પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.225

શંકર ઉવાચ-
ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રસ્ય માહાત્મ્યં વક્ષ્યામિ શુભદર્શને ।
ધારણાદેવ મુચ્યેત ભવબંધાદ્દ્વિજોત્તમઃ

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રસ્ય મધ્યે તુ વિશાલે સુમનોહરે ।
લક્ષ્મ્યા સાર્દ્ધં સમાસીનો દેવદેવો જનાર્દનઃ

તસ્માદ્યસ્ય શરીરે તુ ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રં ધૃતો ભવેત્ ।
તસ્યદેહં ભગવતો વિમલં મંદિરં શુભમ્

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
ધારયેદૂર્દ્ધ્વપુંડ્રં યો મૃદાશુભ્રેણ વૈષ્ણવઃ

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રધરો વિપ્રઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતઃ ।
વિમાનવરમારુહ્ય યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

ધારયેદૂર્દ્ધ્વપુંડ્રં તુ ત્રિસંધ્યં તુ દ્વિજોત્તમઃ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધ્યર્થમિષ્ટાપૂર્તફલાપ્તયે

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રધરં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
નમસ્કૃત્વાથવા ભક્ત્યા સર્વદાનફલં લભેત્

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રધરં વિપ્રં યઃ શ્રાદ્ધે ભોજયિષ્યતિ ।
આકલ્પકોટિપિતરસ્તસ્ય તૃપ્તા ન સંશયઃ

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રધરો યસ્તુ કુર્યાછ્રાંદ્ધં શુભાનને ।
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ ગયાશ્રાદ્ધફલં લભેત્

યજ્ઞદાનતપશ્ચર્યા જપહોમાદિકં ચ યત્ ।
ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રધરઃ કુર્યાત્તસ્ય પુણ્યમનંતકમ્

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રવિહીનસ્તુ કિંચિત્કર્મ કરોતિ યઃ ।
ઇષ્ટાપૂર્તાદિકં સર્વં નિષ્ફલં સ્યાન્ન સંશયઃ

યચ્છરીરં મનુષ્યાણામૂર્દ્ધ્વપુંડ્ર વિવર્જિતમ્ ।
દ્રષ્ટવ્યં નૈવ તત્કિંચિત્શ્મશાનસદૃશં ભવેત્

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રવિહીનસ્તુ સન્ધ્યાકર્માદિકં ચરેત્ ।
તત્સર્વં રાક્ષસૈર્નીતં નરકં ચાવગચ્છતિ

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રધરોદ્વિપ્રો મૃદાશુભ્રેણ વૈદિકઃ ।
ન તિર્યગ્ધારયેદ્વિદ્વાનાપદ્યપિ કદાચન

વિપ્રાણામૂર્દ્ધ્વપુંડ્રં સ્યાત્તિલકં તુ મહીભૃતઃ ।
પટ્ટાકારં તુ વૈશ્યાનાં શૂદ્રાણાં વૈ ત્રિપુંડ્રકમ્

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રં મૃદા કાર્યં કસ્તૂર્ય્યાસ્તિલકં તથા ।
પટ્ટાકારં તુ ગંધેન ભસ્મનૈવ ત્રિપુંડ્રકમ્

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રં તુ સર્વેષાં ન નિષિદ્ધં કદાચન ।
ધારયેત્ક્ષત્રિયાદ્યોઽપિ વિષ્ણુભક્તો ભવેદ્યદિ

વિપ્રાણાં નૈવ કાર્ય્યં સ્યાત્તિર્ય્યક્પટ્ટાદિધારણમ્ ।
નારાયણાત્પરેશાનાદન્યેષામર્ચનં ન તુ

બ્રાહ્મણઃ કુલજો વિદ્વાન્ભસ્મધારી ભવેદ્યદિ ।
વર્જયેત્તાદૃશં દેવિ મદ્યોચ્છિષ્ટં ઘટં યથા

ત્રિપુંડ્રં શૂદ્રકલ્પાનાં શૂદ્રાણાં ચ વિધિસ્તથા ।
ત્રિપુંડ્ર ધારણાદ્વિપ્રઃ પતિતઃ સ્યાન્ન સંશયઃ

એકાંતિનો મહાભાગાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ।
સાંતરાલં પ્રકુર્વીરન્પુંડ્રં હરિપદાકૃતિમ્

હરેઃ પાદાકૃતિં કુર્યાદૂર્દ્ધ્વપુંડ્રં વિધાનતઃ ।
મધ્યછિદ્રેણ સંયુક્તં તદ્ધિ વૈ મંદિરં હરેઃ

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રમૃજું સૌમ્યં સુપાર્શ્વં સુમનોહરમ્ ।
દંડાકારં સુશોભાઢ્યં મધ્યેછિદ્રં પ્રકલ્પયેત્

તસ્માચ્છિદ્રાન્વિતં પુંડ્રં દણ્ડાકારં સુશોભનમ્ ।
વિપ્રાણાં સતતં કાર્યં સ્ત્રીણાં ચ શુભદર્શને

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રસ્ય મધ્યે તુ વિશાલે સુમનોહરે ।
સાન્તરાલે સમાસીનો હરિરસ્તિ શ્રિયા સહ

નિરન્તરાલં યઃ કુર્યાદૂર્દ્ધ્વપુંડ્રં દ્વિજાધમઃ ।
સ હિ તત્રસ્થિતં વિષ્ણું શ્રિયં ચૈવ વ્યપોહતિ

અચ્છિદ્રમૂર્દ્ધ્વપુંડ્રં તુ યે કુર્વંતિ દ્વિજાધમાઃ ।
તેષાં લલાટે સતતં શુનઃપાદો ન સંશયઃ

તસ્માચ્છિદ્રાન્વિતં પુંડ્રં સહરિદ્રં શુભાન્વિતમ્ ।
ધારયેદ્બ્રાહ્મણો નિત્યં હરિસાલોક્યસિદ્ધયે

આદાય પરયા ભક્ત્યા વેઙ્કટાદ્રૌ હૃદે મૃદમ્ ।
ધારયેદૂર્ધ્વપુણ્ડ્રાણિ હરિસાયુજ્યસિદ્ધયે

શ્રીકૃષ્ણતુલસીમૂલે મૃદમાદાય ભક્તિમાન્ ।
ધારયેદૂર્દ્ધ્વપુંડ્રાણિ હરિસ્તત્ર પ્રસીદતિ

દ્વારવત્યાં શુભે રમ્યે વાસુદેવહૃદે તથા ।
તત્રોદ્ભવાં મૃદં રમ્યામાદાય દ્વિજસત્તમઃ

ધારયેદૂર્દ્ધ્વપુંડ્રાંણિ સર્વકામફલાપ્તયે ।
આદાય પરયા ભક્ત્યા ગંગાતીરોદ્ભવાં મૃદમ્

તયા ધૃતોર્દ્ધ્વપુંડ્રાણિ સર્વયજ્ઞફલો લભેત્ ।
ચંદનં ચ હરિદ્રા ચ તથા ભસ્માગ્નિહોત્રજમ્

સર્વવશ્યકરં પ્રોક્તમૂર્દ્ધ્વપુંડ્રસ્ય ધારણાત્ ।
યત્ર પુણ્યં હરિક્ષેત્રં તત્ર વૈ મૃદમાહરેત્

પર્વતાગ્રે નદીતીરે બિલ્વમૂલે જલાશયે ।
સિંધુતીરે ચ વલ્મીકે હરિક્ષેત્રે વિશેષતઃ

વિષ્ણોઃ સ્નાનોદકં યત્ર પ્રવાહયતિ નિત્યશઃ ।
પુંડ્રાણાં ધારણાર્થાય ગૃહ્ણીયાત્તત્ર મૃત્તિકામ્

શ્રીરઙ્ગે વેઙ્કટાદ્રૌ ચ શ્રીકૂર્મે દ્વારકે શુભે ।
પ્રયાગેનારસિંહાદ્રૌ વારાહે તુલસીવને

ગૃહીત્વા મૃત્તિકાં ભક્ત્યા વિષ્ણુપાદજલૈઃ સહ ।
ધૃત્વા પુંડ્રાણિ ચાંગેષુ વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

યસ્મિન્કસ્મિન્મહાભાગા વૈષ્ણવા ધારયંતિ વૈ ।
તસ્મિન્વૈ મૃત્તિકા ગ્રાહ્યા ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રસ્ય ધારણે

શ્યામં શાંતિકરં પ્રોક્તં રક્તં વશ્યકરં તથા ।
શ્રીકરં પીતમિત્યાહુઃ શ્વેતં મોક્ષકરં શુભમ્

વર્તુલં તિર્યગછિદ્રં હ્રસ્વં દીર્ઘં તતં તનુમ્ ।
વક્રં વિરૂપં બદ્ધાગ્રં છિન્નમૂલં પદચ્યુતમ્

અશુભં રૂક્ષમાસક્તં તથાનંગુલિકલ્પિતમ્ ।
વિગંધમવસહ્યં ચ પુંડ્રમાહુરનર્થકમ્

આરભ્ય નાસિકામૂલં લલાટં તં લિખેન્મૃદા ।
સમારભ્ય ભ્રુવોર્મધ્યમંતરાલં પ્રકલ્પયેત્

અંતરાલં દ્વ્યંગુલં સ્યાત્પાર્શ્વાવંગુલિમાત્રકૌ ।
મૃદા શુભ્રેણ વિલિખેત્પુણ્ડ્રં ઋજુતરં શુભમ્

લલાટે કેશવં ધ્યાયેન્નારાયણમથોદરે ।
વક્ષસ્થલે માધવં ચ ગોવિંદં કંઠકૂબરે

વિષ્ણું ચ દક્ષિણે કુક્ષૌ બાહૌ ચ મધુસૂદનમ્ ।
ત્રિવિક્રમં કંધરે તુ વામનં વામપાર્શ્વકે

શ્રીધરં બાહુકે વામે હૃષીકેશં તુ કંધરે ।
પૃષ્ઠે વૈ પદ્મનાભં તુ ત્રિકે દામોદરં ન્યસેત્

તત્પ્રક્ષાલનતોયેન વાસુદેવં તુ મૂર્દ્ધનિ ।
લલાટે ભુજયુગ્મે તુ પૃષ્ઠયોઃ કંઠકૂબરે

ધારયેદૂર્દ્ધ્વપુંડ્રં તુ ચતુરંગુલમાત્રતઃ ।
કુક્ષૌ તત્પાર્શ્વયોઃ પ્રોક્તમાયતં તુ દશાંગુલમ્

બાહ્વોર્વક્ષસ્થલે પુંડ્રંમષ્ટાંગુલમુદાહૃતમ્ ।
એવં દ્વાદશપુંડ્રાણિ બ્રાહ્મણઃ સતતં ધરેત્

તત્તત્પુણ્ડ્રાણિ તન્મૂર્તીર્ધ્યાત્વા મંત્રેણ ધારયેત્ ।
અંતરાલેષુ સર્વેષુ હરિદ્રાં ધારયેચ્છ્રિયામ્

ચત્વારિ ભૂભૃતામાહુઃ પુંડ્રાણિ દ્વે વિશાં સ્મૃતે ।
એકપુંડ્રં તુ નારીણાં શૂદ્રાણાં ચ વિધીયતે

લલાટે હૃદિ બાહ્વોશ્ચ ચતુઃપુંડ્રાણિ ધારયેત્ ।
લલાટે હૃદયે દ્વે તુ ફાલેત્વેકં વિધીયતે

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રં લલાટે તુ સર્વેષાં પ્રથમં સ્મૃતમ્ ।
લલાટાદિક્રમેણૈવ ધારણં તુ વિધીયતે

મૂર્તીસ્તુ વાસુદેવાદ્યાશ્ચતુઃપુંડ્રેષુ ધારયેત્ ।
દ્વયોર્ગોવિંદકૃષ્ણૌ તુ એકં નારાયણં ધરેત્

એવં પુંડ્રવિધિઃ પ્રોક્તઃ સર્વેષાં ગિરિજે મયા ।
અશ્વત્થપત્રસંકાશો વેણુપત્રાકૃતિસ્તથા

પદ્મકુડ્મલસંકાશો મોહનં ત્રિતયં સ્મૃતમ્ ।
મહાભાગવતઃ શુદ્ધઃ પુંડ્રં હરિપદાકૃતિમ્

દંડાકારં તુ વા દેવિ ધારયેદૂર્દ્ધ્વપુંડ્રકમ્ ।
સુદર્શનેનાંકિતબાહુમૂલાસ્તથોર્દ્ધ્વપુંડ્રાંકિત સર્વગાત્રાઃ

માલારવિંદાક્ષધરા વિશુદ્ધા રક્ષંતિ લોકાન્દુરિતૌઘસંગાત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રમાહાત્મ્યંનામ પંચવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ