પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.37

મહાદેવ ઉવાચ-
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં જાગરસ્ય ચ ।
યચ્છ્રુત્વા મુક્તિમાપ્નોતિ મહાપાપી ન સંશયઃ

નારદ ઉવાચ-
અહો વિશ્વેશ્વરો વિષ્ણુઃ પવિત્રીકરણઃ સદા ।
તસ્યોપવાસમાહાત્મ્યં શ્રુતં હિ ત્વન્મુખાચ્છિવ

તથાપિ શ્રોતુમિચ્છામિ માહાત્મ્યં જાગરસ્ય તુ ।
કીદૃક્જાગરમાહાત્મ્યં રાત્રો ભક્તિસ્તુ કીદૃશી

પ્રહરેષુ ચ યા પૂજા વદ વિશ્વેશ્વર પ્રભો ।
ત્વં લોકેષુ સદા પૂજ્યસ્ત્વં હિ દેવો જનાર્દનઃ ।
ત્વં હિ વિશ્વેશ્વરો દેવો યતો ભક્તિર્જનાર્દને

સર્વેષાં ચૈવ ભક્તાનાં ત્વં ચ શ્રેષ્ઠ ઉમાપતિઃ ।
લોકેસ્મિન્સર્વદા ભક્ત્યા તવાખ્યા વર્ત્તતે સદા

અતો યેન પ્રકારેણ લોકાનાં મુક્તિરેવ ચ ।
વિશ્વેશ્વર વદ ત્વં તુ માહાત્મ્યં જાગરસ્ય તુ

મહાદેવ ઉવાચ-।
એકાદશ્યાં જનો વિષ્ણું રાત્રૌ સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ ।
કુર્યાજ્જાગરણં વિષ્ણોઃ પુરતો વૈષ્ણવૈઃ સહ

ગીતં વાદ્યં તથા નૃત્યં પુરાણપઠનં તથા ।
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં પુષ્પં ગંધાનુલેપનમ્

ફલમર્ઘં તથા શ્રદ્ધા દાનમિંદ્રિયસંયમમ્ ।
સત્યાન્વિતં ચ વિપ્રેંદ્ર વચોયુક્તં ક્રિયાન્વિતમ્

વિનિદ્રં ચ મુદાયુક્તો યઃ કરોતિ નરઃ સદા ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો જાયતે વિષ્ણુવલ્લભઃ

રાત્રૌ જાગરણે પ્રાપ્તે નિદ્રાં કુર્વંતિ વૈષ્ણવાઃ ।
હારિતં ચોપવાસં તૈર્વ્રતં વૈ વિષ્ણુસંજ્ઞકમ્

યે કુર્વંતિ નરાઃ પ્રાજ્ઞ જાગરે વિષ્ણુસંજ્ઞકે ।
જાગરં કૃષ્ણભાવેન ન સ્વપંતિ કદાચન

કૃષ્ણસ્ય નામ મનસા વદંતિ ચ પુનઃ પુનઃ ।
તે તુ ધન્યતમા જ્ઞેયા અસ્યાં રાત્રૌ વિશેષતઃ

ક્ષણેક્ષણે તુ ગોદાનં ઘટ્યાં ચૈવ ચતુર્ગુણમ્ ।
પ્રહરે કોટિગુણિતં ચતુર્યામેષ્વસંખ્યકમ્

જાગરે નિમિષાર્દ્ધે તુ કેશવાગ્રે વિશેષતઃ ।
તત્ફલં કોટિગુણિતં તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે

નર્ત્તનં કુરુતે યસ્તુ કેશવાગ્રે નરોત્તમઃ ।
ન ફલં હીયતે તસ્ય આજન્મમરણાંતિકમ્

સાશ્ચર્યં ચૈવ સોત્સાહં પાપાલાપાદિવર્જિતમ્ ।
પ્રદક્ષિણસમાયુક્તં નમસ્કારપુરઃસરમ્

નીરાજનસમાયુક્તમનિર્વિણ્ણેન ચેતસા ।
યામેયામે મહાભાગ કુર્યાદારાર્તિકં હરેઃ

ષડ્વિંશગુણસંયુક્તમેકાદશ્યાં ચ જાગરમ્ ।
યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા ન પુનર્જાયતે ભુવિ

ય એવં કુરુતે ભક્ત્યા વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતઃ ।
જાગરં વાસરે વિષ્ણોર્લીયતે પરમાત્મનિ

ધનવાન્વિત્તશાઠ્યેન યઃ કરોતિ પ્રજાગરમ્ ।
તેનાત્માહારિતો નૂનં કિતવેન દુરાત્મના

વિષ્ણુજાગરણે પ્રાપ્તે ઉપહાસં કરોતિ યઃ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ વિષ્ઠાયાં જાયતે કૃમિઃ

વેદવિદ્બ્રાહ્મણો યસ્તુ નર્ત્તનેન વિશેષતઃ ।
ઉપહાસપરઃ પ્રાપ્તઃ સ વૈ ચાંડાલ ઉચ્યતે

નિમિષં નિમિષાર્દ્ધં વા યઃ કરોતિ પ્રજાગરમ્ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં પ્રાપ્નોતિ પદમવ્યયમ્

વેદશાસ્ત્રરતો નિત્યં નિત્યં વૈ યજ્ઞયાજકઃ ।
રાત્રૌ જાગરણે પ્રાપ્તે નિંદાં કુર્વન્વ્રજત્યધઃ

મમ પૂજાં પ્રકુર્વાણો વિષ્ણુનિંદાસુ તત્પરઃ ।
એકવિંશત્કુલેનૈવ નરકં પ્રતિપદ્યતે

વિષ્ણુઃ શિવઃ શિવો વિષ્ણુરેકમૂર્તિર્દ્વિધા સ્થિતાઃ ।
તસ્માત્સર્વપ્રકારેણ નૈવ નિંદાં પ્રકારયેત્ ।
દષ્ટાઃ કલિભુજંગેન સ્વપંતિ મધુહાહનિ

કુર્વંતિ જાગરં નૈવ માયયા તે ચ મોહિતાઃ ।
પ્રાપ્તા એકાદશી યેષાં કલૌ જાગરણં વિના

તે વિનષ્ટા ન સંદેહો યસ્માજ્જીવિતમધ્રુવમ્ ।
ઉદ્ધૃતં નેત્રયુગ્મં તુ દત્ત્વા વૈ વૈષ્ણવં પદમ્

કૃતં યે નૈવ પશ્યંતિ પાપિનો હરિજાગરમ્ ।
અભાવે વાચકસ્યાથ ગીતં નૃત્યં તુ કારયેત્

વાચકે સતિ દેવર્ષે પુરાણં પ્રથમં પઠેત્ ।
અશ્વમેધસહસ્રસ્ય વાજપેયાયુતસ્ય ચ

પુણ્યં કોટિગુણં વત્સ વિષ્ણોર્જાગરણે કૃતે ।
પિતૃપક્ષે માતૃપક્ષે ભાર્યાપક્ષે તુ વાડવ

કુલાનુદ્ધરતે ચૈતાન્કૃત્વા જાગરણં હરેઃ ।
ઉપોષણદિને વિદ્ધે જાગરં પૂજનં હરેઃ

વૃથાદાનાદિકં સર્વં કૃતઘ્નેષુ કૃતં યથા ।
ઉપોષણદિને વિદ્ધે પ્રારબ્ધે જાગરે સ્થિતિમ્

વિહાય સ્થાનં તદ્વિષ્ણુઃ શાપં દત્વા પ્રગચ્છતિ ।
અવિદ્ધે વાસરે વિષ્ણોર્યે કુર્વંતિ પ્રજાગરમ્

તેષાં મધ્યે તુ તુષ્ટઃ સન્નૃત્યં તુ કુરુતે હરિઃ ।
યાવદ્દિનાનિ કુરુતે જાગરં કેશવાગ્રતઃ

યુગાનિ તાનિ તાવંતિ વિષ્ણુલોકે મહીયતે ।
યાવદ્દિનાનિ વસતે વિના જાગરણં હરેઃ

તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ રૌરવાન્ન નિવર્તતે ।
એકદશ્યાં શયાનસ્તુ વિના જાગરણં હરેઃ

મૂકવત્તિષ્ઠતે યો વૈ ગાનં પાઠં ન વાચરેત્ ।
સપ્તજન્માનિ મૂકત્વં જાયતેઽજાગરે હરેઃ

યો ન નૃત્યતિ મૂઢાત્મા પુરતો જાગરે હરેઃ ।
પંગુત્વં તસ્ય જાનીયાત્સપ્તજન્માનિ વાડવ

યઃ પુનઃ કુરુતે ગીતં નૃત્યં જાગરણં હરેઃ ।
બ્રાહ્મં પદં મદીયં ચ સત્યં વૈ તસ્ય વૈષ્ણવમ્

યઃ પ્રબોધયતે લોકાન્વિષ્ણોર્જાગરણે રતઃ ।
વસેચ્ચિરં તુ વૈકુંઠે પિતૃભિઃ સહ વૈષ્ણવઃ

મતિં પ્રયચ્છતે યસ્તુ હરેર્જાગરણં પ્રતિ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ શ્વેતદ્વીપે વસેન્નરઃ

યત્કિંચિત્ક્રિયતે પાપં કોટિજન્મનિ માનવૈઃ ।
શ્રીકૃષ્ણજાગરે સર્વં રાત્રૌ નશ્યતિ વાડવ

શાલગ્રામશિલાગ્રે યે કુર્વંતિ પ્રતિજાગરમ્ ।
યામેયામે ફલં પ્રોક્તં કોટ્યૈંદવસમુદ્ભવમ્

સંપ્રાપ્તે વાસરે વિષ્ણોર્યે ન કુર્વંતિ જાગરમ્ ।
વૃથા સ્યાત્તત્કૃતં તેષાં વૈષ્ણવાનાં ચ નિંદયા

કામાર્થૌ સંપદઃ પુત્રાઃ કીર્તિર્લોકાશ્ચ શાશ્વતાઃ ।
યજ્ઞાયુતૈર્ન લભ્યંતે દ્વાદશીજાગરં વિના

મતિર્ન જાયતે યસ્ય દ્વાદશ્યાં જાગરં પ્રતિ ।
ન હિ તસ્યાધિકારોઽસ્તિ પૂજને કેશવસ્ય હિ

યાવત્પદાનિ ચલતિ કેશવાયતનં પ્રતિ ।
અશ્વમેધસમાનિ સ્યુઃ જાગરાર્થં પ્રગચ્છતઃ

પાદયોઃ પતિતં યાવદ્ધરણ્યાં પાંશુ ગચ્છતામ્ ।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ જાગરો વસતે દિવિ

તસ્માદ્ગૃહાત્પ્રગંતવ્યં જાગરે કેશવાલયે ।
કલૌ મલવિનાશાય દ્વાદશીદ્વાદશીષુ ચ

પરાપવાદસંયુક્તં મનઃ પ્રાસાદ વર્જિતમ્ ।
શાસ્ત્રહીનમગાંધર્વં તથા દીપવિવર્જિતમ્

શક્ત્યોપચારરહિતમુદાસીનં સનિંદનમ્ ।
કલિયુક્તં વિશેષેણ જાગરં નવધા મતમ્

સશાસ્ત્રં જાગરં યચ્ચ નૃત્યગાંધર્વસંયુતમ્ ।
સવાદ્યં તાલાસંયુક્તં સદીપં મધુભિર્યુતમ્

ઉચ્ચારૈસ્તુ સમાયુક્તં યથોક્તૈર્ભક્તિભાવિતૈઃ ।
પ્રસન્નં તુષ્ટિજનનં સંમૂઢં લોકરંજનમ્

ગુણૈર્દ્વાદશભિર્યુક્તં જાગરં માધવપ્રિયમ્ ।
કર્ત્તવ્યં તત્પ્રયત્નેન પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ

કિં વ્રતૈર્બહુભિશ્ચીર્ણૈસ્તીર્થવાસેન તસ્ય કિમ્ ।
દ્વાદશીવાસરે પ્રાપ્તે ન કુર્યાજ્જાગરં હરેઃ

પ્રવાસેન ત્યજેદ્યસ્તુ પથિસ્વિન્નોઽપિ વાડવ ।
જાગરં વાસુદેવસ્ય દ્વાદશ્યાં તુ સમે પ્રિયઃ

મદ્ભક્તો ન હરેઃ કુર્યાજ્જાગરં પાપમોહિતઃ ।
વ્યર્થં મત્પૂજનં તસ્ય મત્પૂજ્યં યો ન પૂજયેત્

ન શૈવો ન ચ સૌરોઽસૌ ન શાક્તો ગણસેવકઃ ।
યો ભુંક્તે વાસરે વિષ્ણોર્જ્ઞેયઃ પશ્વધિકો હિ સઃ

વિપ્રિયં ચ કૃતં તેન દુષ્ટેનૈવ ચ પાપિના ।
મદ્ભક્તિબલમાશ્રિત્ય યો ભુંક્તે વૈ હરેર્દિને

સબાહ્યાભ્યંતરં દેહં વેષ્ટિતં પાપકોટિભિઃ ।
મુચ્યંતે વાસરે વિષ્ણોર્યે કુર્વંતિ પ્રજાગરમ્

કૂર્પરં યમદૂતાનાં દત્તં તેન યમસ્ય ચ ।
કૃત્વા જાગરણં વિષ્ણોરવિદ્ધં દ્વાદશીવ્રતમ્

સ્વર્ગાપેક્ષા મુનિશ્રેષ્ઠ મુક્તા તે નૈવ સંશયઃ ।
વાંછિતં નારકં સૌખ્યં વિદ્ધં કૃત્વા હરેર્દિનમ્

નિહતાઃ પિતરસ્તેન દેવાનાં વૈ વધઃ કૃતઃ ।
દત્તં રાજ્યં તુ દૈત્યાનાં કૃત્વા વિદ્ધં હરેર્દિનમ્

યો નૃત્યતિ પ્રહૃષ્ટાત્મા કૃત્વા વૈ કરતાડનમ્ ।
ગીતં કુર્વન્મુખેનાપિ દર્શયન્કૌતુકાન્બહૂન્

પુરતો વાસુદેવસ્ય રાત્રૌ જાગરણે સ્થિતઃ ।
પઠન્કૃષ્ણચરિત્રાણિ રંજયન્વૈષ્ણવાન્ગણાન્

મુખેન કુરુતે વાદ્યં સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ।
દર્શયન્વિવિધાન્ભૃત્યાન્સ્વેચ્છાલાપાન્પ્રકારયન્

ભાવૈરેતૈર્નરો યસ્તુ કુરુતે જાગરે હરેઃ ।
નિમિષેનિમિષે પુણ્યં તીર્થકોટિફલં સ્મૃતમ્

અનુદ્વિગ્નમના યસ્તુ ધૂપનીરાજનં હરેઃ ।
કુરુતે જાગરે રાત્રૌ સપ્તદ્વીપાધિપો ભવેત્

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાસમાનિ ચ ।
કૃષ્ણા હ જાગરાત્તાનિ વિલયં યાંતિ ખંડશઃ

એકતઃ ક્રતવઃ સર્વે સમાપ્તવરદક્ષિણાઃ ।
એકતો દેવદેવસ્ય જાગરઃ કૃષ્ણવલ્લભઃ

તત્ર કાશી પુષ્કરં ચ પ્રયાગં નૈમિષં ગયા ।
શાલગ્રામમહાક્ષેત્રમર્બુદારણ્યમેવ ચ

પૌષ્કરં મથુરા તત્ર સર્વતીર્થાનિ ચૈવ હિ ।
યજ્ઞા વેદાશ્ચ ચત્વારો વ્રજંતિ હરિજાગરમ્

ગંગા સરસ્વતી તાપી યમુના ચ શતદ્રુકા ।
ચંદ્રભાગા વિતસ્તા ચ નદ્યઃ સર્વાસ્તુ તત્ર વૈ

સરાંસિ ચ હ્રદાઃ સર્વે સમુદ્રાઃ સર્વ એવ હિ ।
એકાદશ્યાં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ગચ્છંતિ કૃષ્ણજાગરમ્

સ્પૃહણીયા હિ દેવાનાં યે નરાઃ કૃષ્ણજાગરે ।
નૃત્યંતિ ગીતં કુર્વંતિ વીણાવાદ્યપ્રહર્ષિતાઃ

એવં જાગરણં કૃત્વા સંપૂજ્ય ચ મહાહરિમ્ ।
દ્વાદશ્યાં પારણં કૃત્વા સ્વશક્ત્યા વૈષ્ણવૈઃ સહ

મહાદેવ ઉવાચ-
શૃણુ બ્રહ્મન્પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાદશીમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
દ્વાદશી તુ સદા જ્ઞેયા પુત્રદા મોક્ષદાયિની

પ્રાતઃ સ્નાત્વા હરિં પૂજ્ય ઉપવાસં સમર્પયેત્ ।
અજ્ઞાનતિમિરાંધસ્ય વ્રતેનાનેન કેશવ

પ્રસીદ સુમુખો ભૂત્વા જ્ઞાનદૃષ્ટિપ્રદો ભવ ।
પારણં ચ તતઃ કુર્યાદ્યથાસંભવમગ્રતઃ

અત ઊર્ધ્વં યથેષ્ટં તુ કારયેચ્ચ યથાવિધિ ।
યદા તુ દ્વાદશી સ્વલ્પા પારણેન ભવેદ્દિવજ

તદા રાત્રૌ તુ કર્ત્તવ્યં પારણં મુક્તિમિચ્છતા ।
તદા ન રાત્રિદોષઃ સ્યાન્નિષિદ્ધં ન ભવેત્ક્વચિત્

યદુક્તં નિશિ ન સ્નાયાન્મહાનિશિ ન ભોજયેત્ ।
તત્પૂર્વપરયામાભ્યાં દિનવત્કર્મ કારયેત્

યદા ભવતિ સ્વલ્પા તુ દ્વાદશી પારણે દિને ।
ઉષઃકાલે દ્વયં કુર્યાત્પ્રાતર્મધ્યાહ્નિકં તથા

દ્વાદશી સાધિતા યેન નરેણ ભુવિ સર્વદા ।
તસ્ય પુણ્યમહં વક્તું ન સમર્થો વિશેષતઃ

સાધયિત્વાખિલાન્કામાન્પ્રાપ્નુયુશ્ચ મહાજનાઃ ।
અંબરીષાદયઃ સર્વે યે ભક્તા ભુવિ વિશ્રુતાઃ

દ્વાદશીં સાધયિત્વા તુ તે ગતા વિષ્ણુસદ્મનિ ।
સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં યદુક્તં તુ મયા તવ

નાસ્તિ વિષ્ણુસમો દેવો ન તિથિર્દ્વાદશીસમા ।
અત્ર દત્તં ચ ભુક્તં ચ તથા પૂજાદિકં ચ યત્

તત્સર્વં પૂર્ણતાં યાતિ પૂજિતે માધવે સતિ ।
કિં પુનર્બહુનોક્તેન ભક્તાનાં વલ્લભો હરિઃ

પ્રદદાત્યખિલાન્કામાન્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।
દ્વાદશ્યાં ચૈવ યદ્દત્તં તત્સર્વં સફલં ભવેત્

કુરુક્ષેત્રેષુ યદ્દત્તં નિષ્ફલં નૈવ જાયતે ।
તદ્વચ્ચ દ્વાદશીદત્તં ભવેદ્દેવર્ષિસત્તમ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે દ્વાદશીએકાદશીજાગરણમહિમાનામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ