પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.224

દિલીપ ઉવાચ-
ભગવન્સર્વમાચક્ષ્વ હરિભક્તિસુધામયમ્ ।
શૃણ્વતો નૈવ તૃપ્તિર્મે વિષ્ણુભક્તિં સુખાવહામ્

તાપત્રયમહાજ્વાલા વહ્નિભિઃ સતતં નૃણામ્ ।
સંતપ્તાનાં મુનિશ્રેષ્ઠ વિષ્ણુભક્તિસુધાર્ણવમ્

વિના કિમન્યચ્છરણં ભવારણ્યે ભયાનકે ।
આચક્ષ્વ વિસ્તરેણાથ ભક્તિભેદાન્મહામુને ।
ઉપાસ્યમાનાન્સતતં મુનિભિઃ પરમાત્મનઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
સાધુ પૃચ્છસિ રાજેંદ્ર સંસારોત્તારણં નૄણાં ।
વૈકુંઠસ્ય પરેશસ્ય ભક્તિં નિત્યસુખાવહામ્

ઇમમેવં મહાપ્રશ્નં કૈલાસશિખરે પુરા ।
પપ્રચ્છ ગિરિજાદેવી શંકરં લોકપૂજિતમ્

પાર્વત્યુવાચ-
દેવદેવ મહાદેવ ત્રિપુરઘ્ન સુરેશ્વર ।
વિષ્ણુભક્તિં મમાચક્ષ્વ મુક્તિદાં સર્વદેહિનામ્

ઉપાસ્યભેદાન્મંત્રાંશ્ચ તસ્ય પૂજાવિધીંસ્તથા ।
તસ્ય વિષ્ણોઃ સ્વરૂપં ચ તદ્વિભૂતિર્ગુણાદિકમ્

તસ્ય લોકસ્વરૂપં ચ યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તતે ।
સર્ગસ્થિતિલયં યેન કરોતિ ભગવાન્હરિઃ

યદ્ગત્વા ન નિવર્તંતે તદ્ધામપરમં હરેઃ ।
યેન કેન ચ કૃત્યેન સાધનેન પરં પદમ્

પ્રાપ્નુવંતિ નરાઃ પાપા વિષયાસક્તચેતસઃ ।
વિસ્તરેણ મયિ પ્રીત્યા બ્રૂહિ સર્વમશેષતઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
ઇતિ પૃષ્ટો મહાદેવ્યા હરસ્ત્રિપુરહા તદા ।
ઉવાચ પરમપ્રીત્યા નમસ્કૃત્ય જનાર્દનમ્

રુદ્ર ઉવાચ-
સાધુસાધુ મહાદેવિ સર્વલોકહિતૈષિણિ ।
સાધુ પૃચ્છસિ માં દેવિ શ્રીશમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

ધન્યાસિ કૃતપુણ્યાસિ વિષ્ણુભક્તાસિ પાર્વતિ ।
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે ભદ્રે શીલરૂપગુણૈઃ સદા

અથ વક્ષ્યામિ ગિરિજે ભગવદ્ભક્તિમુત્તમામ્ ।
તન્મંત્રાણાં વિધાનં ચ સ્વરૂપં તસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

તત્વં નારાયણો વિષ્ણુર્વાસુદેવસ્સનાતનઃ ।
પરમાત્મા પરં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પરાત્પરઃ

અચ્યુતઃ પુરુષઃ કૃષ્ણઃ શાશ્વતઃ શિવ ઈશ્વરઃ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણૂ રુદ્રસ્સાક્ષી પ્રજાપતિઃ

યજ્ઞો યજ્ઞપતિઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્મણઃ પતિરેવ ચ ।
હિરણ્યગર્ભં સવિતા લોકકૃલ્લોકભૃદ્વિભુઃ

અકારવાચ્યો ભગવાન્ શ્રીભૂ નીલાપતિઃ પ્રભુઃ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિ

સહસ્રમૂર્દ્ધા વિશ્વાત્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સ ભૂમિં સર્વતઃ સ્પૃત્વા હ્યત્યતિષ્ઠદ્દશાંગુલમ્

અનંતઃ શ્રીપતી રામો ગુણભૃન્નિર્ગુણો મહાન્ ।
સર્વલોકેશ્વરઃ શ્રીમાન્સર્વજ્ઞઃ સર્વતોમુખઃ

તસ્ય લોકપ્રધાનસ્ય જગન્નાથસ્ય પાર્વતિ ।
માહાત્મ્યં વાસુદેવસ્ય યચ્છક્યં તદ્બ્રવીમિ તે

અશક્યં તન્મયા વક્તું બ્રહ્મણા સહ દૈવતૈઃ ।
સર્વોપનિષદામર્થં વેદાંતે પરિનિશ્ચિતમ્

તસ્યોપાસનભેદાંશ્ચ શૃણુ વચ્મિ પુનઃ પૃથક્ ।
આદ્યંતુ વૈષ્ણવં પ્રોક્તં શંખચક્રાંકનં હરેઃ

ધારણં ચોર્ધ્વર્પુંડ્રાણાં તન્મંત્રાણાં પરિગ્રહઃ ।
અર્ચનં ચ જપોધ્યાનં તન્નામસ્મરણં તથા

કીર્તનં શ્રવણં ચૈવ વંદનં પાદસેવનમ્ ।
તત્પાદોદકસેવા ચ તન્નિવેદિતભોજનમ્

તદીયાનાં ચ સેવાઞ્ચ દ્વાદશીવ્રતનિષ્ઠિતમ્ ।
તુલસીરોપણં વિષ્ણોર્દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

ભક્તિઃ ષોડશધા પ્રોક્તા ભવબંધવિમુક્તયે ।
સર્વેષામેવ દેવાનાં મમાપિ પુરુષોત્તમઃ

પૂજનીયો હરિર્નિત્યં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ ।
તસ્માત્તુ બ્રાહ્મણો નિત્યં વિધિવત્પૂજયેદ્ધરિમ્

તચ્ચિહ્નૈરંકિતઃ શ્રીશપદંપ્રાપ્નોત્યસંશયમ્ ।
શંખચક્રાંકનં કુર્યાદ્બ્રાહ્મણો બાહુમૂલયોઃ

હુતાગ્નિનૈવ સંતપ્ય સર્વપાપાપનુત્તયે ।
ચક્રં વા શંખચક્રે વા તથા પંચાયુધાનિ વા

ધારયિત્વૈવ વિધિવદ્વ્રહ્મકર્મસમારભેત્ ।
અગ્નિતપ્તં પવિત્રં ચ ધૃત્વા વૈ ભુજમૂલયોઃ

ત્યક્ત્વા યમપુરં ઘોરં યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ।
ચક્રચિહ્નવિહીનસ્તુ યઃ પૂજયતિ કેશવમ્

તત્સર્વં વિફલં યાતિ પૂજામંત્રજપાદિકમ્ ।
અગ્નિતપ્તેન ચક્રેણ બ્રાહ્મણો બાહુમૂલયોઃ

અંકયિત્વા જપન્મંત્રં સંસારાન્મોક્ષમાપ્નુયાત્ ।
સુદર્શનં ધારયિત્વા વહ્નિતપ્તં દ્વિજોત્તમઃ

ઉપનીય વિધાનેન પશ્ચાત્કર્મસુ યોજયેત્ ।
વિષ્ણુચક્રવિહીનં તુ ય શ્રાદ્ધે ભોજયિષ્યતિ

વ્યર્થં ભવતિ તત્સર્વં નિરાશાઃ પિતરો ગતાઃ ।
વિષ્ણુચક્રાંકિતં વિપ્રં પૂજયેચ્છ્રાદ્ધકર્મણિ

વિષ્ણુચક્રવિહીનં તુ પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્ ।
દદ્યાદ્ગોભૂહિરણ્યાદિ ચક્રાંકિતભુજાય વૈ

યદ્દત્તં ચક્રહીનાય તત્સર્વમસુરાય વૈ ।
અગ્નિતપ્તેન ચક્રેણ બાહુમૂલે તુ લાંછિતાઃ

સર્વપાપવિનિર્મુક્તા યાંતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ।
હુતાગ્નિતપ્તચક્રેણ શરીરં યસ્ય ચિહ્નિતમ્

તસ્ય તીર્થાનિ યજ્ઞાશ્ચ સંપ્રાપ્તા નાત્ર સંશયઃ ।
અધૃત્વા વિધિના ચક્રં બ્રાહ્મણઃ પ્રાકૃતો ભવેત્

ન તસ્ય કિંચિદશ્નીયાદપિ ક્રતુસહસ્રિણઃ ।
અધૃત્વા વિધિના ચક્રં બ્રાહ્મણો જ્ઞાનદુર્લભઃ

ગર્હિતસ્સર્વલોકેષુ બ્રાહ્મણ્યાત્પ્રચ્યુતો ભવેત્ ।
શઙ્ખચક્રધરો દેવો હરિઃ પૂજ્યો યથાત્મભિઃ

તથૈવ સર્વૈસ્સંપૂજ્યો વિપ્રશ્ચક્રાદિચિહ્નિતઃ ।
સર્વવેદવિદો વાપિ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ

અધૃત્વા વિધિના ચક્રં બ્રાહ્મણઃ પતિતો ભવેત્ ।
ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રવિહીનસ્તુ શંખ ચક્રવિવર્જિતઃ

તં ગર્દભે સમારોપ્ય બહિઃ કુર્યાત્સ્વપત્તનાત્ ।
પ્રકૃતિસ્પર્શરહિતો વાસુદેવો જનાર્દનઃ

તથૈવ બ્રાહ્મણો દેવિ વિષ્ણુચક્રેણ ચિહ્નિતઃ ।
તસ્માત્પ્રકૃતિસંસર્ગપાપૌઘદહનં હરેઃ

પ્રતપ્તં બિભૃયાચ્ચક્રં શંખં ચ ભુજમૂલયોઃ ।
સ્ત્રીશૂદ્રાણાં સદા ધાર્ય્યે ચંદનેન સુગંધિના

બાહુમૂલે લિખેચ્ચક્રં તપ્તં તુ બ્રાહ્મણસ્ય વૈ ।
તપ્તેનૈવાંકનં કુર્યાદ્બ્રાહ્મણસ્ય વિધાનતઃ

શ્રૌતસ્માર્ત્તાદિસિદ્ધ્યર્થં મંત્રસિદ્ધ્યૈ તથૈવ ચ ।
હરેઃ પૂજાધિકારાર્થં ચક્રં ધાર્યાં વિધાનતઃ

વૈષ્ણવત્વસ્ય સિદ્ધ્યર્થં જ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થમેવ ચ ।
પ્રતપેચ્ચક્રશંઙ્ખાભ્યાં હુત્વા હોમં વિધાનતઃ

અન્યૈર્ન દાહયેદ્ગાત્રં બ્રાહ્મણો હરિલાંછનાત્ ।
શંખચક્રગદાખડ્ગશાર્ઙ્ગાદન્યૈર્હરેરપિ

લક્ષણેન દહેદ્દેહં નાન્યદગ્ધોર્હતિક્રિયામ્ ।
અચક્રધારિણં વિપ્રં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

શ્વપાકમિવ નેક્ષેત લોકે વિપ્રમવૈષ્ણવમ્ ।
વૈષ્ણવો વર્ણબાહ્યોઽપિ પુનાતિ ભુવનત્રયમ્

તસ્માત્તુ વિધિના ચક્રં ધાર્યં વિપ્રૈઃ શુભાનને ।
બ્રાહ્મણા મંત્રસિદ્ધ્યૈ ચ જ્ઞાનસિદ્ધ્યૈ ચ મુક્તયે

અપ્રાકૃતામહાત્માનો વિષ્ણુચક્રેણ લાંચ્છિતાઃ ।
વિષ્ણુચક્રવિહીનાસ્તુ બ્રાહ્મણાઃ પ્રાકૃતાઃ સ્મૃતાઃ

સર્વાશ્રમેષુ વસતાં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ ।
વિધિના વૈષ્ણવં ચક્રં ધાર્યં હિ શ્રુતિનોદનાત્

દક્ષિણે તુ ભુજે વિપ્રો બિભૃયાદ્વૈ સુદર્શનમ્ ।
વામે તુ શંખં બિભૃયાદિતિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ

એવમ્મહોપનિષદિ પ્રોક્તં ચક્રાદિધારણમ્ ।
તથૈવ સામ્નિ યજુષિ ઋચિ પ્રોક્તં શુભાનને

પ્ર તે વિષ્ણો અબ્જચક્રે પવિત્રે જન્મામ્ભોધિં તર્તવે ચર્ષણીન્દ્રાઃ।
મૂલે બાહ્વોર્દધતેઽન્યે પુરાણા લિઙ્ગાન્યેન્યે તાવકાન્યર્પયન્તિ

ચરણં પવિત્રં વિતતં પુરાણં વાઙ્મયં શુભમ્ ।
તેન ચક્રેણ સન્તપ્તાસ્તરેયુઃ પાતકામ્બુધિમ્

પવિત્રં બ્રાહ્મણસ્પત્યં જગદ્વ્યાપ્તં હરેસ્સદા ।
તે નાતપ્તતનૂર્યેષાં ન તે યાન્તિ પરં પદમ્

તેન તપ્તા તનૂર્યેષાં તે પ્રયાંતિ પરં પરદમ્ ।
પવિત્રચરણં નેમિર્હરેશ્ચક્રં સુદર્શનમ્

સહસ્રારં પ્રાકૃતઘ્નં લોકદ્વારં મહૌજસમ્ ।
નામાનિ વિષ્ણુચક્રસ્ય પર્યાયેણ નિબોધ મે

શુદ્ધેન વહ્નિતપ્તેન બ્રહ્મત્વેન પુનીહિ નઃ ।
યત્તે પવિત્રમર્ચિવદગ્ને તેન પુનીહિ નઃ

યેન દેવાઃ પવિત્રેણ આત્માનં પુનતે સદા ।
તેન સહસ્રધારેણ પાવમાન્યઃ પુનંતુ મામ્

પ્રજાપત્યં પવિત્રં તુ શતોદ્યામં હિરણ્મયમ્ ।
વયં બ્રહ્મવિદસ્તેન પૂતં બ્રહ્મ પુનીમહે

સનેમિચક્રમજરં ચક્ષુરસ્ય મહાત્મનઃ ।
અસ્મિન્હિ વિધૃતે દેવા મહોન્નતપદ યયૌ

તસ્માદ્વૈ વિધિવદ્ધાર્યાઃ શંખચક્રાદિહેતયઃ ।
બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ વૈષ્ણવાનાં વિશેષતઃ

ધૃતોર્દ્ધ્વપુંડ્રઃ કૃતચક્રધારી વિષ્ણોઃ પદં ધ્યાયતિ યો મહાત્મા ।
સ્વરેણમંત્રેણ સદા હૃદિસ્થં પરાત્પરં યાતિ વિશુદ્ધચેતાઃ

યે કંઠલગ્નતુલસી નલિનાક્ષમાલા યે બાહુમૂલપરિચિહ્નિતશંખચક્રાઃ ।
યે વા લલાટફલકે લસદૂર્ધ્વપુંડ્રાસ્તે વૈષ્ણવા ભુવનમાશુ પવિત્રયંતિ

દિવસ્પતેઃ સુવિતતં પવિત્રં યે તુ રક્ષિણઃ ।
ન વહંતિ ભુજે સમ્યક્ન હિ શોચંતિ જન્તવઃ

યે વહંતિ ભુજે ચક્રં સસ્થિરં વિધિના દ્રુતમ્ ।
પરં વ્યોમ્નિ તુ તે સ્થાનમધિતિષ્ઠન્તિ તેજસા

હોમાગ્નિસંતપ્તપવિત્રલાંછિતા મૂલે તુ બાહ્વોઃ પરમાત્મનો હરેઃ ।
સંતારયિત્વા ભવસાગરં મહચ્છુદ્ધં પરં યાતિ પરેશલોકમ્

અઙ્કયેત્તપ્તચક્રાદ્યૈરાત્મનો બાહુમૂલયોઃ ।
કલત્રાપત્યભૃત્યેષુ પશ્વાદિષુ ચ અઙ્કયેત્

ઇત્યેવં શ્રુતયસ્સર્વાઃ કથયંતિ વરાનને ।
તથૈવ સેતિહાસેષુ પુરાણેષ્વપિ કથ્યતે

દ્વિવિધં વૈષ્ણવં પ્રૌક્તં બાહ્યમાભ્યંતરં તથા ।
શંખચક્રાદિભિર્બાહ્યમાંતરં વીતરાગતા

બાહ્યાભ્યંતરસામ્યં યત્તદ્વૈષ્ણવમુદાહૃતમ્ ।
તસ્માચ્ચક્રાદિચિહ્નં તુ પ્રથમં વૈષ્ણવં સ્મૃતમ્

આંતરં સ્મરદોષાદિ વિમુક્તં સ્વાત્મદર્શનમ્ ।
સર્વભૂતદયાશાંતિરિંદ્રિયાર્થેષ્વલોલતા

પુત્રદારાદ્યસંગત્વં યોગાભ્યાસરતિસ્તથા ।
અનન્યભક્તિયોગેન પરેશસ્યાભિષેવણમ્

તસ્માચ્ચક્રાદિહેતીનામંકનં વૈષ્ણવં સ્મૃતમ્ ।
ચક્રાદિચિહ્નહીનત્વાદ્વૈષ્ણવત્વં ન લભ્યતે

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે સુદર્શનાદિમાહાત્મ્યંનામ ચતુર્વિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ