પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.45

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-
માહાત્મ્યં વિજયાયાશ્ચ શ્રુતં કૃષ્ણ મહત્ફલમ્ ।
ફાલ્ગુનસ્યાર્જુને પક્ષે યન્નામ્ની તાં વદાધુના

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-।
ધર્મપુત્ર મહાભાગ શૃણુ વક્ષ્યામિતેઽધુના ।
યોક્તા પૃષ્ટેન માંધાત્રા વસિષ્ઠેન મહાત્મના

ફાલ્ગુનસ્ય વિશેષેણ વિશેષઃ કથિતો નૃપ ।
આમલકીવ્રતં પુણ્યં વિષ્ણુલોકફલપ્રદમ્

આમલક્યાસ્તલે ગત્વા જાગરં તત્ર કારયેત્ ।
કૃત્વા જાગરણં રાત્રૌ ગોસહસ્રફલં લભેત્

માંધાતોવાચ -
આમલકી કદા હ્યેષા ઉત્પન્ના દ્વિજસત્તમ ।
એતત્સર્વં મમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ મે

કસ્માદિયં પવિત્રા ચ કસ્માત્પાપપ્રણાશિની ।
કસ્માજ્જાગરણં કૃત્વા ગોસહસ્રફલં લભેત્

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
કથયામિ મહાભાગ યથેયમભવત્ક્ષિતૌ ।
આમલકી મહાવૃક્ષઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ

એકાર્ણવે પુરા જાતે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ।
નષ્ટે દેવાસુરગણે પ્રણષ્ટોરગરાક્ષસે

તત્ર દેવાદિદેવેશઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ।
જગામ બ્રહ્મપરમમાત્મનઃ પદમવ્યયમ્

તતોઽસ્ય જાગ્રતો બ્રહ્મમુખાચ્છશિસમપ્રભઃ ।
ષ્ઠીવનાદ્બિંદુરુત્પન્નઃ સ ભૂમૌ નિપપાત હ

તસ્માદ્બિંદોઃ સમુત્પન્નઃ સ્વયં ધાત્રી નગો મહાન્ ।
શાખાપ્રશાખાબહુલઃ ફલભારેણ નામિતઃ

સર્વેષાં ચૈવ વૃક્ષાણામાદિરોહઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
બ્રહ્મણાથ તતઃ પશ્ચાત્સંસૃષ્ટાશ્ચ ઇમાઃ પ્રજાઃ

દેવદાનવગંધર્વયક્ષરાક્ષસપન્નગાન્ ।
અસૃજદ્ભગવાન્દેવો મહર્ષીંશ્ચ તથામલાન્

આજગ્મુસ્તત્ર દેવાસ્તે યત્ર ધાત્રી હરિપ્રિયા ।
તાં દૃષ્ટ્વા તે મહાભાગ પરં વિસ્મયમાગતાઃ

ન જાનીમ ઇમં વૃક્ષં ચિંતયંતોઽભિસંસ્થિતાઃ ।
એવં ચિંતયતાં તેષાં વાગુવાચાશરીરિણી

આમલકી નગો હ્યેષ પ્રવરો વૈષ્ણવો મતઃ ।
અસ્ય સંસ્મરણાદેવ લભેદ્ગોદાનજં ફલમ્

સ્પર્શનાદ્દ્વિગુણં પુણ્યં ત્રિગુણં ધારણાત્તથા ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સેવ્યા આમલકી સદા

સર્વપાપહરા પ્રોક્તા વૈષ્ણવી પાપનાશિની ।
તસ્યા મૂલે સ્થિતો વિષ્ણુસ્તદૂર્ધ્વે ચ પિતામહઃ

સ્કંધે ચ ભગવાન્રુદ્રઃ સંસ્થિતઃ પરમેશ્વરઃ ।
શાખાસુ મુનયઃ સર્વે પ્રશાખાસુ ચ દેવતાઃ

પર્ણેષુ ચાસતે દેવાઃ પુષ્પેષુ મરુતસ્તથા ।
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે ફલેષ્વેવ વ્યવસ્થિતાઃ

સર્વદેવમયી હ્યેષા ધાત્રી ચ કથિતા મયા ।
તસ્માત્પૂજ્યતમા હ્યેષા વિષ્ણુભક્તિપરાયણૈઃ

ઋષય ઊચુઃ -
કો ભવાન્ન હિ જાનીમઃ કસ્માત્કારણતાં ગતઃ ।
દેવો વા યદિ વા ચાન્યઃ કથયસ્વ યથાતથમ્

વાગુવાચ -
યઃ કર્તા સર્વભૂતાનાં ભુવનાનાં ચ સર્વશઃ ।
વિસ્મિતાન્વિદુષઃ પ્રેક્ષ્ય સોઽહં વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

તચ્છ્રુત્વા દેવદેવસ્ય ભાષિતં બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।
અનાદિનિધનં દેવં સ્તોતું તત્ર પ્રચક્રમુઃ

નમો ભૂતાત્મભૂતાય આત્મને પરમાત્મને ।
અચ્યુતાય નમો નિત્યમનંતાય નમો નમઃ

દામોદરાય કવયે યજ્ઞેશાય નમો નમઃ ।
એવં સ્તુતસ્તુ ઋષિભિસ્તુતોષ ભગવાન્હરિઃ

પ્રત્યુવાચ મહર્ષીંસ્તાનભીષ્ટં કિં દદામિ વઃ ।
ઋષય ઊચુઃ
યદિ તુષ્ટોઽસિ ભગવન્નસ્માકં હિતકામ્યયા

વ્રતં કિંચિત્સમાખ્યાહિ સ્વર્ગમોક્ષફલપ્રદમ્ ।
ધનધાન્યપ્રદં પુણ્યમાત્મનસ્તુષ્ટિકારકમ્

અલ્પાયાસં બહુફલં વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્ ।
કૃતેન યેન દેવેશ વિષ્ણુલોકે મહીયતે

વિષ્ણુરુવાચ-
ફાલ્ગુને શુક્લપક્ષે તુ પુષ્યેણ દ્વાદશી યદિ ।
ભવેત્સા ચ મહાપુણ્યા મહાપાતકનાશિની

વિશેષસ્તત્ર કર્ત્તવ્યઃ શૃણુધ્વં દ્વિજસત્તમાઃ ।
આમલકીં ચ સંપ્રાપ્ય જાગરં તત્ર કારયેત્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો ગોસહસ્રફલં લભેત્ ।
એતદ્વઃ કથિતં વિપ્રા વ્રતાનાં વ્રતમુત્તમમ્ ।
અર્ચયિત્વાચ્યુતં તસ્યાં વિષ્ણુલોકાન્ન મુચ્યતે

ઋષય ઊચુઃ -
વ્રતસ્યાસ્ય વિધિં બ્રૂહિ પરિપૂર્ણં કથં ભવેત્ ।
કે મંત્રાઃ કે નમસ્કારાઃ દેવતા કા પ્રકીર્તિતા

કથં દાનં કથં સ્નાનં કશ્ચ પૂજાવિધિઃ સ્મૃતઃ ।
અર્ઘાર્ચનસ્ય મંત્રં તુ કથયસ્વ યથાતથમ્

વિષ્ણુરુવાચ-
શ્રૂયતાં યો વિધિઃ સમ્યગ્વ્રતસ્યાસ્ય દ્વિજર્ષભાઃ ।
એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિત્વા ચૈવ પરેઽહનિ

ભોક્ષ્યેઽહં પુંડરીકાક્ષ શરણં મે ભવાચ્યુત ।
ઇતિ કૃત્વા તુ નિયમં દંતધાવનપૂર્વકમ્

નાલપેત્પતિતાંશ્ચૌરાંસ્તથા પાષંડિનો નરાન્ ।
દુર્વૃત્તાન્ભિન્નમર્યાદાન્ગુરુદારપ્રધર્ષકાન્

અપરાહ્ણે તતઃ સ્નાનં વિધિના કારયેદ્બુધઃ ।
નદ્યાં તડાગે કૂપે વા ગૃહે વા નિયતાત્મવાન્

મૃત્તિકાલંભનં પૂર્વં તતઃ સ્નાનં ચ કારયેત્ ।
અશ્વક્રાંતે રથક્રાંતે વિષ્ણુક્રાંતે વસુંધરે

મૃત્તિકે હર મે પાપં યન્મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્ ૪૦। ઇતિ મૃત્તિકામંત્રઃ ।
ત્વમંબુ સર્વભૂતાનાં જીવનં તનુરક્ષકમ્ ।
સ્વેદજોદ્ભિજ્જજાતીનાં રસાનાં પતયે નમઃ

સ્નાતોઽહં સર્વતીર્થેષુ હ્રદપ્રસ્રવણેષુ ચ ।
નદીષુ દેવખાતેષુ ઇદં સ્નાનં તુ મે ભવેત્ ૪૨। ઇતિ સ્નાનમંત્રઃ ।
જામદગ્ન્યં મુનિં ચૈવ કારયિત્વા હિરણ્મયમ્ ।
માષકસ્ય સુવર્ણસ્ય તદર્દ્ધાર્દ્ધેન વા પુનઃ

ગૃહમાગત્ય પૂજાયાઃ પૂજાહોમં તુ કારયેત્ ।
તતશ્ચામલકીં ગચ્છેત્સર્વોપસ્કરસંયુતઃ

આમલકીં તતો ગત્વા પરિશોધ્ય સમંતતઃ ।
સ્થાપયેત્સતતં કુંભમવ્રણં મંત્રપૂર્વકમ્

પંચરત્નસમોપેતં દિવ્યગંધાધિવાસિતમ્ ।
છત્રોપાનદ્યુગોપેતં સિતચંદનચર્ચિતમ્

સ્રગ્દામલંબિતગ્રીવં સર્વધૂપવિધૂપિતમ્ ।
દીપમાલાકુલં કુર્યાત્સર્વતઃ સુમનોહરમ્

તસ્યોપરિ ન્યસેત્પાત્રં દિવ્યલાજૈઃ પ્રપૂરિતમ્ ।
પાત્રોપરિ ન્યસેદ્દેવં જામદગ્ન્યં મહાપ્રભમ્

વિશોકાય નમઃ પાદૌ જાનુની વિશ્વરૂપિણે ।
ઉગ્રાય ચ તતોઽપ્યૂરૂ કટી દામોદરાય ચ

ઉદરં પદ્મનાભાય ઉરઃ શ્રીવત્સધારિણે ।
ચક્રિણે વામબાહું ચ દક્ષિણં ગદિને નમઃ

વૈકુંઠાય નમઃ કંઠમાસ્યં યજ્ઞમુખાય વૈ ।
નાસાં વિશોકનિધયે વાસુદેવાય ચાક્ષિણી

લલાટં વામનાયેતિ રામાયેતિ ભ્રુવૌ નમઃ ।
સર્વાત્મને તુ તચ્છીર્ષં નમ ઇત્યભિપૂજયેત્ ૫૨। ઇતિ પૂજામંત્રઃ ।
તતો દેવાધિદેવાય અર્ઘં ચૈવ પ્રદાપયેત્ ।
ફલેન ચૈવ શુભ્રેણ ભક્તિયુક્તેન ચેતસા

તતો જાગરણં કુર્યાદ્ભક્તિયુક્તેન ચેતસા ।
નૃત્યૈર્ગીતૈશ્ચ વાદિત્રૈર્દ્ધર્માખ્યાનૈઃ સ્તવૈરપિ

વૈષ્ણવૈશ્ચ તથાખ્યાનૈઃ ક્ષપયેત્સર્વશર્વરીમ્ ।
પ્રદક્ષિણાં તતઃ કુર્યાદ્ધાત્ર્યા વૈ વિષ્ણુનામભિઃ

અષ્ટાધિકં શતં ચૈવ અષ્ટાવિંશતિરેવ વા ।
તતઃ પ્રભાતે સમયે કૃત્વા નીરાજનં હરેઃ

બ્રાહ્મણં પૂજયિત્વા તુ સર્વં તસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
જામદગ્ન્ય ઘટે તત્ર વસ્ત્રયુગ્મમુપાનહૌ

જામદગ્ન્યસ્વરૂપેણ પ્રીયતાં મમ કેશવઃ ।
તતશ્ચામલકીં સ્પૃષ્ટ્વા કૃત્વા ચૈવ પ્રદક્ષિણામ્

સ્નાનં કૃત્વા વિધાનેન બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્તતઃ ।
તતશ્ચ સ્વયમશ્નીયાત્કુટુંબેન સમાવૃતઃ

એવં કૃતેન યત્પુણ્યં તત્સર્વં કથયામિ તે ।
સર્વતીર્થેષુ યત્પુણ્યં સર્વદાનેષુ યત્ફલમ્

સર્વયજ્ઞાધિકં ચૈવ લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્

એતાવદુક્ત્વા દેવેશસ્તત્રૈવાંતરધીયત ।
તે ચાપિ ઋષયઃ સર્વે ચક્રુઃ સર્વમશેષતઃ

તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર કર્તુમર્હસિ સત્તમ ।
વ્રતમેતદ્દુરાધર્ષં સર્વપાપપ્રમોચનમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે ફાલ્ગુનશુક્લામલક્યેકાદશીનામ પંચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ