પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.226

શંકર ઉવાચ -
ન્યાસેવાપ્યર્ચને વાપિ મંત્રમેકાંતિનઃ શ્રયેત્ ।
અવૈષ્ણવોપદિષ્ટેન મંત્રેણ ન પરા ગતિઃ

અવૈષ્ણવોપદિષ્ટંચેત્પૂર્વમંત્રવરંદ્વયમ્ ।
પુનશ્ચ વિધિના સમ્યક્વૈષ્ણવાદ્ગ્રાહયેદ્ગુરોઃ

સહસ્રશાખાધ્યાયી વા સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
કુલે મહતિ જાતોઽપિ ન ગુરુઃ સ્યાદવૈષ્ણવઃ

યસ્તુ મંત્રદ્વયં સમ્યગધ્યાપયતિ વૈષ્ણવઃ ।
સ આચાર્યસ્તુ વિજ્ઞેયો ભવબંધવિદારકઃ

આચાર્યં સંશ્રયિત્વાથ વત્સરં સેવયેદ્દિવજઃ ।
તસ્ય વૃત્તિં પરિજ્ઞાત્વા મંત્રમધ્યાપયેદ્ગુરુઃ

કૃત્વા તાપાદિસંસ્કારાન્પશ્ચાન્મંત્રમુદીરયેત્ ।
તાપં પુંડ્રં તથા નામ કૃત્વા વૈ વિધિના ગુરુઃ

પશ્ચાદધ્યાપયેન્મંત્રં શિષ્યં નિર્મલચેતસમ્ ।
ચક્રેણ વિધિના તપ્તં તાપ ઇત્યભિધીયતે

પુંડ્રમૂર્દ્ધ્વં તથા પ્રોક્તં નામ વૈષ્ણવમુચ્યતે ।
તતો મંત્રં વિધાનેન શિષ્યમધ્યાપયેદ્ગુરુઃ

ન્યાસમષ્ટાક્ષરં મંત્રમન્યં વા વૈષ્ણવં મનુમ્ ।
ન્યાસમેવાત્ર પરમં વૈષ્ણવાનાં શુભાનને

તસ્માત્તુ ન્યાસમેવૈષામતિરિક્તમિહોચ્યતે ।
ન્યાસવિદ્યાપરો યસ્તુ બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે

ન્યાસાત્પરતરં નાસ્તિ મન્ત્રં સત્યં બ્રવીમિ તે ।
ન્યાસં દ્વયં પ્રપત્તિઃ સ્યાત્પર્યાયેણ નિબોધ મે

દ્વયોપદેશપૂર્વં તુ સર્વકર્મસમાચરેત્ ।
દ્વયાધિકારી ન ભવેત્સર્વકર્મસુ નાર્હતિ

તસ્માદ્વયમધીત્યેવ પશ્ચાન્મંત્રમનુત્તમમ્ ।
શ્રીમદષ્ટાક્ષરં સમ્યગભ્યસેદ્દિવજસત્તમઃ

મંત્રમષ્ટાક્ષરં પ્રોક્તં પ્રણવસ્યૈવ સંગ્રહાત્ ।
નૈસર્ગપ્રણવાદ્યન્તુ મંત્રમિત્યુચ્યતેબુધૈઃ

નાન્યત્ર સર્વમંત્રેષુ પ્રણવસ્વસ્વભાવતઃ ।
પૂર્વં તુ સર્વમંત્રાણાં યોજયેત્પ્રણવં શુભમ્

ૐકારઃ પ્રણવં બ્રહ્મ સર્વમંત્રેષુ નાયકઃ ।
આદૌ સર્વત્ર યુંજીત મંત્રાણાં તુ શુભાનને

સ્વભાવાત્પ્રણવન્તસ્મિન્મૂલમંત્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ઓમિત્યેકાક્ષરં પૂર્વં દ્વ્યક્ષરં નમ ઇત્યથ

તતો નારાયણાયેતિ પંચાર્ણાનિ યથાક્રમમ્ ।
એવમષ્ટાક્ષરો મંત્રો જ્ઞેયઃ સર્વાર્થસાધકઃ

સર્વદુઃખહરઃ શ્રીમાન્સર્વમંત્રાત્મકઃ શુભઃ ।
ઋષિર્નારાયણસ્તસ્ય દેવતા શ્રીશ એવ ચ

છંદસ્તુ દેવી ગાયત્રી પ્રણવો બીજમુચ્યતે ।
નિત્યાનપાયિની દેવી શક્તિઃ શ્રીરુચ્યતે મનોઃ

પ્રથમં પદમોઙ્કાર દ્વિતીયં નમ ઉચ્યતે ।
તૃતીયં નારાયણાયેતિ પદત્રયમુદાહૃતમ્

અકારશ્ચાપ્યુકારશ્ચ મકારશ્ચ તતઃ પરમ્ ।
વેદત્રયાત્મકં પ્રોક્તં પ્રણવં બ્રહ્મણઃ પદમ્

અકારેણોચ્યતે વિષ્ણુઃ શ્રીરુકારેણ ચોચ્યતે ।
મકારસ્ત્વનયોર્દાસઃ પંચવિંશઃ પ્રકીર્તિતઃ

વાસુદેવસ્વરૂપં તદકારેણોચ્યતૈ બુધૈઃ ।
ઉકારેણ શ્રિયો દેવ્યા રૂપં મુનિભિરુચ્યતે

મકારેણોચ્યતે જીવઃ પંચવિંશોદિતઃ પુમાન્ ।
ભૂતાનિ ચ કવર્ગેણ ચવર્ગણેન્દ્રિયાણિ ચ

ટ વર્ગેણ તવર્ગેણ જ્ઞાનં ધાદયસ્તથા ।
મનઃ પકારેણૈવોક્તં ફકારેણ ત્વહંકૃતિઃ

બકારેણ ભકારેણ મહાન્પ્રકૃતિરુચ્યતે ।
આત્મા તુ સ મકારઃ સ્યાત્પંચવિંશઃ પ્રકીર્તિતઃ

દેહેંદ્રિયમનઃ પ્રાણાદિભ્યોન્યોઽનન્યસાધનઃ ।
ભગવચ્છેષભૂતોઽસૌ મકારાખ્યઃ સ ચેતનઃ

અવધારણવાચ્યેવમુકારઃ કૈશ્ચિદુચ્યતે ।
શ્રીતત્વમપિ તત્પક્ષે વકારેણૈવ ચોચ્યતે

ભાસ્કરસ્ય પ્રભા યદ્વત્તસ્ય નિત્યાનપાયિની ।
આકારેણોચ્યતે વિષ્ણુઃ કલ્યાણગુણસાગરઃ

શ્રીશઃ સર્વાત્મનાં શેષો જગદ્બીજં પરઃ પુમાન્ ।
જગત્કર્ત્તા જગદ્ભર્ત્તા ઈશ્વરો લોકબાંધવઃ

જગતામીશ્વરી નિત્યા વિષ્ણોરનપગામિની ।
માતા સર્વસ્ય જગતઃ પત્ની વિષ્ણોર્મનોરમા

જગદાધારભૂતા શ્રીરુકારેણાત્ર ચોચ્યતે ।
મકારેણ તયોર્દાસઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

જ્ઞાનાશ્રમો જ્ઞાનગુણશ્ચેતનઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
ન જડો નિર્વિકારશ્ચ એકરૂપ સ્વરૂપભાક્

અણુર્નિત્યો વ્યાપ્તિશીલશ્ચિદાનંદાત્મકસ્તથા ।
અહમર્થોઽવ્યયઃ ક્ષેત્રી ભિન્નરૂપં સનાતનઃ

અદાહ્યોચ્છેદ્યો હ્યક્લૈદ્યસ્ત્વશોષ્યોક્ષર એવ ચ ।
એવમાદિગુણોપેતશ્શેષભૂતઃ પરસ્ય વૈ

મકારેણોચ્યતે જીવઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરવાન્સદા ।
દાસભૂતો હરેરેવ નાન્યસ્ય તુ કદાચન

એવં દાસત્વમેવાસ્ય મધ્યમેવાવધાર્યતે ।
ઇત્યેવં પ્રણવસ્યાર્થો જ્ઞાતવ્યોક્તો મયાનઘે

વિવૃતિઃ પ્રણવસ્યાર્થ મન્ત્રશેષેણ વૈ શુભે ।
પરસ્ય દાસભૂતસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં નેહ વિદ્યતે

તસ્માન્મહદહંકારૌ મનસા વિનિવર્ત્તયેત્ ।
સ્વોપાયબુદ્ધ્યા યત્કૃત્યં તદપિ પ્રતિષિધ્યતે

અહંકૃતિર્મકારઃ સ્યાન્નકારસ્તન્નિષેધકઃ ।
તસ્માત્તુ મનસૈવાસ્ય અહંકારવિમોચનમ્

મનસા સર્વસિદ્ધિઃ સ્યાદન્યથા નાશમાપ્નુયાત્ ।
નમસા સહિતં કિંચિત્તદહંકાર ઉચ્યતે

અહંકારેણ યુક્તસ્ય સુખં કિંચિન્ન વિદ્યતે ।
અહંકારવિમૂઢાત્મા અંધે તમસિ મજ્જતિ

તસ્માન્ન મનસા ચાત્ર સ્વાતંત્ર્યં પ્રતિષિધ્યતે ।
ભગવત્પરતંત્રોઽસૌ તદાયત્તશ્ચ જીવતિ

તસ્માત્સાધનકર્તૃત્વં ચેતનસ્ય ન વિદ્યતે ।
ઈશ્વરસ્યૈવ સંકલ્પાદ્વર્ત્તતે સ્વચરાચરમ્

તસ્માત્સ્વસામર્થ્યવિધિં ત્યજેત્સર્વમશેષતઃ ।
ઈશ્વરસ્ય તુ સામર્થ્યાન્નાલભ્યં તસ્ય વિદ્યતે

તસ્મિન્ન્યસ્તભરઃ શ્રીશે તત્કર્મૈવ સમાચરેત્ ।
પરમાત્મા હરિસ્સ્વામી સ્વમહં તસ્ય સર્વદા

ઇચ્છાયા વિનિયોક્તવ્યસ્તસ્યૈવાત્મેશ્વરસ્ય હિ ।
ઇત્યેવં મનસા ત્યક્તમહંતા મમતોર્જિતમ્

દેહેષ્વહં મતિર્મૂલં સંસૃતૌ કર્મબંધને ।
તસ્માન્મહદહંકારૌ મનસા વર્જયેદ્બુધઃ

અથ નારાયણપદં વક્ષ્યામિ ગિરજે શુભે ।
નારા ઇત્યાત્મનાં સંઘાસ્તેષાં ગતિરસૌ પુમાન્

ત એવ ચાયનં તસ્ય તસ્માન્નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
સર્વં હિ ચિદચિદ્વસ્તુ શ્રૂયતે દૃશ્યતે જગત્

યોઽસૌ વ્યાપ્યસ્થિતો નિત્યં સ વૈ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
નારાશ્ચેતિ સર્વપુંસાં સમૂહાઃ પરિકીર્તિતાઃ

ગતિરાલંબનં તેષાં તસ્માન્નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
નરાજ્જાતાનિ તત્વાનિ નારાણીતિ વિદુર્બુધાઃ

તાન્યેવ ચાયનં તસ્ય તેન નારાયણસ્સ્મૃતઃ ।
કલ્પાંતેપિ જગત્કૃત્સ્નં ગ્રસિત્વા યેન ધાર્યતે

પુનઃ સંસૃજ્યતે યેન સ વૈ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
ચરાચરં જગત્કૃત્સ્નં નાર ઇત્યભિ ધીયતે

તસ્ય વાસં ગતિર્યેન તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
નારો નરાણાં સંઘાતસ્તસ્યાસાવયનં ગતિઃ

તેનાસૌ મુનિભિર્નિત્યં નારાયણ ઇતીરિતઃ ।
પ્રભવન્તિ યતો લોકા મહાબ્ધૌ પૃથુફેનવત્

પુનર્યસ્માત્પ્રલીયન્તે તસ્માન્નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
યો વૈ નિત્યપદે નિત્યો નિત્યમુક્તૈકભોગવાન્

ઈશઃ સર્વસ્ય જગતઃ સ વૈ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
નારાયણઃ પરંબ્રહ્મ તત્વં નારાયણઃ પરમ્

યચ્ચ કિંચિજ્જગત્યસ્મિન્દૃશ્યતે શ્રૂયતેઽપિ વા ।
અંતર્બંહિશ્ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ

અપહતપાપ્મા પુરુષઃ સર્વભૂતાંતરસ્થિતઃ ।
દિવ્યએકસ્સદા નિત્યો હરિર્નારાયણોઽચ્યુતઃ

યસ્તુ દ્રષ્ટા ચ દ્રષ્ટવ્યં શ્રોતા શ્રોતવ્યમેવ ચ ।
સ્પ્રષ્ટા ચ સ્પર્શિતવ્યશ્ચ ધ્યાતા ધ્યાતવ્યમેવ ચ

વક્તા ચ વાચ્યં જ્ઞાતા ચ જ્ઞાતવ્યં ચિદચિજ્જગત્ ।
તચ્ચ સર્વં હરિઃ શ્રીશો નારાયણ ઉદાહૃતઃ

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સ લોકાન્સર્વતો વ્યાપ્ય અત્યતિષ્ઠદ્દશાંગુલમ્

યદ્ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં તત્સર્વં નારાયણો હરિઃ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેન વિરાટ્પુમાન્

સ એવ પુરુષો વિષ્ણુર્વાસુદેવોઽચ્યુતો હરિઃ ।
હિરણ્મયોઽથ ભગવાન્સોઽમૃતઃ શાશ્વતઃ શિવઃ

પતિર્વિશ્વસ્ય જગતઃ સર્વલોકેશ્વરં પ્રભુઃ ।
હિરણ્યગર્ભાઃ સવિતા અનંતોઽસૌ મહેશ્વરઃ

ભગવાનિતિ શબ્દોઽયં તથા પુરુષ ઇત્યપિ ।
વર્ત્તતે નિરુપાધિશ્ચ વાસુદેવોઽખિલાત્મનિ

ઈશ્વરો ભગવાન્વિષ્ણુઃ પરમાત્મા જગત્સુહૃત્ ।
શાસ્તા ચરાચરસ્યૈકો યતીનાં પરમા ગતિઃ

યો વેદાદૌ સ્વરઃ પ્રોક્તો વેદાંતે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય યઃ પરઃ સ મહેશ્વરઃ

યોસાવકારો વૈ વિષ્ણુર્યોઽસૌ નારાયણો હરિઃ ।
સ એવ પુરુષો નિત્યઃ પરમાત્મા મહેશ્વરઃ

યસ્માદુદ્ભૂતમૈશ્વર્યં યસ્મિન્કસ્મિંશ્ચ વર્તતે ।
તસ્મિન્નીશ્વરશબ્દોઽપિ પ્રોચ્યતે મુનિભિસ્તથા ।
નિરુપાધીશ્વરત્વં હિ વાસુદેવે પ્રતિષ્ઠિતમ્

આત્મેશ્વર ઇતિ પ્રોક્તો વેદવાદૈઃ સનાતનૈઃ ।
તસ્માન્મહેશ્વરત્વં તુ વાસુદેવે પ્રતિષ્ઠિતમ્

અસૌ ત્રિપાદ્વિભૂતેસ્તુ લીલયા અપિ ચેશ્વરઃ ।
વિભૂતિદ્વયમૈશ્વર્યં તસ્યૈવ સકલાત્મનઃ

શ્રીભૂનીલાપતિર્યોસાવીશ્વરસ્સ ઉદાહૃતઃ ।
તસ્માત્સર્વેશ્વરત્વં તુ વાસુદેવે પ્રતિષ્ઠિતમ્

અસૌ યજ્ઞેશ્વરો યજ્ઞો યજ્ઞભુક્યજ્ઞકૃદ્વિભુઃ ।
યજ્ઞભુગ્યજ્ઞપુરુષઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ

યજ્ઞેશ્વરો હવ્યસમસ્તકવ્યભોક્તા વ્યયાત્મા હરિરીશ્વરોઽત્ર ।
તત્સંનિધાનાદપયાંતિ સદ્યો રક્ષાંસ્યશેષાણ્યસુરાશ્ચ સર્વે

યોઽસૌ વિરાટ્ત્વમાપન્નો હરિર્ભૂતો જનાર્દનઃ ।
સંતર્પયતિ લોકાંસ્ત્રીન્સ એવ પરમેશ્વરઃ

યેન પૂર્ણેન હવિષા દેવા યજ્ઞમતન્વત ।
તસ્માદ્યજ્ઞાત્સમુત્પન્ના યે કે ચોભયાદતઃ

તસ્માદ્યજ્ઞાત્સર્વહુત ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે ।
તસ્માદશ્વા અજાયંત ગાવશ્ચ પુરુષાદયઃ

પુરુષસ્ય તનોરસ્ય સર્વયજ્ઞમયસ્ય વૈ ।
હરેઃ સર્વં સમુદ્ભૂતં જગત્સ્થાવરજંગમમ્

મુખબાહૂરુપાદાઃ સ્યુસ્તસ્ય વર્ણા યથાક્રમમ્ ।
પદ્ભ્યાં તુ પૃથિવી તસ્ય શિરસા દ્યૌરજાયત

મનસશ્ચંદ્રમા જાતશ્ચક્ષુષશ્ચ પ્રભાકરઃ ।
મુખાદગ્નિઃ સહસ્રાક્ષો વાયુઃ પ્રાણાત્સદાગતિઃ

નાભેર્વિરિંચિર્ગગનં જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ।
યસ્માત્સર્વં સમુદ્ભૂતં જગદ્વિષ્ણોઃ સનાતનાત્

તસ્માત્સર્વમયો વિષ્ણુર્નારાયણ ઇતીરિતઃ ।
એવં સૃષ્ટ્વા જગત્સર્વં પુનઃ સંગ્રસતે હરિઃ

નિજલીલાસમુદ્ભૂતં તાન્તવં ચોર્ણનાભિવત્ ।
બ્રહ્માણમિંદ્રં રુદ્રં ચ યમં વરુણમેવ ચ

નિગૃહ્ય હરતે યસ્માત્તસ્માદ્ધરિરહોચ્યતે ।
અસાવેકાર્ણવીભૂતે માયાવટતલે પુમાન્

જગત્સ્વજઠરે કૃત્વા શેતે તસ્મિન્સનાતનઃ ।
આસીદેકો હિ વૈ ચાત્ર વિષ્ણુર્નારાયણોઽચ્યુતઃ

ન બ્રહ્મા ન ચ રુદ્રશ્ચ ન દેવા ન મહર્ષયઃ ।
નેમે દ્યાવાપૃથિવ્યૌ ચ ન સોમો ન ચ ભાસ્કરઃ

ન નક્ષત્રાણિ લોકાશ્ચ ન ચાંડં મહદાવૃતમ્ ।
યસ્માજ્જગદ્વૃતં તેન સકલં હરિણા શુભે

સૃષ્ટં પુનસ્તથા સર્ગે તસ્માન્નારાયણસ્સ્મૃતઃ ।
તસ્ય દાસ્યં ચતુર્થ્યાનુ મંત્રે પ્રોક્તં તુ પાર્વતિ

દાસભૂતમિદં તસ્ય બ્રહ્માદ્યં સકલં જગત્ ।
એવમર્થં વિદિત્વા વૈ પશ્ચાન્મંત્રં પ્રયોજયેત્

અવિદિત્વા તુ મન્ત્રાર્થં સિદ્ધિં નૈવાધિગચ્છતિ ।
ન તુ ભુક્તિં ચ ભક્તિં ચ ન ચ મુક્તિં વરાનને

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે મંત્રાર્થોપદેશોનામ ષડ્વિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ