પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.250

શ્રીરુદ્ર ઉવાચ-
રુક્મિણ્યાં કૃષ્ણસ્ય પ્રદ્યુમ્નો મદનાંશેન જજ્ઞે

અસૌ મદનસંભૂતો મહાબલઃ શંબરં જઘ્નિવાન્

તસ્ય રુક્મિણઃ સુતાયામનિરુદ્ધો જજ્ઞે

સોઽપિ બાણપુત્રીમુષાં નામ કન્યામુપયેમે

સા તુ સ્વપ્ને નીલોત્પલદલશ્યામં પુંડરીકનિભેક્ષણં મહાબાહું વિચિત્રાભરણોપેતં ષોડશસમાયથાવદુપભુજ્ય પ્રબુધ્ય તં પુરતો ન દૃષ્ટ્વા મદનેનપીડિતા ભ્રાંતચિત્તા માં તુ ત્યક્ત્વા વયસ્કં રક્તારવિંદવક્ત્રં ક્વાસિ ક્વ યાસીતિ બહુધા વિલલાપ

તતસ્તસ્યાઃ સખી ચિત્રલેખેતિ નામ કન્યાં તાદૃશીમવસ્થાં ગતાં વિલોક્ય કિંનિમિત્ત વિભ્રાંતચિત્તાસીતિ પપ્રચ્છ

સાપિ સ્વપ્નલબ્ધં પતિં યથાવદાચષ્ટ

સાપિ સકલદેવમાનુષાદિશ્રેષ્ઠાન્પટે વિલિખ્ય તસ્યૈ દર્શયામાસ

યદુવંશસંભૂતાન્કૃષ્ણસંકર્ષણપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધાદીનપિ સમ્યઙિનવેદયામાસ

સા તેષાં કૃષ્ણમનુમાન્ય પ્રદ્યુમ્નાનંતરમનિરુદ્ધં દૃષ્ટ્વા સ ઇત્યેષ ઇત્યાલિલિંગ

અથ ચિત્રલેખા બહ્વીભિર્માયાવતીભિર્દૈત્યસ્ત્રીભિર્દ્વારવતીં ગત્વા રાત્રાવંતઃપુરે સુપ્તમનિરુદ્ધં।
દૃષ્ટ્વા ગૃહીત્વા મોહયિત્વા માહિષ્મત્યાં બાણસ્યાંતઃપુરે ચૈત્યપ્રાસાદાદિયુક્તે તસ્યા બાણપુત્ર્યાઃ શય્યાયાં ચિક્ષેપ

સોઽપિ પ્રબુદ્ધોતિરમ્યેઽનંગપાવકે સંસ્થિતામુષાં સર્વલક્ષણલક્ષિતાં વિચિત્રાભરણવસનગંધમાલ્યાલંકૃતાં કાંચનવર્ણાં સુકેશીં સુજાતસ્તનીં દૃષ્ટ્વા ગાઢમાલિંગ્ય કરિણ્યા ગંધહસ્તીવ તયાતિપ્રીતિસંયુક્તયા યથાસુખં રમયામાસ

એવં માસમાત્રં નિરંતરતયાનિરુદ્ધં રમમાણં કદાચિદંતઃપુરનિવાસિન્યો વૃદ્ધા દૈત્યસ્ત્રિયો જ્ઞાત્વા રાજ્ઞે નિવેદયામાસુઃ

સ રાજા ક્રોધતામ્રાક્ષઃ પરં વિસ્મયં ગત્વા તમિહાનયતેતિ પુરઃ કિંકરાન્પ્રેષયામાસ

તેઽપિ તૂર્ણં નૃપપ્રાસાદમારુહ્ય રાજપુત્ર્યાઃ શયને સંસ્થિતમનિરુદ્ધં ગ્રહીતુમાજગ્મુઃ

સ તાન્સમારબ્ધાન્દૃષ્ટ્વા પ્રાસાદસ્તંભમેકં હેલયોત્પાટ્ય નિયુતસંખ્યાકાન્ કિંકરાન્મુહૂર્તમાત્રણૈવ સ્તંભેન ચૂર્ણિતમાત્રં ચકાર

અથ દૈત્યપતિર્નિહતાન્કિંકરાન્દૃષ્ટ્વા કૌતૂહલં ગત્વા અસૌ શ્રીકૃષ્ણપૌત્ર ઇતિ દેવર્ષિણા પ્રોક્તો ધનુરાદાય સ્વયમેવાનિરુદ્ધં ગ્રહીતું તત્સમીપમાજગામ

અનિરુદ્ધોઽપિ યોદ્ભુમાયાંતં સહસ્રબાહું રાજાનં દૃષ્ટ્વા તત્પરિઘં ભ્રામયિત્વા બાણસ્યોપરિ ચિક્ષેપ

સ્વચાપનિર્મુક્તેન બાણેન તં પરિઘં ચિચ્છેદ

અનંતરમુરગાસ્ત્રેણ અનિરુદ્ધં નિબિડં બદ્ધ્વા સ્વાંતઃપુરે નિવેશયામાસ

અથ કૃષ્ણોપ્યેવંવિધમેવ દેવર્ષિણા જ્ઞાત્વા બલદેવપ્રદ્યુમ્નસહિતઃ સ્વસેનયા વિહંગમેંદ્રમારુહ્ય તસ્યબાણસ્ય ભુજવનં છેત્તુમાજગામ

બલિપુત્રેણ પુરા શંકરોઽર્ચિતઃ પ્રસન્નો વરં વૃણીષ્વેત્યુવાચ

તમીશ્વરં બાણો મમ પુરદ્વારિરક્ષાર્થં સર્વદોપવિશ્ય સમાગતં પરસૈન્યં જહીત્યેવં વરમયાચત

તં તથેત્યુક્ત્વા શંકરોઽપિ તસ્ય પુરદ્વારિ સાયુધઃ સપુત્રઃ સગણઃ સમાસીનસ્તસ્મિન્નેવ કાલે રુષા સ્વસેનયા સમાગતં વાસુદેવં દૃષ્ટ્વા વૃષમારુહ્ય સર્વાયુધોપેતઃ સ્વપુત્રગણસંવૃતો યોદ્ધું નિશ્ચક્રામ

કૃષ્ણોઽપિ તં ભૂતપતિં ગજચર્મકપાલભસ્મધરં જ્વલિતોરગાકલ્પં પિંગલં ત્રિલોચનં ત્રિશૂલધરં સર્વભૂતગણસંહૃતિકર્ત્તારં સર્વભૂતભયાવહં સંવર્ત્તાગ્નિપ્રભં પુત્રદ્વયસમન્વિતં સમસ્તગણાવૃતં ત્રિપુરાંતકં દૃષ્ટ્વા સેનાં સુદૂરે પૃષ્ઠતો નિવેશ્ય બલભદ્ર પ્રદ્યુમ્નસહિતસ્તેન રુદ્રે ણ સહ પ્રહસન્નિવ યોદ્ધુમારેભે

પ્રથમં તદભૂદ્ઘોરં કૃષ્ણશંકરયોસ્તદા ।
પિનાકશાર્ઙ્ગનિર્મુક્તૈર્બાણૈઃ સંવર્ત્તકોપમૈઃ

રામોઽપિ ચક્રે બાણેન પ્રદ્યુમ્નઃ ષણ્મુખેન ચ ।
યુયુધાતે મહાવીર્યૌ સિંહાવિવ બલોત્કટૌ

વિનાયકઃ સ્વદંતેન જઘાનોરસિ યાદવમ્ ।
રામો મુશલમાદાય તસ્ય દંતમતાડયત્

નિર્ભિન્નદંતઃ સહસા પ્રદુદ્રાવાખુવાહનઃ ।
તદાપ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્હતદંતો ગણેશ્વરઃ

દેવદાનવગંધર્વૈરેકદંતૈતીરિતઃ ।
પ્રદ્યુમ્નેન સમં યુદ્ધં ચકાર શિખિવાહનઃ

ગણાન્વિદ્રાવયામાસ મુશલેન હલાયુધઃ ।
કૃષ્ણેન સુચિરં કાલં યુદ્ધાસૌ નીલલોહિતઃ

તાપજ્વરં મહાદીપ્તમસ્મિન્સંયોજ્ય સાયકે ।
કોપાન્મુમોચ તદસૌ ભૃશં સંરક્તલોચનઃ

તદસ્ત્રં વારયામાસ કૃષ્ણઃ શીતજ્વરેણ તુ ।
તાભ્યાં હરિહરાભ્યાં તુ વિસૃષ્ટૌ તાવિમૌ જ્વરૌ

વિશતુર્માનુષે લોકે તયોરેવાજ્ઞયા ભૃશમ્ ।
હરિશંકરયોર્યુદ્ધં યે તુ શૃણ્વંતિ માનવાઃ

તે સર્વે જ્વરનિર્મુક્તાઃ પ્રાપ્નુવંતિ નિરામયમ્ ।
તતઃ સ તુ હૃષીકેશો મોહનાસ્ત્રં દુરાસદમ્

નિયુજ્ય બાણં ભૂતેશે મુમોચ મધુસૂદનઃ ।
મુહુર્મુહુર્વ્યજૃંભદ્વૈ તેનાસ્ત્રેણ વિમોહિતઃ

પપાત મૂર્ચ્છિતો ભૂમૌ શંકરસ્ત્રિદશેશ્વરઃ ।
પિતરં મોહિતં દૃષ્ટ્વા શક્તિમુદ્યમ્ય વીર્યવાન્

યોદ્ધુમભ્યાયયૌ કૃષ્ણં ષણ્મુખઃ શિખિવાહનઃ ।
હુંકારેણૈવ તં કૃષ્ણશ્ચકારાત્ર પરાઙ્મુખમ્

એવં જિત્વા યદુશ્રેષ્ઠઃ શૂલપાણિં ત્રિલોચનમ્ ।
મહાસ્વનં પાંચજન્યં શંખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્

કૃષ્ણેન નિર્જિતં શ્રુત્વા સાત્મજં શંકરં તદા ।
બાણઃ સ્યંદનમાસ્થાય યયૌ યુદ્ધાય કેશવમ્

સ દૃષ્ટ્વા સહસા કૃષ્ણં ગરુડોપરિસંસ્થિતમ્ ।
છાદયામાસ ગોવિંદં બહુશસ્ત્રાસ્ત્રવૃષ્ટિભિઃ

ગદાભિઃ પરિઘૈઃ શૂલૈઃ શક્તિભિસ્તોમરૈરપિ ।
ભિંડિપાલૈશ્ચ ખઙ્ગૈશ્ચ ચક્રૈર્બાણૈર્નિરંતરમ્

તાનિ સર્વાણિ ચિચ્છેદ ચક્રેણૈવ જનાર્દનઃ ।
સસર્જ તસ્ય બાહૂનાં છેદનાર્થં સુદર્શનમ્

મુક્તં દનુજરાજસ્ય સહસ્રારં સુદર્શનમ્ ।
તદ્બાહુકાનનં તૂર્ણં છિન્નં ચક્રે સહસ્રધા

એતસ્મિન્નંતરે દેવિ પાર્વતી સંશિતવ્રતા ।
હરેઃ સમીપમાગત્ય કૃતાંજલિરભાષત

પાર્વત્યુવાચ-
કૃષ્ણકૃષ્ણ જગન્નાથ નારાયણ દયાનિધે ।
દાસ્યસ્મિ તવ દેવેશ પૂર્વભાવે યદૂત્તમ

ત્વયા દત્તં વરં મહ્યં તદા કૌશલપર્વતે ।
સૌભાગ્યં શાશ્વતં સૌમ્ય પ્રસન્નેન મહાત્મના

તવ મુખ્યં સહસ્રસ્ય નામ્નામન્યતમં વિભો ।
ગૌરીસૌભાગ્યદાતેતિ મુનિભિઃ પરિકીર્તિતમ્

તત્સત્યં કુરુ ગોવિંદ ગરુડારૂઢ શાશ્વત ।
તસ્માન્મમ પતિં દેવ ત્વં જીવયિતુમર્હસિ

રુદ્ર ઉવાચ-
એવમુક્તસ્તતો દેવ્યા કૃષ્ણઃ કમલલોચનઃ ।
અસ્ત્રં સંહારયામાસ યેનાસૌ મોહિતઃ પતિઃ ૫૦

કૃષ્ણાસ્ત્રેણ વિનિર્મુક્તઃ સર્વભૂતપતિઃ શિવઃ ।
ઉત્થાય પ્રાંજલિર્ભૂત્વા તુષ્ટાવ જગતાં પતિમ્

શંકર ઉવાચ-
કૃષ્ણકૃષ્ણ જગન્નાથ ભગવન્પુરુષોત્તમ ।
પરેશ પરમેશાન અનાદિનિધનાવ્યય

તીવ્રવીર્યં મનુષ્યેષુ શરીરગ્રહણાત્મિકા ।
સર્વસ્ય તવ ચેષ્ટેયં માનલક્ષણમેવ તત્

પ્રસીદ મે નમસ્તુભ્યં પ્રસીદ મમ શાશ્વત ।
પ્રસીદ મે જગત્સ્વામિન્પ્રસીદાચ્યુત કેશવ

ત્વમેવ જગતાં સ્રષ્ટા ધાતા હર્ત્તા જગદ્ગુરુઃ ।
ત્વમેવ ચિદચિદ્વસ્તુરૂપં બ્રહ્મ સુરેશ્વર

ત્વમાદિસ્ત્વમનાદિસ્ત્વમીશ્વરઃ શેષ એવ ચ ।
ત્વં મહત્ત્વં પરં બ્રહ્મ પ્રત્યગાત્મા ત્વમેવ હિ

સમસ્તામરવર્ય્યસ્ત્વમમર્ત્યસ્ત્વં સુરેશ્વર ।
ત્વં મર્ત્ત્યેશઃ સયોનિસ્ત્વં સૌશીલ્યેન તવ પ્રભો

તવ શ્વાસસમુત્પન્નૌ પરજીવૌ સનાતનૌ ।
તતશ્ચ પાલ્યતે ચૈવ તવ વાત્સલ્યગૌરવાત્

ક્ષરાક્ષરે પરે ધામ્નિ રુચો નિત્યં સુરાશ્રયે ।
અધિ વિશ્વે નિધેષિ ત્વાં દાસ્યકર્મણિ નાન્યથા

યસ્ત્વાં ન વેદલોકેઽસ્મિન્સ મૂઢઃ સર્વભાવનઃ ।
પરાવરેશ્વરં ધામ વિદુર્દાસ્યે મનીષિણઃ

તે વૈ સમાસતે યુક્તાસ્તત્પદં ત્રિદશૈઃ સમમ્ ।
સામાન્યો ભજતે દૂરેનંતું નિત્યં પદં તવ

તસ્ય તુર્યા ચારુકેશી ચાવસ્થા ઘટતે તવ ।
મિથુનાનિ તવાધ્યક્ષ બ્રુવતે યદુશાશ્વત

તવ નામાનિ કર્માણિ ગુણાનિ શાશ્વતાનિ ચ ।
ઐશ્વર્યાણિ ગુણાતીત બ્રુવતે ચોત્તમે ઇમે

કર્મજ્ઞાનમયે રૂપે ઇમે પૂર્વોત્તરે શ્રુતે ।
સસુતૌ યુવતીશસ્ય સ્તોતારૌ તવ કેશવ

ત્વં પ્રજ્ઞાનં પરં બ્રહ્મ ત્વયા પ્રાજ્ઞેન શાશ્વત ।
જીવયૈતેન પ્રજ્ઞેન પરેણૈવાત્મના ત્વયા

તસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રમ્ય કૃપયા તવ કેવલમ્ ।
આમુષ્મિકે પરે સ્વર્ગે ત્વયા દત્તાત્મબોધવાન્

પ્રજ્ઞાનં ચૈવ વિજ્ઞાનં મેધાં દૃષ્ટિં તથા ધૃતિમ્ ।
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ અમૃતં સ ભવેત્તદા

એતત્સંજ્ઞાનમાત્માનં યદેતદ્ધૃદિ યન્મનઃ ।
મનીષા ચૈવ યુક્તિશ્ચ સ્મૃતિઃ સંકલ્પ એવ ચ

તપશ્ચ ક્રતવઃ કામો દશ ઇત્યાદિ તે પ્રભો ।
ભવંતિ નામધેયાનિ પ્રજ્ઞાનસ્ય ઘૃણાનિધેઃ

એષ ત્વં પરમં બ્રહ્મ એષ ત્વં વૈ પ્રજાપતિઃ ।
એષ ત્વમિંદ્રો રુદ્રશ્ચ એષ ત્વં સર્વદેવતાઃ

એતાનિ સર્વભૂતાનિ ત્વમેવ પરમેશ્વર ।
સુત મિત્રાણિ જીવાયુસ્તથાન્યાનિ સનાતન

જરાયુજાણ્ડજાતાનિ સ્વેદજોદ્ભિદ્યજાનિ ચ ।
અશ્વા ગાવશ્ચ પુરુષા હસ્તિનશ્ચેતરાણિ ચ

યત્કિંચિત્પ્રાણિજાતં ચ જંગમાશ્ચૈવ જંતવઃ ।
સ્થાવરા યે ચ વૈ નાથ સર્વે ત્વત્તો ભવંતિ ચ

ત્વાં હિ સર્વં ગતં ચેત્થં વદંતિ શ્રુતયો હરિમ્ ।
ત્વયૈવ પ્રેરિતા લોકાશ્ચેષ્ટંતે સાધ્વસાધુષુ

તસ્માન્મયા કૃતં યચ્ચ અપરાધમિદં પ્રભો ।
ક્ષમસ્વ કરુણાસિંધો ગુણૈઃ શુભતમૈસ્તવ

નમસ્તે પુંડરીકાક્ષ ગોવિંદાચ્યુત માધવ ।
વાસુદેવ જગદ્વંદ્ય નારાયણ નમોસ્તુ તે

નમસ્યામિ જગત્સ્વામિન્નૃસિંહકરુણાકર ।
શ્રીશ સર્વગત શ્રીમન્પરમાત્મન્નમોસ્તુ તે

નિજાવસથવૈકુંઠ નિત્યમુક્તાર્ચિતપ્રભો ।
ત્રયીનાથ નમસ્તુભ્યં રામરાજીવલોચન

ભૂભારકવિનાશાય કૃષ્ણાનંદસ્વરૂપિણે ।
વિષ્ણવે જિષ્ણવે તુભ્યં નમસ્તે યદુનંદન

એવં સ્તુત્વાથ ગોવિંદં પ્રણિપત્ય ઉમાપતિઃ ।
પ્રાંજલિઃ પ્રાહ ભૂતેશો વાક્યં ગંભીરયા ગિરા

રુદ્ર ઉવાચ-
મયા દત્તવરો હ્યેષ બાણો બલિસુતઃ પ્રભો ।
અહં ચ દત્તવાંસ્તસ્મૈ પુરાનેનાર્થિતો વરમ્

અમરત્વં યદુશ્રેષ્ઠ સર્વં કર્તું ત્વમર્હસિ ।
તસ્માદેનં બલિસુતં ત્રાતુમર્હસિ મે પ્રિયમ્

તથેત્યુક્ત્વા ચ ભગવાન્બાણં બલિસુતં તદા ।
પ્રાણસંશયમાપન્નં ચ્છિન્નબાહુમસૃક્ચિતમ્

સંહૃત્ય ચક્રં ગોવિંદો મુમોચ કરુણાનિધિઃ ।
મોચયિત્વા બલિસુતં શંકરઃ સંશિતવ્રતઃ

વૃષભેંદ્રં સમારુહ્ય પાર્વત્યાસહિતઃ પ્રભુઃ ।
યયૌ ચ વસતિસ્થાનં કૈલાસં ધરણીધરમ્

સ તુ બાણો નમસ્કૃત્ય રામકૃષ્ણૌ મહાબલૌ ।
તાભ્યાં વૈ નગરીં ગત્વા મુમોચ મદનાત્મજમ્

વસ્ત્રૈરાભરણૈર્દિવ્યૈઃ પૂજયિત્વા યથાર્હતઃ ।
ઉષાં સંપ્રદદૌ તસ્મૈ કૃષ્ણપૌત્રાય શૌરયે

ઉદ્વાહ્ય રામકૃષ્ણૌ તમનિરુદ્ધં યથાવિધિ ।
બાણેન પૂજિતૌ તત્ર પ્રદ્યુમ્નસહિતૌ તદા

ઉષયાસહિતં તત્રાનિરુદ્ધં વૈ જનાર્દનઃ ।
આરોપ્ય સ્યંદને દિવ્યે યયૌ દ્વારવતીં તદા

રામપ્રદ્યુમ્નસહિતઃ સેનયા સહિતો હરિઃ ।
પ્રવિવેશ પુરીં રમ્યાં ત્રિદશૈર્મઘવાનિવ

અનિરુદ્ધો બાણપુત્ર્યા નાનારત્નમયે ગૃહે ।
અનિશં રમયામાસ નાનાભોગૈર્મુદાન્વિતઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે બાણાસુરસંગ્રામકથનંનામ પંચાશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ