પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.39

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ-
વંદે વિષ્ણું વિભું સાક્ષાલ્લોકત્રયસુખાવહમ્ ।
વિશ્વેશં વિશ્વકર્તારં પુરાણં પુરુષોત્તમમ્

પૃચ્છામિ દેવદેવેશ સંશયોઽસ્તિ મહાન્મમ ।
લોકાનાં ચ હિતાર્થાય પાપાનાં ક્ષયહેતવે

માર્ગશીર્ષેસિતે પક્ષે ભવેદેકાદશી તુ યા ।
કિં નામ કો વિધિસ્તસ્યાઃ કો દેવસ્તત્ર પૂજ્યતે ।
એતદાચક્ષ્વ મે સ્વામિન્વિસ્તરેણ યથાતથમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્સાધુ તે વિમલં યશઃ ।
કથયિષ્યામિ રાજેંદ્ર હરિવાસરમુત્તમમ્

ઉત્પન્ના ચાસિતે પક્ષે દ્વાદશી મમ વલ્લભા ।
માર્ગશીર્ષોત્પત્તિરિતિ મમ દેહ સમુદ્ભવા

સુરાસુરવધાર્થાય હ્યુત્પન્ના ભરતર્ષભ ।
કથિતા ચ મયા સા વૈ તવાગ્રે રાજસત્તમ

પૂર્વા ચૈકાદશી રાજંસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
માર્ગશીર્ષે સિતે પક્ષે ઉત્પત્તિરિતિ નામતઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ માર્ગશીર્ષે સિતા તુ યા ।
યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ વાજપેયફલં લભેત્

મોક્ષા નામેતિ સા પ્રોક્તા સર્વપાપહરા પરા ।
દેવં દામોદરં રાજન્પૂજયેચ્ચ પ્રયત્નતઃ

તુલસ્યા મંજરીભિશ્ચ ધૂપૈર્દીપૈઃ પ્રયત્નતઃ ।
પૂર્વેણ વિધિના ચૈવ દશમ્યેકાદશી તથા

મોક્ષા ચૈકાદશી નામ્ના મહાપાતકનાશિની ।
રાત્રૌ જાગરણં કાર્યં નૃત્યગીતસ્તવૈર્મમ

શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ દિવ્યાં પૌરાણિકીકથામ્ ।
યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

અધોયોનિગતશ્ચૈવ પિતરો યસ્ય પાપતઃ ।
અસ્યાશ્ચ પુણ્યદાનેન મોક્ષં યાંતિ ન સંશયઃ

ચંપકે નગરે રમ્યે વૈષ્ણવૈશ્ચ વિભૂષિતે ।
વૈખાનસો નામ નૃપઃ પુત્રવત્પાલયેત્પ્રજાઃ

વસંતિ બહવો વિપ્રા વેદવેદાંગપારગાઃ ।
ઋદ્ધિમત્યઃ પ્રજાસ્તસ્ય રાજ્ઞો વૈખાનસસ્ય હિ

એવં રાજ્યં પ્રકુર્વાણો રાત્રૌ સ્વપ્નસ્ય મધ્યતઃ ।
સ્વકીયપિતરો દૃષ્ટ્વા અધોયોનિગતા નૃપ

એવં દૃષ્ટ્વા ચ તાન્સર્વાન્વિસ્મયાવિષ્ટમાનસઃ ।
કથયામાસ વૃત્તાંતં સ્વપ્નજાતં દ્વિજાન્પ્રતિ

રાજોવાચ-
મયા સ્વપિતરો દૃષ્ટ્વા નરકોપગતા દ્વિજાઃ ।
તારયેતિ તનૂજત્વમસ્માન્નિરયસાગરાત્

એવં બ્રુવાણાસ્તે નૂનં રોદમાના મુહુર્મુહુઃ ।
મયા દૃષ્ટા દ્વિજશ્રેષ્ઠા એતસ્માચ્ચ ન મે સુખમ્

એતદ્રાજ્યં મમ મહત્સુખદાયિ ન વિદ્યતે ।
અશ્વા ગજાસ્તથા સર્વે રોચંતે મે ન ભો દ્વિજાઃ

ન દારા ન સુતા મહ્યં રોચંતે દ્વિજસત્તમાઃ ।
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ હૃદયં મેઽવરુધ્યતે

તદ્વ્રતં તં તપોયોગં યેનૈવ મમ પૂર્વજાઃ ।
મોક્ષં પ્રયાંતિ સદ્યો વૈ કથ્યતાં ચ દ્વિજોત્તમાઃ

પુત્રે તુ જીવિતપ્રાયે બલીયસિ મહાત્મનિ ।
પિતાસ્તિ નરકે ઘોરે તસ્ય પુત્રસ્ય કિં ફલમ્

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ -
પર્વતસ્ય મુને રાજન્નિકટે ચાશ્રમો મહાન્ ।
ગમ્યતાં રાજશાર્દૂલ ભૂતં ભવ્યં વિજાનતઃ

તેષાં શ્રુત્વા તતો વાક્યં રાજા વૈખાનસો મહાન્ ।
જગામ ચાશુ તત્રૈવ ચાશ્રમં પર્વતસ્ય ચ

બ્રાહ્મણૈર્વેષ્ટિતો રાજા રાજભિશ્ચ સમન્વિતઃ ।
આશ્રમં વિપુલં તસ્ય સંપ્રાપ્તો રાજસત્તમઃ

તત્રર્ગ્વેદ યજુર્વેદ સામાધ્યયનકોવિદૈઃ ।
વેષ્ટિતં મુનિભિશ્ચૈવ દ્વિતીયં બ્રહ્મણો યથા

દૃષ્ટ્વા તં મુનિશાર્દૂલં રાજા વૈખાનસસ્તથા ।
દંડવત્પ્રણતિં કૃત્વા પસ્પર્શ ચરણૌ મુનેઃ

પપ્રચ્છ કુશલં તસ્ય સપ્તસ્વંગેષ્વસૌ મુનિઃ ।
રાજ્યે નિષ્કંટકત્વં ચ રાજ્ઞઃ સૌખ્યસમન્વિતમ્

રાજોવાચ -
તવ પ્રસાદાદ્ભો સ્વામિન્કુશલં મેઽઙ્ગસપ્તસુ ।
ભક્તા યે વિષ્ણુવિપ્રેષુ કથં તેષાં ચ વિઘ્નતા

મયા સ્વપિતરો દૃષ્ટાઃ સ્વપ્ને ચ નરકે સ્થિતાઃ ।
કસ્ય પુણ્યસ્ય સામર્થ્યાન્મોક્ષં યાંતિ દ્વિજોત્તમ

અયં મે સંશયઃ સ્વામિન્પ્રષ્ટું તં ત્વામુપાગતઃ ।
ઉપાયઃ કશ્ચિદેવાત્ર કર્તવ્યો મુનિસત્તમ

એતદ્વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા પર્વતો મુનિસત્તમઃ ।
ધ્યાનસ્તિમિતનેત્રોઽભૂત્તપસ્વી બ્રહ્મસંનિભઃ

મુહૂર્તમેકં ધ્યાનસ્થો ભૂપતિં પ્રત્યુવાચ હ ।
જ્ઞાતં હિ તવ રાજેંદ્ર પિતૄણાં પૂર્વચેષ્ટિતમ્

પૂર્વજન્મનિ તાતસ્તે ક્ષત્રિયો રાજ્યગર્વિતઃ ।
સપત્ન્યા ઋતુકાલે તુ રાજધર્મપ્રવર્તિતઃ

ગતો ગ્રામે તુ તાં ત્યક્ત્વા કાર્યાર્થી નિજયોષિતમ્ ।
તવ પિત્રા તુ તસ્યાશ્ચ ન દત્તમૃતુદાનકમ્

તેન પાપપ્રભાવેન નરકે પિતૃભિઃ સહ ।
પતિતો રાજશાર્દૂલ તવ તાતઃ સુદારુણે

તતઃ પુનરુવાચેદં રાજા વૈખાનસો મુનિમ્ ।
કેન વ્રતપ્રભાવેન મોક્ષસ્તેષાં ભવેન્મુને

મુનિરુવાચ-
માર્ગશીર્ષે સિતે પક્ષે મોક્ષા નામેતિ નામતઃ ।
સર્વૈશ્ચેતદ્વ્રતં કાર્યં પિત્રે પુણ્યં પ્રદીયતામ્

તેન પુણ્યપ્રભાવેન મોક્ષસ્તેષાં ભવિષ્યતિ ।
સત્યમેતન્મહાભાગ બ્રહ્મણો વચનં યથા

મુનેર્વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા સ્વગૃહં પુનરાગતઃ ।
માર્ગશીર્ષસ્તથા માસઃ પ્રાપ્તઃ કષ્ટેન તેન વૈ

મુનેર્વાક્યેન તત્કૃત્વા વ્રતં વૈખાનસો નૃપઃ ।
અદદત્પુણ્યમખિલૈઃ સાર્દ્ધં પિત્રે સ ભૂમિપઃ

દત્તે પુણ્યક્ષણેનૈવ પુષ્પવૃષ્ટિરભૂદ્દિવિ ।
વૈખાનસસ્ય તાતો વૈ પિતૃભિર્મોક્ષમાવિશત્

રાજાનં ચાંતરિક્ષે સ ગિરં પુણ્યામુવાચ હ ।
સ્વસ્તિસ્વસ્તીતિ તે પુત્ર પ્રોચ્ય ચૈવં દિવં ગતઃ

એવં યઃ કુરુતે રાજન્મોક્ષામેકાદશીં શુભામ્ ।
તસ્ય પાપાનિ નશ્યંતિ મૃતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્

નાતઃ પરતરા કાચિત્મોક્ષદૈકાદશી ભવેત્ ।
પુણ્યસંખ્યાં ન જાનામિ રાજન્મે પ્રિયકૃદ્વ્રતમ્

ચિંતામણિસમા હ્યેષા નૃણાં મોક્ષપ્રદાયિની ।
પઠનાચ્છ્રવણાદસ્યા વાજપેયફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ઉત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે માર્ગશીર્ષશુક્લ મોક્ષદા
એકાદશીનામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ