પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.244

શંકર ઉવાચ-
અથ રામસ્તુ વૈદેહ્યા રાજ્યભોગાન્મનોરમાન્ ।
બુભુજે વર્ષસાહસ્રં પાલયન્સર્વતોદિશઃ

અંતઃપુરજનાસ્સર્વે રાક્ષસસ્ય ગૃહે સ્થિતામ્ ।
ગર્હયંતિ સ્મ વૈદેહીં તથા જાનપદા જનાઃ

લોકાપવાદભીત્યા ચ રામઃ શત્રુનિવારકઃ ।
દર્શયન્માનુષં ધર્મમંતર્વત્નીં નૃપાત્મજામ્

વાલ્મીકેરાશ્રમે પુણ્યે ગંગાતીરે મહાવને ।
વિસસર્જ મહાતેજા ગર્ભિણીં મુનિસંસદિ

સા ભર્તુઃ પરતંત્રા હિ ઉવાસ મુનિવેશ્મનિ ।
અર્ચિતા મુનિપત્નીભિર્વાલ્મીકમુનિ રક્ષિતા

તત્રૈવાસૂત યમલૌ નામ્ના કુશલવૌ સુતૌ ।
તૌ ચ તત્રૈવ મુનિના સંસ્કૃતૌ ચ વવર્ધતુઃ

રામોઽપિ ભ્રાતૃભિસ્સાર્દ્ધં પાલયામાસ મેદિનીમ્ ।
યમાદિગુણસમ્પન્નસ્સર્વભોગવિવર્જિતઃ

અર્ચયન્સતતં વિષ્ણુમનાદિનિધનં હરિમ્ ।
બ્રહ્મચર્યપરો નિત્યં શશાસ પૃથિવીં નૃપઃ

શત્રુઘ્નો લવણં હત્વા મથુરાં દેવનિર્મિતામ્ ।
પાલયામાસ ધર્માત્મા પુત્રાભ્યાં સહ રાઘવઃ

ગંધર્વાન્ભરતો હત્વા સિંધોરુભયપાર્શ્વતઃ ।
સ્વાત્મજૌ સ્થાપયામાસ તસ્મિન્દેશે મહાબલૌ

પશ્ચિમે મદ્રદેશે તુ મદ્રાન્હત્વા ચ લક્ષ્મણઃ ।
સ્વસુતૌ ચ મહાવીર્યૌ અભિષિચ્ય મહાબલઃ

ગત્વા પુનરયોધ્યાં તુ રામપાદાવુપસ્પૃશત્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય મૃતં બાલં કાલધર્મમુપાગતમ્

જીવયામાસ કાકુત્સ્થઃ શૂદ્રં હત્વા ચ તાપસમ્ ।
તતસ્તુ ગૌતમીતીરે નૈમિષે જનસંસદિ

ઇયાજ વાજિમેધં ચ રાઘવઃ પરવીરહા ।
કાંચનીં જાનકીં કૃત્વા તયા સાર્દ્ધં મહાબલઃ

ચકાર યજ્ઞાન્બહુશો રાઘવઃ પરમાર્થવિત્ ।
અયુતાન્યશ્વમેધાનિ વાજપેયાનિ ચ પ્રભુઃ

અગ્નિષ્ટોમં વિશ્વજિતં ગોમેધં ચ શતક્રતુમ્ ।
ચકાર વિવિધાન્યજ્ઞાન્પરિપૂર્ણસદક્ષિણાન્

એતસ્મિન્નંતરે તત્ર વાલ્મીકિઃ સુમહાતપાઃ ।
સીતામાનીય કાકુત્સ્થમિદં વચનમબ્રવીત્

વાલ્મીકિરુવાચ-
અપાપાં મૈથિલીં રામ ત્યક્તું નાર્હસિ સુવ્રત ।
ઇયં તુ વિરજા સાધ્વી ભાસ્કરસ્ય પ્રભા યથા ।
અનન્યા તવ કાકુત્સ્થ કસ્માત્ત્યક્તા ત્વયાનઘ

રામ ઉવાચ-
અપાપાં મૈથિલીં બ્રહ્મન્જાનામિ વચનાત્તવ ।
રાવણેન હૃતા સાધ્વી દણ્ડકે વિજને પુરા

તં હત્વા સમરે સીતાં શુદ્ધામગ્નિમુખાગતામ્ ।
પુનર્યાતોસ્મ્યયોધ્યાયાં સીતામાદાય ધર્મતઃ

લોકાપવાદઃ સુમહાનભૂત્પૌરજનેષુ ચ ।
ત્યક્તા મયા શુભાચારા તદ્ભયાત્તવ સન્નિધૌ

તસ્માલ્લોકસ્ય સંતુષ્ટ્યૈ સીતા મમ પરાયણા ।
પાર્થિવાનાં મહર્ષીણાં પ્રત્યયં કર્તુમર્હતિ

મહેશ્વર ઉવાચ-
એવમુક્તા તદા સીતા મુનિપાર્થિવસંસદિ ।
ચકારપ્રત્યયં દેવી લોકાશ્ચર્યકરં સતી

દર્શયંસ્તસ્ય લોકસ્ય રામસ્યાનન્યતાં સતી ।
અબ્રવીત્પ્રાંજલિઃ સીતા સર્વેષાં જનસંસદિ

સીતોવાચ-
યથાઽહં રાઘવાદન્યં મનસાપિ ન ચિંતયે ।
તથા મે ધરણી દેવી વિવરન્દાતુમર્હતિ

યથૈવ સત્યમુક્તં મે વેદ્મિ રામાત્પરં ન ચ ।
તથા સ્વપુત્ર્યાં વૈદેહ્યાં ધરણી સહસા ઇયાત્

મહેશ્વર ઉવાચ-
તતો રત્નમયં પીઠં પૃષ્ઠે ધૃત્વા ખગેશ્વરઃ ।
રસાતલાત્તદા વીરો વિજ્ઞાય જનનીં તદા

તતસ્તુ ધરણીદેવી હસ્તાભ્યાં ગૃહ્ય મૈથિલીમ્ ।
સ્વાગતેનાભિનંદ્યૈનામાસને સંન્યવેશયત્

સીતાં સમાગતાં દૃષ્ટ્વા દિવિ દેવગણા ભૃશમ્ ।
પુષ્પવૃષ્ટિમવિચ્છિન્નાં દિવ્યાં સીતામવાકિરન્

સાપિ દિવ્યાપ્સરોભિસ્તુ પૂજ્યમાના સનાતની ।
વૈનતેયં સમારુહ્ય તસ્માન્માર્ગાદ્દિવં યયૌ

દાસીગણૈઃ પૂર્વભાગે સંવૃતા જગદીશ્વરી ।
સંપ્રાપ્ય પરમં ધામ યોગિગમ્યં સનાતનમ્

રસાતલપ્રવિષ્ટાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા સર્વમાનુષાઃ ।
સાધુસાધ્વિતિ સીતેયમુચ્ચૈઃ સર્વે પ્રચુક્રુશુઃ

રામઃ શોકસમાવિષ્ટઃ સંગૃહ્ય તનયાવુભૌ ।
મુનિભિઃ પાર્થિવેંદ્રૈશ્ચ સાકેતં પ્રવિવેશ હ

અથ કાલેન મહતા માતરઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
કાલધર્મં સમાપન્ના ભર્તુઃ સ્વર્ગં પ્રપેદિરે

દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ ।
ચકાર રાજ્યં ધર્મેણ રાઘવઃ સંશિતવ્રતઃ

કસ્યચિત્ત્વથકાલસ્ય રાઘવસ્ય નિવેશનમ્ ।
કાલસ્તાપસરૂપેણ સંપ્રાપ્તો વાક્યમબ્રવીત્

કાલ ઉવાચ-
રામ રામ મહાબાહો ધાત્રા સંપ્રેષિતોઽસ્મ્યહમ્ ।
યદ્બ્રવીમિ રઘુશ્રેષ્ઠ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે

દ્વન્દ્વમેવ હિ કાર્યં સ્યાદાવયોઃ પરિભાષિતમ્ ।
તદંતરે પ્રવિષ્ટોયસ્સ વદ્ધ્યો હિ ભવિષ્યતિ

મહેશ્વર ઉવાચ-
તથેતિ ચ પ્રતિશ્રુત્ય રામો રાજીવલોચનઃ ।
દ્વાસ્થં કૃત્વા તુ સૌમિત્રિં કાલો વાક્યમભાષત ।
વૈવસ્વતોઽબ્રવીદ્વાક્યં રામં દશરથાત્મજમ્

કાલ ઉવાચ-
શૃણુ રામ યથાવૃત્તં સમાગમનકારણાત્ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ

વસામિ માનુષે લોકે હત્વા રાક્ષસપુંગવૌ ।
એવમુક્તઃ સુરગણૈરવતીર્ણોસિ ભૂતલે

તદયં સમયઃ પ્રાપ્તઃ સ્વર્લોકં ગમિતું ત્વયા ।
સનાથા હિ સુરાસ્સર્વે ભવંત્વદ્ય ત્વયાનઘ

મહેશ્વર ઉવાચ-
એવમસ્ત્વિતિ કાકુત્સ્થો રામઃ પ્રાહ મહામુનિમ્ ।
એતસ્મિન્નંતરે તત્ર દુર્વાસાસ્તુ મહાતપાઃ

રાજદ્વારમુપાગમ્ય લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્ ।
દુર્વાસા ઉવાચ-
માં નિવેદય કાકુત્સ્થં શીઘ્રં ગત્વા નૃપાત્મજ

મહેશ્વર ઉવાચ-
તમબ્રવીલ્લક્ષ્મણસ્તુ અસાંનિધ્યમિતિ દ્વિજ ।
તતઃ ક્રોધસમાવિષ્ટઃ પ્રાહ તં મુનિસત્તમઃ

દુર્વાસા ઉવાચ-
શાપં દાસ્યામિ કાકુત્સ્થં રામં ન યદિ દર્શયે ।
મહેશ્વર ઉવાચ-
તસ્માચ્છાપભયાદ્વિપ્રં રાઘવાય ન્યવેદયત્ ।
તત્રૈવાંતર્દધે કાલઃ સર્વભૂતભયાવહઃ

પૂજયામાસ તં પ્રાપ્તમૃષિં દુર્વાસસં નૃપઃ ।
અગ્રજસ્ય પ્રતિજ્ઞા તં વિજ્ઞાય રઘુસત્તમઃ

તત્યાજ માનુષં રૂપં લક્ષ્મણઃ સરયૂજલે ।
વિસૃજ્ય માનુષં રૂપં પ્રવિવેશ સ્વકાં તનુમ્

ફણાસહસ્રસંયુક્તઃ કોટીંદુસમવર્ચસઃ ।
દિવ્યમાલ્યાંબરધરો દિવ્યગંધાનુલેપનઃ

નાગકન્યાસહસ્રૈસ્તુ સંવૃતઃ સમલંકૃતઃ ।
વિમાનં દિવ્યમારુહ્ય પ્રયયૌ વૈષ્ણવં પદમ્ ૫૦

લક્ષ્મણસ્ય ગતિં સર્વાં વિદિત્વા રઘુસત્તમઃ ।
સ્વયમપ્યથ કાકુત્સ્થઃ સ્વર્ગં ગંતુમભીપ્સિતઃ

અભિષિચ્યાથ કાકુત્સ્થઃ સ્વાત્મજૌ ચ કુશીલવૌ ।
વિભજ્ય રથનાગાશ્વં સધનં પ્રદદૌ તયોઃ

કુશવત્યાં કુશં તં ચ શરવત્યાં લવં તથા ।
સ્થાપયામાસ ધર્મેણ રાજ્યે સ્વે રઘુસત્તમઃ

અભિપ્રાયં તુ વિજ્ઞાય રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।
આજગ્મુર્વાનરાઃ સર્વે રાક્ષસાઃ સુમહાબલાઃ

વિભીષણોઽથ સુગ્રીવો જામ્બવાન્મારુતાત્મજઃ ।
નીલો નલઃ સુષેણશ્ચ નિષાદાધિપતિર્ગુહઃ

અભિષિચ્ય સુતૌ વીરૌ શત્રુઘ્નશ્ચ મહામનાઃ ।
સર્વ એતે સમાજગ્મુરયોધ્યાં રામપાલિતામ્

તે પ્રણમ્ય મહાત્માનમૂચુઃ પ્રાંજલયસ્તથા ।
વાનરપ્રભૃતય ઊચુઃ -
સ્વર્લોકં ગંતુમુદ્યુક્તં જ્ઞાત્વા ત્વાં રઘુસત્તમ

આગતાઃ સ્મ વયં સર્વે તવાનુગમનં પ્રતિ ।
ન શક્તાઃ સ્મ ક્ષણં રામ જીવિતું ત્વાં વિના પ્રભો ।
તસ્માત્ત્વયા વિશાલાક્ષ ગચ્છામસ્ત્રિદશાલયમ્

મહેશ્વર ઉવાચ-
તૈરેવમુક્તઃ કાકુત્સ્થો બાઢમિત્યબ્રવીત્તતઃ ।
અથોવાચ મહાતેજા રાક્ષસેંદ્રં વિભીષણમ્

રામ ઉવાચ-
રાજ્યં પ્રશાસ ધર્મેણ મા પ્રતિજ્ઞાં વૃથા કૃથાઃ ।
યાવચ્ચંદ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ યાવત્તિષ્ઠતિ મેદિની ।
તાવદ્રમસ્વ સુપ્રીતો કાલે મમ પદં વ્રજ

મહેશ્વર ઉવાચ-।
ઇત્યુક્ત્વાથ સ કાકુત્સ્થઃ સ્વાડ્ગં વિષ્ણું સનાતનમ્ ।
શ્રીરંગશાયિનં સૌમ્યમિક્ષ્વાકુકુલદૈવતમ્

સંપ્રીત્યા પ્રદદૌ તસ્મૈ રામો રાજીવલોચનઃ ।
હનુમંતમથોવાચ રાઘવઃ શત્રુસૂદનઃ

રામ ઉવાચ-
મત્કથાઃ પ્રચરિષ્યંતિ યાવલ્લોકે હરીશ્વર ।
તાવત્ત્વમાસ મેદિન્યાં કાલે માં વ્રજ સુવ્રત

મહેશ્વર ઉવાચ-
તમેવમુક્ત્વા કાકુત્સ્થો જાંબવંતમથાબ્રવીત્ ।
રામ ઉવાચ-
દ્વાપરે સમનુપ્રાપ્તે યદૂનામન્વયે પુનઃ

ભૂભારસ્ય વિનાશાય સમુત્પત્સ્યામ્યહં ભુવિ ।
કરિષ્યે તત્ર સંગ્રામં સ્વયં ભલ્લૂકસત્તમ

મહેશ્વર ઉવાચ-
તમેવમુક્ત્વા કાકુત્સ્થઃ સર્વાંસ્તાનૃક્ષવાનરાન્ ।
ઉવાચ વાચા ગચ્છધ્વમિતિ રામો મહાબલઃ

મંત્રિણો નૈગમાશ્ચૈવ ભરતઃ કૈકયીસુતઃ ।
રાઘવસ્યાનુગમને નિશ્ચિતાસ્તે સમાયયુઃ

તતઃ શુક્લાંબરધરો બ્રહ્મચારી યયૌ પરમ્ ।
કુશાન્ગૃહીત્વા પાણિભ્યાં સંસક્તઃ પ્રયયૌ પરમ્

રામસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે પદ્મહસ્તા રમા ગતા ।
તથૈવ ધરણીદેવી દક્ષિણેતરગા તથા

વેદાઃ સાંગાઃ પુરાણાનિ સેતિહાસાનિ સર્વતઃ ।
ૐકારોઽથ વષટ્કારઃ સાવિત્રી લોકપાવની

અસ્ત્રશસ્ત્રાણિ ચ તદા ધનુરાદ્યાનિ પાર્વતિ ।
અનુજગ્મુસ્તથા રામં સર્વે પુરુષવિગ્રહાઃ

ભરતશ્ચૈવ શત્રુઘ્નઃ સર્વે પુરનિવાસિનઃ ।
સપુત્રદારાઃ કાકુત્સ્થમનુજગ્મુઃ સહાનુગાઃ

મંત્રિણો ભૃત્યવર્ગાશ્ચ કિંકરા નૈગમાસ્તથા ।
વાનરાશ્ચૈવ ઋક્ષાશ્ચ સુગ્રીવસહિતાસ્તદા

સપુત્રદારાઃ કાકુત્સ્થમન્વગચ્છન્મહામતિમ્ ।
પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ સર્વે સ્થાવરજંગમાઃ

અનુજગ્મુર્મહાત્માનં સમીપસ્થા નરોત્તમાઃ ।
યે ચ પશ્યંતિ કાકુત્સ્થં સ્વપથાંતર્ગતં પ્રભુમ્

તે તથાનુગતા રામં નિવર્ત્તંતે ન કેચન ।
અથ ત્રિયોજનં ગત્વા નદીં પશ્ચાન્મુખીં સ્થિતામ્

સરયૂં પુણ્યસલિલાં પ્રવિવેશ સહાનુગઃ ।
તતઃ પિતામહો બ્રહ્મા સર્વદેવગણાવૃતઃ

તુષ્ટાવ રઘુશાર્દૂલમૃષિભિઃ સાર્દ્ધમક્ષરૈઃ ।
અબ્રવીત્તત્ર કાકુત્સ્થં પ્રવિષ્ટં સરયૂજલે

બ્રહ્મોવાચ-
આગચ્છ વિષ્ણો ભદ્રં તે દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તોઽસિ માનદ ।
ભ્રાતૃભિસ્સહદેવાભૈઃ પ્રવિશસ્વ નિજાં તનુમ્

વૈષ્ણવીં તાં મહાતેજાં દેવાકારાં સનાતનીમ્ ।
ત્વં હિ લોકગતિર્દેવ ન ત્વાં કેચિત્તુ જાનતે

ત્વામચિંત્યં મહાત્માનમક્ષરં સર્વસંગ્રહમ્ ।
યમિચ્છસિ મહાતેજસ્તાં તનું પ્રવિશસ્વ ભોઃ

મહેશ્વર ઉવાચ-
તસ્મિન્સૂર્યકરાકીર્ણે પુષ્પવૃષ્ટિનિપાતિતે ।
ઉત્સૃજ્ય માનુષં રૂપં સ્વાં તનું પ્રવિવેશ હ

અંશાભ્યાં શંખચક્રાભ્યાં શત્રુઘ્નભરતાવુભૌ ।
તદા તેન મહાત્માનૌ દિવ્યતેજસ્સમન્વિતૌ

શંખચક્રગદાશાર્ઙ્ગપદ્મહસ્તશ્ચતુર્ભુજઃ ।
દિવ્યાભરણસમ્પન્નો દિવ્યગંધાનુલેપનઃ

દિવ્યપીતાંબરધરઃ પદ્મપત્રનિભેક્ષણઃ ।
યુવા કુમારઃ સૌમ્યાંગઃ કોમલાવયવોજ્જ્વલઃ

સુસ્નિગ્ધનીલકુટિલકુંતલઃ શુભલક્ષણઃ ।
નવદૂર્વાંકુરઃ શ્યામઃ પૂર્ણચંદ્ર નિભાનનઃ

દેવીભ્યાં સહિતઃ શ્રીમાન્વિમાનમધિરુહ્ય ચ ।
તસ્મિન્સિંહાસને દિવ્યે મૂલે કલ્પતરોઃ પ્રભુઃ

નિષસાદ મહાતેજાઃ સર્વદેવૈરભિષ્ટુતઃ ।
રાઘવાનુગતા યે ચ ઋક્ષવાનરમાનુષાઃ

સ્પૃષ્ટ્વૈવ સરયૂતોયં સુખેન ત્યક્તજીવિતાઃ ।
રામપ્રસાદાત્તે સર્વે દિવ્યરૂપધરાઃ શુભાઃ

દિવ્યમાલ્યાંબરધરા દિવ્યમંગલવર્ચસઃ ।
આરુરોહ વિમાનં તદસંખ્યાસ્તત્ર દેહિનઃ

સર્વૈઃ પરિવૃતઃ શ્રીમાન્રામો રાજીવલોચનઃ ।
પૂજિતઃ સુરસિદ્ધૌઘૈર્મુનિભિસ્તુ મહાત્મભિઃ

આયયૌ શાશ્વતં દિવ્યમક્ષરં સ્વપદં વિભુઃ ।
યઃ પઠેદ્રામચરિતં શ્લોકં શ્લોકાર્ધમેવ વા

શૃણુયાદ્વા તથા ભક્ત્યા સ્મરેદ્વા શુભદર્શને ।
કોટિજન્માર્જિતાત્પાપાજ્જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતઃ કૃતાત્

વિમુક્તો વૈષ્ણવં લોકં પુત્રદારસબાંધવૈઃ ।
સમાપ્નુયાદ્યોગગમ્યમનાયાસેન વૈ નરઃ

એતત્તે કથિતં દેવિ રામસ્ય ચરિતં મહત્ ।
ધન્યોઽસ્મ્યહં ત્વયા દેવિ રામચંદ્રસ્ય કીર્ત્તનાત્ ।
કિમન્યચ્છ્રોતુકામાસિ તદ્બ્રવીમિ વરાનને

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે શ્રીરામચરિતકથનંનામ ચતુશ્ચત્વારિંશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ