પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.51

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ-
અપરાયાશ્ચ માહાત્મ્યં શ્રુતં સર્વં જનાર્દન ।
જ્યેષ્ઠસ્ય શુક્લપક્ષે તુ સ્યાદ્યા તાં વદ માનદ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-
એનાં વક્ષ્યતિ ધર્માત્મા વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞો વેદવેદાંગપારગઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ-
શ્રુતા મે માનવા ધર્મા વાસિષ્ઠાશ્ચ શ્રુતા મયા ।
દ્વૈપાયન યથાવત્ત્વં વૈષ્ણવાન્વક્તુમર્હસિ

શ્રીવેદવ્યાસ ઉવાચ -
શ્રુતાસ્તુ માનવા ધર્મા વૈદિકાશ્ચ શ્રુતાસ્ત્વયા ।
કલૌ યુગે ન શક્યંતે તે વૈ કર્તું નરાધિપ

સુખોપાયમલ્પધનમલ્પક્લેશં મહાફલમ્ ।
પુરાણાનાં ચ સર્વેષાં સારભૂતં મહામતે

એકાદશ્યાં ન ભુંજીત પક્ષયોરુભયોરપિ ।
દ્વાદશ્યાં તુ શુચિર્ભૂત્વા પુષ્પૈઃ સંપૂજ્ય કેશવમ્

અન્નં ભુંજીત સત્કૃત્ય પશ્ચાદ્વિપ્રપુરઃસરમ્ ।
સૂતકેઽપિ ન ભોક્તવ્યં નાશૌચે ચ જનાધિપ

યાવજ્જીવં વ્રતમિદં કર્ત્તવ્યં પુરુષર્ષભ ।
સ્વર્ગતિં પ્રાપ્તુમિચ્છદ્ભિરત્ર નૈવાસ્તિ સંશયઃ

આપપાપા દુરાચારાઃ પાપિષ્ઠા ધર્મવર્જિતાઃ ।
એકાદશ્યાં ન ભુંજાના ન તે યાંતિ યમાંતિકમ્

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા કંપિતોઽશ્વત્થપત્રવત્ ।
ભીમસેનો મહાબાહુર્નત્વોવાચ ગુરું પ્રતિ

ભીમસેન ઉવાચ-
પિતામહ મહાબુદ્ધે શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
યુધિષ્ઠિરશ્ચ કુંતી ચ તથા દ્રુપદનંદિની

અર્જુનો નકુલશ્ચૈવ સહદેવસ્તથૈવ ચ ।
એકાદશ્યાં ન ભુંજંતિ કદાચિદપિ સુવ્રતાઃ

તે માં બ્રુવંતિ વૈ નિત્યં મા ભુંક્ષ્વ ત્વં વૃકોદર ।
અહં તાનબ્રુવં તાત બુભુક્ષા દુઃસહા મમ

દાનં દાસ્યામિ વિધિવત્પૂજયિષ્યામિ કેશવમ્ ।
ભીમસેનવચઃ શ્રુત્વા વ્યાસો વચનમબ્રવીત્

વ્યાસ ઉવાચ-
યદિ સ્વર્ગમભીષ્ટં તે નરકં દુષ્ટમેવ ચ ।
એકાદશ્યાં ન ભોક્તવ્યં પક્ષયોરુભયોરપિ

ભીમસેન ઉવાચ-
પિતામહ મહાબુદ્ધે કથયામિ તવાગ્રતઃ ।
એકભક્તે ન શક્નોમિ ઉપવાસે કુતઃ પ્રભો

વૃકોઽપિનામ યો વહ્નિઃ સ સદા જઠરે મમ ।
અતિવેલં યદાશ્નામિ તદા સમુપશામ્યતિ

નૈકં શક્નોમ્યહં કર્તુમુપવાસં મહામુને ।
યેનૈવ પ્રાપ્યતે સ્વર્ગસ્તત્કર્ત્તાસ્મિ યથાતથમ્ ।
તદેકં વદ નિશ્ચિત્ય યેન શ્રેયોઽહમાપ્નુયામ્

વ્યાસ ઉવાચ-
વૃષસ્થે મિથુનસ્થે વા યદા ચૈકાદશી ભવેત્ ।
જ્યેષ્ઠમાસે પ્રયત્નેન સોપોષ્યોદકવર્જિતા

ગંડૂષાચમનં વારિ વર્જયિત્વોદકં બુધઃ ।
ઉપભુંજીત નૈવેહ વ્રતભંગોઽન્યથા ભવેત્

ઉદયાદુદયં યાવદ્વર્જયિત્વોદકં નરઃ ।
શ્રૂયતાં સમવાપ્નોતિ દ્વાદશદ્વાદશી ફલમ્

તતઃ પ્રભાતે વિમલે દ્વાદશ્યાં સ્નાનમાચરેત્ ।
જલં સુવર્ણં દત્ત્વા ચ દ્વિજાતિભ્યો યથાવિધિ

ભુંજીત કૃતકૃત્યસ્તુ બ્રાહ્મણૈઃ સહિતો વશી ।
એવં કૃતે ચ યત્પુણ્યં ભીમસેન શૃણુષ્વ તત્

સંવત્સરે તુ યાશ્ચૈવ એકાદશ્યો ભવંતિ હિ ।
તાસાં ફલમવાપ્નોતિ હ્યત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ

ઇતિ માં કેશવઃ પ્રાહ શંખચક્રગદાધરઃ ।
સર્વાન્પરિત્યજ્ય પુમાન્મામેકં શરણં વ્રજેત્

એકાદશ્યાં નિરાહારસ્તતઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે ।
દ્રવ્યશુદ્ધિઃ કલૌ નાસ્તિ સંસ્કારઃ સ્માર્ત્ત એવ ચ

વૈદિકસ્તુ કુતશ્ચાપિ પ્રાપ્તે દુષ્ટે કલૌ યુગે ।
કિં નુ તે બહુનોક્તેન વાયુપુત્ર પુનઃ પુનઃ

એકાદશ્યાં ન ભુંજીત પક્ષયોરુભયોરપિ ।
એકાદશ્યાં સિતે પક્ષે જ્યેષ્ઠેમાસ્યુદકં વિના

પુણ્યં ફલમવાપ્નોતિ તચ્છૃણુષ્વ વૃકોદર ।
સંવત્સરે તુ યા પ્રોક્તાઃ શુક્લઃ કૃષ્ણા વૃકોદર

ઉપોષિતા હિ સર્વાઃ સ્યુરેકાદશ્યો ન સંશયઃ ।
ધનધાન્યપ્રદા પુણ્યા પુત્રારોગ્યશુભપ્રદા

ઉપોષિતા નરવ્યાઘ્ર ઇતિ સત્યં બ્રવીમિ તે ।
યમદૂતા મહાકાયાઃ કરાલાઃ કૃષ્ણરૂપિણઃ

દંડપાશધરા રૌદ્રા નોપસર્પંતિ તં નરમ્ ।
પીતાંબરધરા સૌમ્યાશ્ચક્રહસ્તા મનોજવાઃ

અંતકાલેન યંત્યેતે વૈષ્ણવાન્વૈષ્ણવીપુરીમ્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ઉપોષ્યોદકવર્જિતા

જલધેનું તદા દત્ત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
તતસ્ત્વમસ્યાં કૌંતેય સોપવાસોઽર્ચનં હરેઃ

કુરુ સર્વપ્રયત્નેન સર્વપાપપ્રશાંતયે ।
સ્વપ્નેન મેઽપરાધોસ્તિ દંતરાગતયાપિ વા

ભોક્ષ્યેપરેઽહ્નિ દેવેશ હ્યશનં વાસરાદ્ધરેઃ ।
ઇત્યુચ્ચાર્ય તતો મંત્ર ઉપવાસપરો ભવેત્

સર્વપાપવિનાશાય શ્રદ્ધા દમ સમન્વિતઃ ।
મેરુમંદરમાત્રાઘં સ્ત્રિયા પુંસા ચ યત્કૃતમ્

સર્વં તદ્ભસ્મતાં યાતિ એકાદશ્યાઃ પ્રભાવતઃ ।
ન શક્નુવંતિ યે દાતું જલધેનું નરાધિપ

સકાંચનઃ પ્રદાતવ્યો ઘટકો વસ્ત્રસંયુતઃ ।
તોયસ્ય નિયમં યોઽસ્યા કુરુતે વૈ સ પુણ્યભાક્

ફલં કોટિસુવર્ણસ્ય યામેયામે શ્રુતં ફલમ્ ।
સ્નાનં દાનં જપં હોમં યદસ્યાં કુરુતે નરઃ

તત્સર્વં ચાક્ષયં પ્રાપ્તમેતત્કૃષ્ણપ્રભાષિતમ્ ।
કિં વાપરેણ ધર્મેણ નિર્જલૈકાદશીં વિના

ઉપોષ્ય સમ્યગ્વિધિવદ્વૈષ્ણવં પદમાપ્નુયાત્ ।
સુવર્ણમન્નં વાસો વા યદસ્યાં સંપ્રદીયતે

તદસ્ય કુરુશાર્દૂલ સર્વં ચાપ્યક્ષયં ભવેત્ ।
એકાદશ્યાં દિને યોઽન્નં ભુંક્તે પાપં ભુનક્તિ સઃ

ઇહલોકે સ ચાંડાલો મૃતઃ પ્રાપ્નોતિ દુર્ગતિમ્ ।
યે ચ દાસ્યંતિ દાનાનિ દ્વાદશ્યાં સમુપોષિતાઃ

જ્યેષ્ઠમાસે સિતે પક્ષે પ્રાપ્સ્યંતિ પરમં પદમ્ ।
બ્રહ્મહા મદ્યપઃ સ્તેનો ગુરુદ્વેષી સદાનૃતી

મુચ્યંતે પાતકૈઃ સર્વૈર્નિર્જલાયૈરુપોષિતા ।
વિશેષં શૃણુ કૌંતેય નિર્જલૈકાદશી દિને

યત્કર્ત્તવ્યં નરૈઃ સ્ત્રીભિર્દાનં શ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ ।
જલશાયી ચ સંપૂજ્યો દેયા ધેનુસ્તથામ્મયી

પ્રત્યક્ષા વા નૃપશ્રેષ્ઠ ઘૃતધેનુરથાપિ વા ।
દક્ષિણાભિઃ સુપુષ્ટાભિર્મિષ્ટાન્નૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ

તોષણીયાઃ પ્રયત્નેન દ્વિજા ધર્મભૃતાં વર ।
તુષ્ટા ભવંતિ વૈ વિપ્રાસ્તૈસ્તુષ્ટૈર્મોક્ષદો હરિઃ

આત્મદ્રોહઃ કૃતસ્તૈર્હિ યૈરેષા ન હ્યુપોષિતા ।
પાપાત્માનો દુરાચારા મુષ્ટાસ્તે નાત્ર સંશયઃ

કુલાનાં શતમાગામિ અતીતાનાં તથા શતમ્ ।
આત્મના સહ તૈર્નીતં વાસુદેવસ્ય મંદિરમ્

શાંતૈર્દાંતૈર્દાનપરૈરર્ચયદ્ભિસ્તથા હરિમ્ ।
કુર્વદ્ભિર્જાગરં રાત્રૌ યૈરેષા સમુપોષિતા

અન્નં વસ્ત્રં તથા ગાવો જલં શય્યાસનં શુભમ્ ।
કમંડલું તથા છત્રં દાતવ્યં નિર્જલા દિને

ઉપાનહૌ યો દદાતિ પાત્રભૂતે દ્વિજોત્તમે ।
સ સૌવર્ણેન યાનેન સ્વર્ગલોકે મહીયતે

યશ્ચેમાં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા યશ્ચાપિ પરિકીર્તયેત્ ।
ઉભૌ તૌ સ્વર્ગમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યત્ફલં સંનિહત્યાયાં રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે ।
કૃત્વા શ્રાદ્ધં લભેન્મર્ત્યસ્તદસ્યાઃ શ્રવણાદપિ

નિયમં ચ પ્રકર્ત્તવ્યં દંતધાવનપૂર્વકમ્ ।
એકાદશ્યાં નિરાહારો વર્જયિષ્યામિ વૈ જલમ્

કેશવપ્રીણનાર્થાય અન્યદાચમનાદૃતે ।
દ્વાદશ્યાં દેવદેવેશઃ પૂજનીયસ્ત્રિવિક્રમઃ

ગંધૈર્ધૂપૈસ્તથા પુષ્પૈર્વાસોભિઃ પ્રિયદર્શનૈઃ ।
પૂજયિત્વા વિધાનેન મંત્રમેતમુદીરયેત્

દેવદેવ હૃષીકેશ સંસારાર્ણવતારક ।
ઉદકુંભપ્રદાનેન નય માં પરમાં ગતિમ્

જ્યેષ્ઠે માસિ તુ વૈ ભીમ યા શુક્લૈકાદશી શુભા ।
નિર્જલા સમુપોષ્યાત્ર જલકુંભાન્સશર્કરાન્

પ્રદાય વિપ્રમુખ્યેભ્યો મોદતે વિષ્ણુસન્નિધૌ ।
તતઃ કુંભાઃ પ્રદાતવ્યા બ્રાહ્મણાનાં ચ ભક્તિતઃ

ભોજયિત્વા તતો વિપ્રાન્સ્વયં ભુંજીત તત્પરઃ ।
એવં યઃ કુરુતે પૂર્ણાં દ્વાદશીં પાપનાશિનીમ્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો પદં ગચ્છત્યનામયમ્ ।
તતઃ પ્રભૃતિ ભીમેન કૃતા હ્યેકાદશી શુભા ।
પાંડવદ્વાદશી નામ્ના લોકે ખ્યાતા બભૂવ હ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે જ્યેષ્ઠશુક્લા નિર્જલૈકાદશીનામૈકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ