પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.240

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ-
અથ વર્ષસહસ્રાંતે સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ।
અદિતિર્જનયામાસ વામનં વિષ્ણુમચ્યુતમ્

શ્રીવત્સકૌસ્તુભોરસ્કં પૂર્ણેંદુસદૃશદ્યુતિમ્ ।
સુન્દરં પુંડરીકાક્ષમતિખર્વતનું હરિમ્

વટુવેષધરં દેવં સર્વવેદાંગગોચરમ્ ।
મેખલાજિનદણ્ડાદિ ચિહ્નૈરંકિતમીશ્વરમ્

તં દૃષ્ટ્વા દેવતાઃ સર્વે શતક્રતુપુરોગમાઃ ।
સ્તુત્વા મહર્ષિભિઃ સાર્દ્ધં નમશ્ચક્રુર્મહૌજસમ્

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્પ્રોવાચ સુરસત્તમાન્ ।
વામન ઉવાચ-
કિં કર્તવ્યં મયા ચાદ્ય તદ્બ્રવીથ સુરોત્તમાઃ

શ્રીશંકર ઉવાચ-।
તતઃ પ્રહૃષ્ટાસ્ત્રિદશાસ્તમૂચુઃ પરમેશ્વરમ્ ।
દેવા ઊચુઃ ।
અસ્મિન્કાલે બલેર્યજ્ઞો વર્ત્તતે મધુસૂદન

અપ્રત્યાખ્યાનકાલોઽયં તસ્ય દૈત્યપતેઃ પ્રભો ।
યાચિત્વા ત્રિદિવં લોકં તન્નસ્ત્વં દાતુમર્હસિ

શંકર ઉવાચ-
ઇત્યુક્તાસ્ત્રિદશૈસ્સર્વૈરાજગામ બલિં હરિઃ ।
યાગદેશે સમાસીનમૃષિભિસ્સાર્દ્ધમષ્ટભિઃ

અભ્યાગતં તુ તં દૃષ્ટ્વા સહસોત્થાય દૈત્યરાટ્ ।
અભ્યાગતઃ સ્વયં વિષ્ણુરિતિહાસ સમન્વિતઃ

પૂજયામાસ વિધિના નિવેશ્ય કુસુમાસને ।
પ્રણિપત્ય નમસ્કૃત્ય પ્રાહ ગદ્ગદયા ગિરા

બલિરુવાચ-
ધન્યોઽસ્મિ કૃતકૃત્યોસ્મિ સફલં મમ જીવિતમ્ ।
ત્વામર્ચ્ચયિત્વા વિપ્રેંદ્ર કિં કરોમિ તવ પ્રિયમ્

આગતોઽસિ યદર્થં ત્વં મામુદ્દિશ્ય દ્વિજોત્તમઃ ।
તત્પ્રયચ્છામિ તે શીઘ્રં બ્રૂહિ વેદવિદાં વર

શંકર ઉવાચ-
તતઃ પ્રહૃષ્ટમનસા તમુવાચ મહીપતિમ્ ।
વામન ઉવાચ-
શૃણુ રાજેંદ્ર વક્ષ્યામિ મમાગમનકારણમ્

અગ્નિકુણ્ડસ્ય પૃથિવીં દેહિ દૈત્યપતે મમ ।
મમ ત્રિવિક્રમપદાં નાન્યદિચ્છામિ માનદ

સર્વેષામેવ દાનાનાં ભૂમિદાનમનુત્તમમ્ ।
યો દદાતિ મહીં રાજા વિપ્રાયાકિંચનાય વૈ

અંગુષ્ઠમાત્રામપિ વા સ ભવેત્પૃથિવીપતિઃ ।
ન ભૂમિદાનસદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે

ભૂમિં યઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિ ભૂમિં યશ્ચ પ્રયચ્છતિ ।
ઉભૌ તૌ પુણ્યકર્મ્માણૌ નિધને સ્વર્ગગામિનૌ

તસ્માદ્ભૂમિં મહારાજ પ્રયચ્છ ત્રિપદીં મમ ।
એતદલ્પાં મહીં દાતું મા વિશંક મહીપતે ।
જગત્ત્રયપ્રદાનં તન્નામ ભૂપ ભવિષ્યતિ

શંકર ઉવાચ-
તતઃ પ્રહૃષ્ટવદનસ્તથેત્યાહ મહીપતિઃ ।
તસ્મૈ મહીપ્રદાનં તુ કર્તું મેને વિધાનતઃ

તં દૃષ્ટ્વા દૈત્યરાજાનં તદા તસ્ય પુરોહિતઃ ।
ઉશના હ્યબ્રવીદ્વાક્યં મા રાજન્દીયતાં મહીમ્

શુક્ર ઉવાચ-
એષ વિષ્ણુઃ પરેશોઽથ દેવૈઃ સંપ્રાર્થિતો નૃપ ।
વંચયિત્વા મહીં સર્વાં ત્વત્તઃ પ્રાપ્તુમિહાગતઃ

તસ્માન્મહી ન દાતવ્યા તસ્મૈ રાજન્મહાત્મને ।
અન્યમર્થં પ્રયચ્છસ્વ વચનાન્મમ ભૂપતે

શ્રીશંકર ઉવાચ-
તતઃ પ્રહસ્ય રાજાસૌ તં ગુરું પ્રાહ ધૈર્ય્યતઃ ।
બલિરુવાચ-
પ્રીતયે વાસુદેવસ્ય સર્વં પુણ્યં કૃતં મયા

અદ્ય ધન્યોસ્મ્યહં વિષ્ણુઃ સ્વયમેવાગતો યદિ ।
તસ્ય પ્રદેયમેવાદ્ય જીવિતં ચ મહત્સુખમ્

તસ્માદસ્મૈ પ્રયચ્છામિ ત્રિલોકીમપિ મા ચિરમ્ ।
શ્રીશંકર ઉવાચ-
ઇત્યુક્ત્વા ભૂપતિસ્તસ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય ભક્તિતઃ

વાંચ્છિતાં પ્રદદૌ ભૂમિં વારિપૂર્વં વિધાનતઃ ।
પરિણીય નમસ્કૃત્ય દત્વા વૈ દક્ષિણાં વસુ

પ્રોવાચ તં પુનર્વિપ્રં પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના ।
બલિરુવાચ-
ધન્યોસ્મિ કૃતકૃત્યોસ્મિ તવ દત્વા મહીં દ્વિજ

યથેષ્ટા તવ વિપ્રેંદ્ર તદ્ગૃહાણ મહીમિમામ્ ।
શ્રીશંકર ઉવાચ-
તમુવાચ નૃપં વિષ્ણૂ રાજંસ્તવ સમીપતઃ

માપયામિ પદેનાદ્ય પૃથિવીં તવ પશ્યતઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા ખર્વરૂપં તદ્વિહાય પરમેશ્વરઃ

ત્રિવિક્રમવપુર્ભૂત્વા જગ્રાહ પૃથિવીમિમામ્ ।
પંચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણ સસમુદ્ર મહીધરામ્

સસાગરાં ચ સદ્વીપાં સદેવાસુરમાનુષામ્ ।
પાદેનૈકેન વપુષો વ્યક્રાંત મધુસૂદનઃ

ઉવાચ દૈત્યરાજેંદ્ર કિં કરોમીતિ શાશ્વતઃ ।
તદ્વૈ ત્રિવિક્રમં રૂપમીશ્વરસ્ય મહૌજસમ્

હિતાર્થમપિ દેવાનામૃષીણાં ચ મહાત્મનામ્ ।
ન દૃષ્ટમપિ શક્યં સ્યાદ્બ્રહ્મણઃ શંકરસ્ય ચ

તત્પદં પૃથિવીં સર્વામાક્રમ્ય ગિરિજે શુભે ।
અતિરિક્તં સમભવચ્છતયોજનમાયતમ્

દિવ્યચક્ષુર્દદૌ તસ્મૈ દૈત્યરાજ્ઞે સનાતનઃ ।
તસ્મૈ સંદર્શયામાસ સ્વકં રૂપં જનાર્દનમ્

તદ્વિશ્વરૂપં દેવસ્ય દૃષ્ટ્વા દૈત્યેશ્વરો બલિ ।
પ્રહર્ષમતુલં લેભે સાનંદાશ્રુ પરિપ્લુતઃ

દૃષ્ટ્વા દેવં નમસ્કૃત્ય સ્તુત્વા સ્તુતિભિરેવ ચ ।
પ્રાહ ગદ્ગદયા વાચા પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના

બલિરુવાચ-
ધન્યોસ્મિ કૃતકૃત્યોસ્મિ ત્વાં દૃષ્ટ્વા પરમેશ્વરમ્ ।
લોકત્રયં ત્વમેવૈતદ્ગૃહાણ પરમેશ્વર

શ્રીશંકર ઉવાચ-
અથ સર્વેશ્વરો વિષ્ણુર્દ્વિતીયં પદમવ્યયમ્ ।
ઊર્ધ્વં પ્રસારયામાસ બ્રહ્મલોકાંતમચ્યુતઃ

સનક્ષત્રગ્રહોપેતં સર્વદેવસમાવૃતમ્ ।
પદેન પરિપૂર્ણોઽભૂદચ્યુતસ્ય શુભાનને

તતઃ પિતામહો બ્રહ્મચક્રપદ્માદિચિહ્નિતમ્ ।
પાદં તદ્દેવદેવસ્ય હર્ષસંકુલચેતસા

ધન્યોસ્મીતિ વદન્બ્રહ્મા ગૃહીત્વા સ્વકમંડલુમ્ ।
ભક્ત્યા પ્રક્ષાલયામાસ તત્રસંસ્થિત વારિણા

અક્ષય્યમભવત્તોયં તસ્ય વિષ્ણોઃ પ્રભાવતઃ ।
તત્તીર્થં મેરુશિખરે પપાત વિમલં જલમ્

જગતઃ પાવનાર્થં વૈ ચતુર્દિક્ષુ પ્રવાહિતમ્ ।
સિતા ચાલકનન્દા ચ ચક્ષુર્ભદ્રા યથાક્રમમ્

તતશ્ચાલકનન્દા ચ મેરોર્દક્ષિણતઃ સ્મૃતા ।
ત્રિધા નામ્ના ત્રિપથગા ત્રિસ્રોતા લોકપાવની

સ્વર્ગે મંદાકિની પ્રોક્તા ત્વધો ભોગવતી તથા ।
મધ્યે વેગવતી ગંગા પાવનાર્થં નૃણાં શિવા

તાં દૃષ્ટ્વા મેરુમધ્યે તુ પ્રસ્રવંતીં શુભાનને ।
આત્મનઃ પાવનાર્થાય શિરસાહમધારયમ્

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ ધૃત્વા ગંગાજલં શુભમ્ ।
શિવત્વમગમં દેવિ સર્વલોકેષુ પૂજિતઃ

યો વહેચ્છિરસા ગંગાતોયં વિષ્ણુપદોદ્ભવમ્ ।
પ્રાશયેદ્વા જગત્પૂજ્યો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ગંગાગંગેતિ યો બ્રૂયાદ્યોજનાનાં શતૈરપિ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

તતો ભગીરથો રાજા ગૌતમશ્ચ મહાતપાઃ ।
તપસા પૂજયિત્વા માં ગંગાર્થં સમયાચત

સર્વલોકહિતાર્થાય તાં ગંગાં વૈષ્ણવીં શિવામ્ ।
તયોરહં તામદદાં પ્રીત્યા દેવિ સરિદ્વરામ્

ગૌતમેન સમાનીતા ગૌતમી તેન કીર્ત્તિતા ।
ભાગીરથીતિ વિખ્યાતા તેન રાજ્ઞા વૃતા યતઃ

પ્રસંગાત્તે સમાખ્યાતં ગંગાજન્માત્યનુત્તમમ્ ।
તતો નારાયણઃ શ્રીમાન્બલિં દૈત્યપતિં પ્રભુઃ

રસાતલં શુભં લોકં પ્રદદૌ ભક્તવત્સલઃ ।
સર્વેષાં દાનવાનાં તુ નાગાનાં યાદસામપિ

રાજાનં તુ બલિં ચક્રે યાવદાભૂતસંપ્લવમ્ ।
પ્રતિગૃહ્ય બલેર્લોકાન્બટુવેષેણ દૈત્યહા

મહેંદ્રાય દદૌ પ્રીત્યા કાશ્યપો વિષ્ણુરવ્યયઃ ।
તતો દેવાઃ સગંધર્વા ઋષયશ્ચ મહૌજસઃ

તુષ્ટુવુઃ સ્તુતિભિર્દ્દિવ્યૈઃ પૂજયામાસુરચ્યુતમ્ ।
સંક્ષિપ્ય તન્મહદ્રૂપં તેષાં સંદર્શનાય વૈ

સંપૂજ્યમાનાસ્ત્રિદશૈરંતર્દ્ધાનં યયૌ હરિઃ ।
ઇત્થં સુરક્ષિતઃ શક્રો વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

ત્રૈલોક્યં મહદૈશ્વર્ય્યમવાપ ત્રિદિવેશ્વરઃ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં વામનં વૈભવં શુભમ્ ।
શેષં યદ્વૈભવં દેવિ તદ્વક્ષ્યામિ યથાક્રમાત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે વામનપ્રાદુર્ભાવોનામ ચત્વારિંશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ