પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.34

નારદ ઉવાચ-
ત્રિસ્પૃશાખ્યં વ્રતં બ્રૂહિ સર્વેશ્વર વિશેષતઃ ।
યચ્છ્રુત્વા મુચ્યતે લોકઃ કર્મબંધનતઃ ક્ષણાત્

મહાદેવ ઉવાચ-
સર્વપાપૌઘશમનં મહાદુઃખવિનાશનમ્ ।
શૃણુ કૃષ્ણાવતારં ત્વં ત્રિસ્પૃશાખ્યં મહાવ્રતમ્

કામદં સસ્પૃહાણાં તુ નિસ્પૃહાણાં તુ મોક્ષદમ્ ।
ત્રિસ્પૃશાખ્યં વ્રતં વિપ્ર શૃણુષ્વ ગદતો મમ

પ્રત્યક્ષમર્ચિતસ્તેન કલિકાલે ચ કેશવઃ ।
ત્રિસ્પૃશા કીર્તનં નિત્યં યઃ કરોતિ મહામુને

ન પુરશ્ચરણે ચીર્ણે સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ।
ત્રિસ્પૃશા નામમાત્રેણ ક્ષીયતે નાત્ર સંશયઃ

નાગમૈર્ન પુરાણાદ્યૈર્ન મખૈસ્તીર્થકોટિભિઃ ।
બહુભિર્વ્રતસંઘૈશ્ચ પૂજિતૈસ્ત્રિદશૈરપિ

મોક્ષો ભવતિ વિપ્રેન્દ્ર ત્રિસ્પૃશા ન કૃતા યદિ ।
મોક્ષાર્થે દેવદેવેન દૃષ્ટા વૈ વૈષ્ણવી તિથિઃ

દ્વિજાનાં દુર્વિદં સાંખ્યં કલિકાલે વિશેષતઃ ।
અનિગ્રહશ્ચેંદ્રિયાણાં સ્થિરત્વં મનસો નહિ

વિષયૈર્વિપ્રયુક્તાનાં ધ્યાનધારણવર્જિનામ્ ।
કામભોગપ્રસક્તાનાં ત્રિસ્પૃશા મોક્ષદાયિની

મહ્યં ચૈવ પુરા પ્રોક્તા ચતુર્વક્ત્રસ્ય સાગરે ।
ક્ષીરોદે પ્રણતાનાં તુ મત્સ્યરૂપેણ ચક્રિણા

ત્રિસ્પૃશાં યે કરિષ્યંતિ વિષયૈરપિ સંયુતાઃ ।
તેષામપિ મયા દત્તો મોક્ષઃ સાંખ્યવિવર્જિનામ્

કામભોગપ્રસક્તાનાં ત્રિસ્પૃશા મોક્ષદાયિની ।
બહુભિર્મુનિસંઘૈશ્ચ કૃતેયં ચ મહામુને

કાર્ત્તિકે શુક્લપક્ષે તુ ત્રિસ્પૃશા જાયતે યદિ ।
સોમેન સોમજેનાપિ પાપકોટિવિનાશિની

યસ્યા ઉપોષણકૃતો હત્યાયુક્ત મહેશિતુઃ ।
હસ્તાદ્બ્રહ્મકપાલં તુ તત્ક્ષણાત્પતિતં ભુવિ

કલિકલ્મષકોટ્યૌઘૈર્મુક્તા દેવી ત્રિમાર્ગગા ।
ઉપદેશાન્માધવસ્ય ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્

હત્યાષ્ટૌ બાહુવીર્યસ્ય પૂર્વજાતા મહામુને ।
ગતા ભૃગૂપદેશેન ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્

શતાયુધેન વિપ્રેંદ્ર નિહતો બ્રાહ્મણો વને ।
બ્રહ્મહત્યાવિનિર્મુક્તઃ ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્

જીવોપદેશાચ્છક્રસ્ય હત્યા નમુચિસંભવા ।
વિનષ્ટા મુનિમુખ્યેન્દ્ર ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્

બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનિ ત્રિસ્પૃશાસમુપોષણાત્ ।
વિલયં યાંતિ વિપ્રેંદ્ર પાપેષ્વન્યેષુ કા કથા

ન પ્રયાગે ન કાશ્યાં તુ ગોમત્યાં કૃષ્ણસંનિધૌ ।
મોક્ષો ભવતિ વિપ્રેંદ્ર ત્રિસ્પૃશા યદિ નો કૃતા

મરણાચ્ચ પ્રયાગે તુ ગોમત્યાં કૃષ્ણસન્નિધૌ ।
સ્નાનમાત્રેણ ગોમત્યાં મુક્તિર્ભવતિ શાશ્વતી

ગૃહેપિ જાયતે મુક્તિસ્ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્ ।
વિષયે વર્ત્તમાનસ્ય કામભોગાન્વિતસ્ય ચ

નિવૃત્તવિષયસ્યાપિ મુક્તિઃ સાંખ્યેન દુર્લ્લભા ।
તસ્માત્કુરુષ્વ વિપ્રેંદ્ર ત્રિસ્પૃશાં મોક્ષદાયિનીમ્

નારદ ઉવાચ-
કીદૃશં તત્સુરશ્રેષ્ઠ ત્રિસ્પૃશાખ્યં મહાવ્રતમ્ ।
મુક્તિદં યદ્ દ્વિજાતીનાં ત્વયા પ્રોક્તં મમાધુના

મહાદેવ ઉવાચ-
જાહ્નવ્યૈ સા પુરા વિપ્ર ત્રિસ્પૃશા માધવેન તુ ।
પ્રાચી સરસ્વતી તીરે કથિતા ત્વનુકંપયા

જાહ્નવ્યુવાચ-
કલિકલ્મષ કોટ્યૌઘૈર્બ્રહ્મહત્યાદિકૈર્યુતાઃ ।
કલિકાલે હૃષીકેશ સ્નાનં કુર્વંતિ મજ્જલે

તેષાં પાપશતૈર્દોષૈર્દેહો મે કલુષી કૃતઃ ।
કથં યાસ્યતિ મે દેવ પાતકં ગરુડધ્વજ

પ્રાચીમાધવ ઉવાચ-।
કથયામિ ન સંદેહો મા પુત્રિ રોદનંકુરુ ।
શ્યામોવટસ્તુ મે સ્થાનં પ્રાચીદેવી મમાગ્રતઃ

વહતે બ્રહ્મતનયા દૃષ્ટ્વાગ્રે ચ સુરેશ્વરીમ્ ।
સ્નાનં કુરુષ્વ નિત્યં ત્વં ત્વત્ર પૂતા ભવિષ્યસિ

યત્ર બ્રહ્મસુતા પ્રાચી તત્રાહં નાત્ર સંશયઃ ।
તીર્થકોટિશતૈર્યુક્તઃ સુરૈઃ સહ વસામ્યહમ્

પવિત્રં મત્પ્રિયં સ્થાનં હત્યાકોટિવિનાશનમ્ ।
સંતુષ્ટેન મયા દત્તં યસ્માત્પ્રાણાધિકાસિ મે

તીર્થકોટિસહસ્રાણિ નિત્યં તિષ્ઠંતિ જાહ્નવિ ।
પ્રાચીસરસ્વતી તોયે સર્વદૈવ મમાજ્ઞયા

બ્રહ્મવધાત્સુરાપાનાત્ગોધવાદ્વૃષલીવધાત્ ।
બ્રહ્મસ્વહરણાદેવ માતાપિત્રોસ્ત્વપૂજનાત્

ચક્રિયાનાદ્ગુરુદ્રોહાદભક્ષ્યસ્ય ચ ભક્ષણાત્ ।
સર્વપાપસ્ય કરણાત્પ્રાચી બ્રહ્મસુતા સુતે

વ્યપોહયતિ પાપાનિ સકૃત્સ્નાનેન મેઽગ્રતઃ ।
કુરુ સ્નાનં સરિચ્છ્રેષ્ઠે વિપાપા ત્વં ભવિષ્યસિ

જાહ્નવ્યુવાચ-
નાહં શક્નોમિ દેવેશ આગંતું નિત્યમેવ હિ ।
કથં નશ્યંતિ પાપાનિ કથયસ્વેહ માધવ

પ્રાચીમાધવ ઉવાચ-
ન શક્નોષિ યદાગંતું નિત્યમેવ હિ જાહ્નવિ ।
તદાન્યત્સંપ્રવક્ષ્યામિ યસ્માન્મત્પાદસંભવા

સરસ્વત્યધિકા યા ચ તીર્થકોટિશતાધિકા ।
મખકોટ્યધિકા વાપિ વ્રતદાનાધિકા ચ યા

જપહોમાધિકા યા ચ ચતુર્વર્ગફલપ્રદા ।
સાંખ્યયોગાધિકા યા ચ ત્રિસ્પૃશા ક્રિયતાં શુભા

યસ્મિન્માસે સમાયાતિ સિતા ચ યદિ વાસિતા ।
કર્તવ્યા સા સરિચ્છ્રેષ્ઠે કૃતે પાપાત્પ્રમુચ્યતે

જાહ્નવ્યુવાચ-।
કીદૃશી ત્રિસ્પૃશા દેવ મમાખ્યાહિ સુમાધવ ।
ઈદૃશો મહિમા યસ્યાસ્ત્વયા પ્રોક્તો મમાધુના

દશમ્યેકાદશીભદ્રા દિનૈકસ્મિન્યદા ભવેત્ ।
ત્રિસ્પૃશા સા ભવેદ્દેવ વાન્યથા વદ મે પ્રભો

કૃષ્ણ ઉવાચ-।
આસુરી ત્રિસ્પૃશા દેવી યા ત્વયા પરિકીર્તિતા ।
વર્જનીયા પ્રયત્નેન વૃત્તિહીનો યથા પતિઃ

અસુરાણાં તુ સા પ્રોક્તા આયુર્બલવિનાશિની ।
વર્જનીયા પ્રયત્નેન યથા નારી રજસ્વલા

સ્વજાતિં ચ પરિત્યજ્ય યા ગતાધમજાતિષુ ।
સૈવ ત્યાજ્યં વિશેષેણ દશમીયુક્તં હિ મદ્દિનમ્

યથા રજસ્વલાસંગાદ્દૂષ્યંતે જ્ઞાનવર્જિતાઃ ।
તથૈવ દશમીયુક્તં મદ્દિનં દૂષિતં નૃણામ્

હત્યાયુતશતં હંતિ ત્રિસ્પૃશા સમુપોષિતા ।
એકાદશી દ્વાદશી ચ રાત્રિશેષે ત્રયોદશી

ત્રિસ્પૃશા સા તુ વિજ્ઞેયા દશમીસહિતા ન હિ ।
કૃત્વાપરાધં મુચ્યેત પ્રાયશ્ચિત્તે કૃતે નરઃ

દશમીવેધજં દોષં ન ક્ષમામિ સુરાપગે ।
ભુક્તં હાલાહલં તેન વિષસ્ય ભક્ષણં કૃતમ્

દશમીમિશ્રિતં યેન કૃતમેકાદશીવ્રતમ્ ।
ઇતિ મત્વા ન કર્ત્તવ્યં મદ્દિનં દશમીયુતમ્

જન્મકોટિકૃતંપુણ્યં સંતાનં યાતિ સંક્ષયમ્ ।
પાતયેત્સ્વકુલં સ્વર્ગાન્નયતે રૌરવાદિકમ્

સ્વદેહં શોધયિત્વા તુ કર્ત્તવ્યો મમ વાસરઃ ।
વૃદ્ધૌ ત્યાજ્યા વિના વેધાચ્છ્રવણાદિષુ સંયુતા

જન્મપુણ્યં ક્ષયં યાતિ એકાદશ્યુપવાસિનામ્ ।
સંવૃદ્ધૌ તુ વિશેષેણ સંદેહે સમુપસ્થિતે

મમાજ્ઞયા ચ કર્ત્તવ્યા દ્વાદશીવલ્લભા મમ

જાહ્નવ્યુવાચ-
કરિષ્યેઽહં જગન્નાથ ત્રિસ્પૃશાં વચનાત્તવ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તા ભવિષ્યામિ તવાજ્ઞયા

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-
સ્વસ્થાનં ગચ્છ ભદ્રં તે ન ભીઃ કાર્યા કદાચન ।
તવ દેવિ સરિચ્છ્રેષ્ઠે ન પાપં સંક્રમિષ્યતિ

સ્નાત્વા સરસ્વતીતોયે યેઽર્ચયિત્વા ચ માધવમ્ ।
પ્રણમંતિ જગન્નાથં તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્

જાહ્નવ્યુવાચ-।
વિધાનં બ્રૂહિ મે બ્રહ્મન્સર્વસ્વેન કરોમ્યહમ્ ।
પ્રસાદયામિ દેવેશં દામોદરમનામયમ્

પ્રાચીમાધવ ઉવાચ-।
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ ત્રિસ્પૃશાયા વિધાનકમ્ ।
યં શ્રુત્વાપિ સરિચ્છ્રેષ્ઠે મુચ્યતે પાતકૈર્નરઃ

પલેન ચ પલાર્ધેન તદર્દ્ધેનાપિ વાપગે ।
પ્રતિમા મમ સૌવર્ણા કાર્યા વિભવસારતઃ

પાત્રં તામ્રમયં કાર્યં તિલૈસ્તુ પરિપૂરિતમ્ ।
સજલં તુ ઘટં શુભ્રં પંચરત્નસમન્વિતમ્

વેષ્ટિતં પુષ્પમાલાભિઃ કર્પૂરાગુરુવાસિતમ્ ।
ન્યસેદ્દામોદરં પશ્ચાત્સ્નાપયિત્વા વિલિપ્ય ચ

પરિધાનં તતઃ કાર્યં વસ્ત્રયુગ્મેન ચાન્વિતમ્ ।
મંત્રૈસ્તુ પૂજનં કાર્યં પુરાણૈઃ સમુદીરિતૈઃ ।
પુષ્પૈઃ કાલોદ્ભવૈઃ શુભ્રૈસ્તુલસીપત્રૈશ્ચ કોમલૈઃ

છત્રં તુ વિષ્ણવે દદ્યાત્પાદુકાભ્યાં સુસંયુતમ્ ।
નિવેદ્યાનિ મનોજ્ઞાનિ ફલાનિ સુબહૂન્યપિ

ઉપવીતં તુ દાતવ્યં સોત્તરીયં નવં દૃઢમ્ ।
વૈણવં દાપયેદ્દંડં સુરૂપં સોન્નતં દૃઢમ્

દામોદરાય વૈ પાદૌ જાનુની માધવાય ચ ।
ગુહ્યં કામપ્રદાયેતિ કટિં વામનમૂર્તયે

પદ્મનાભાય નાભિં તુ જઠરં વિશ્વયોનયે ।
હૃદયં જ્ઞાનગમ્યાય કંઠં વૈકુંઠગામિને

સહસ્રબાહવે બાહૂ ચક્ષુષી યોગરૂપિણે ।
સંપૂજ્ય વિધિવદ્ભક્ત્યા દદ્યાદર્ઘં વિધાનતઃ

શુભ્રેણ નાલિકેરેણ શંખોપરિ સ્થિતેન હિ ।
સૂત્રૈરાવેષ્ટિતેનૈવ હસ્તયોરુભયોરપિ

સ્મૃતો હરસિ પાપાનિ યદિ નિત્યં જનાર્દન ।
દુઃસ્વપ્નં દુર્નિમિત્તાનિ મનસા દુર્વિચિન્વિતા

નારકં તુ ભયં દેવ ભયદુર્ગતિસંભવમ્ ।
યન્મમ સ્યાન્મહાદેવ ઐહિકં પારલૌકિકમ્

તેન દેવેશ માં રક્ષ ગૃહાણાર્ઘં નમોસ્તુ તે ।
કૃપાદૃષ્ટિઃ સદૈવાસ્તુ દામોદર મમોપરિ

ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં કુર્યાન્નીરાજનં તતઃ ।
શીર્ષોપરિ સરિચ્છ્રેષ્ઠે ભ્રામયેદ્વારિજં હરેઃ

કૃત્વા વિધાનમેતદ્ધિ પૂજયેત્સ્વગુરું તતઃ ।
દદ્યાત્સુવર્ણં વસ્ત્રાણિ સોષ્ણીષં ચૈવ કંચુકમ્

ઉપાનહોઽપિ છત્રં ચ મુદ્રિકાં ચ કમંડલુમ્ ।
ભોજનં ચૈવ તાંબૂલં સપ્તધાન્યં ચ દક્ષિણામ્

ગુરું સંપૂજ્ય દેવેશં કુર્યાજ્જાગરણં હરેઃ ।
ગીતનૃત્યસમાયુક્તં તથા શાસ્ત્રસમન્વિતમ્

નિશાંતે ચૈવ દેવાય દત્વા ચાર્ઘં વિધાનતઃ ।
સ્નાનાદિકાં ક્રિયાં કૃત્વા ભુંજીયાદ્વાડવૈઃ સહ

શિવ ઉવાચ-
દ્વિજૈતત્ત્રિસ્પૃશાખ્યાનમદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્ ।
શ્રુત્વા તુ લભતે પુણ્યં ગંગાં સ્નાનસમુદ્ભવમ્

અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્

પિતૃપક્ષો માતૃપક્ષસ્તથા ચૈવાત્મપક્ષકઃ ।
તૈઃ સર્વૈઃ સહ સંમુક્તો વિષ્ણુલોકે મહીયતે

તીર્થકોટિષુ યત્પુણ્યં ક્ષેત્રકોટિષુ યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ત્રિસ્પૃશા સમુપોષણાત્

બ્રાહ્મણા યેઽપિ કુર્વંતિ ક્ષત્રિયાઃ કૃષ્ણમાનસાઃ ।
વૈશ્યા વા શૂદ્રજન્માનો યે તથા ચાન્યજાતયઃ

તે સર્વે મુક્તિમાયાંતિ ભુવં ત્યક્ત્વા દ્વિજોત્તમ ।
મંત્રાણાં મંત્રરાજોઽથ યથા સ્યાદ્દ્વાદશાક્ષરઃ

વ્રતાનાં ચ યથા ચૈષા યેન વૈ ત્રિસ્પૃશા કૃતા ।
બ્રહ્મણા ચ કૃતા પૂર્વં પશ્ચાદ્રાજર્ષિભિઃ કૃતા

અન્યેષાં કા કથા વત્સ ત્રિસ્પૃશા મુક્તિદાયિની ।
અનેન વિધિના બ્રહ્મંસ્ત્રિસ્પૃશાસંભવં વ્રતમ્

યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા શૃણુ વક્ષ્યામિ તત્ફલમ્ ।
ગંગાવગાહને બ્રહ્મન્વારાણસ્યાં તુ યત્ફલમ્

મન્વંતરસહસ્રૈસ્તુ ત્રિસ્પૃશાકારકો હિ તત્ ।
પ્રાચી ચ યમુના સ્નાને વર્ષૈર્યત્કોટિભિઃ ફલમ્

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ત્રિસ્પૃશાવ્રતકૃન્નરઃ ।
તત્ફલં તુ કુરુક્ષેત્રે સૂર્યગ્રહણકોટિભિઃ

હેમભારશતૈર્દાનૈસ્ત્રિસ્પૃશાકરણેન તત્ ।
પાપકોટિસહસ્રાણિ હત્યાકોટિશતાનિ ચ

એકેનૈવોપવાસેન ક્રિયતે ભસ્મસાદ્દ્રુતમ્ ।
ત્રિસ્પૃશાયા વ્રતં યત્તુ અગતીનાં ગતિપ્રદમ્

ગતિમિચ્છંતિ વિપ્રર્ષે મહત્પાપશતાનિ ચ ।
સ્વયં કૃષ્ણેન કથિતં પારાશર્યસ્ય ચાગ્રતઃ

પ્રકાશયતિ યશ્ચેદં લિખિત્વા વૈષ્ણવં દ્વિજે ।
પાપોઘૈર્ગ્રથિતસ્યાપિ તસ્ય મુક્તિર્ભવિષ્યતિ

પુણ્યૈરવાપ્યતે વિદ્વન્મન્વંતરશતૈરપિ ।
ત્રિસ્પૃશા દુર્લભા લોકે પ્રાપ્યતે નૈવ માનવૈઃ

કલૌ યે ત્રિસ્પૃશાં લબ્ધ્વા ન કુર્વંતિ નરાધમાઃ ।
તેષાં જન્મફલં ચૈવ જીવિતં વિફલં ભવેત્

પ્રેતત્વં તૈઃ સમુત્તીર્ણં વિના શ્રાદ્ધૈર્વિના સુતૈઃ ।
કૃતા યૈસ્ત્રિસ્પૃશા વિદ્વન્સકૃત્પ્રાપ્ય કલૌ યુગે

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયાં ઉત્તરખણ્ડે ઉમાપતિનારદસંવાદે ત્રિસ્પૃશાખ્યાનંનામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ