પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.223

શૌનક ઉવાચ-
સૂતસૂત મહાભાગ ધન્યોસિ ત્વં ભવાંબુધૌ ।
યન્નોઽત્યર્થં નિમગ્નાનાં પાયયસ્વમૃતોત્કરમ્

સાધોઽત્ર ભવનિસ્તાર વાંછતાં નઃ સમાદિશ ।
મંત્રરત્નં ભાવશુદ્ધં યન્મયં સચરાચરમ્

સૂત ઉવાચ-
શૃણુ શૌનક વક્ષ્યામિ મંત્રરત્નં મહાદ્ભુતમ્ ।
યદ્દિલીપાય ગદિતં વસિષ્ઠેન મહાત્મના

એકદા તુ દિલીપેન પૃષ્ટમેતદ્ગુરું પ્રતિ ।
વસિષ્ઠં દ્વિજશાર્દૂલં પ્રણિપત્ય યથા ત્વયા

દિલીપ ઉવાચ-
ભગવન્ભવતા પ્રોક્તાસ્સર્વધર્માવિશેષતઃ ।
વર્ણાશ્રમયુતા ધર્મા નિત્યનૈમિત્તિકાઃ ક્રિયાઃ

રાજધર્મ્માશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ તીર્થદાનવ્રતાદિકમ્ ।
શ્રુતા મયા મુનિઃશ્રેષ્ઠ અક્ષય્ય સ્વર્ગભોગદાઃ

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ મોક્ષમાર્ગં સનાતનમ્ ।
દિષ્ટ્યાહં યેન ગચ્છામિ તદ્બ્રહ્મન્વક્તુમર્હસિ

કો મંત્રં સર્વમંત્રાણાં ભવરોગૈકભેષજમ્ ।
સર્વેષામેવ દેહીનાં કો હિ મોક્ષપ્રદઃ પરઃ

તત્સમાખ્યાહિ તત્ત્વેન મયિ વાત્સલ્યગૌરવાત્

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
સાધુપૃષ્ટં ત્વયા રાજન્સર્વલોકહિતૈષિણા ।
વક્ષ્યામિ પરમં ગુહ્યમેકં સંસારતારકમ્

પુરા મહર્ષયઃ સર્વે યજ્ઞદાનપરાઃ શુભાઃ ।
પપ્રચ્છુર્બ્રહ્મણઃ પુત્રં નારદં મુનિસત્તમમ્

મહર્ષય ઊચુઃ -
ભગવન્કેન મંત્રેણ ગચ્છામઃ પરમં પદમ્ ।
તન્નો બ્રૂહિ મહાભાગ પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ

નારદ ઉવાચ-।
પિતામહં પુરા સર્વે યોગિનઃ સનકાદયઃ ।
પપ્રચ્છુરેકમેકાંતે મોક્ષમાર્ગં સુદુર્લ્લભમ્

બ્રહ્મોવાચ-।
શૃણુધ્વં યોગિનઃ સર્વે રહસ્યમિદમદ્ભુતમ્

ન જાનંતિ સુરાઃ સર્વે ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
સર્ગાદૌ પ્રોક્તવાન્દેવો મહ્યં નારાયણોઽવ્યયઃ

ઈશ્વર્યા સહ દેવ્યા ચ સમ્યક્સંપૂજિતો મયા ।
તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્મમ નારાયણોઽવ્યયઃ

પ્રાજાપત્યં દદૌ મહ્યં શ્રુતિજં સર્વવાઙ્મયમ્ ।
પ્રકાશકાનિ મંત્રાણિ વ્યાપકાવ્યાપકાનિ ચ

તતસ્તમબ્રુવં દેવં પુરાણપુરુષોત્તમમ્ ।
ભગવન્કેન મંત્રેણ સંસારોત્તારણં નૃણામ્

તન્મમાચક્ષ્વ તત્ત્વેન સર્વલોકહિતાય વૈ ।
કો મન્ત્રઃ સર્વમન્ત્રાણાં પુરશ્ચરણવર્જિતઃ

સકૃદુચ્ચારણાન્નૃણાં દદાતિ પરમં પદમ્ ।
શ્રીભગવાનુવાચ-
સાધુપૃષ્ટં મહાભાગ સર્વલોકહિતૈષિણા

તસ્માદ્વક્ષ્યામિ તે ગુહ્યં યેન મામાપ્નુયુર્નરાઃ

સર્વેષામેવ મંત્રાણાં મંત્રરત્નં શુભાવહમ્ ।
સકૃત્સ્મરણમાત્રેણ દદાતિ પરમં પદમ્

મંત્રરત્નદ્વયં ન્યાસં પ્રયતિઃ શરણાગતિઃ ।
લક્ષ્મીનારાયણમિતિ મન્ત્રઃ સર્વફલપ્રદઃ

નામાનિ મંત્રરત્નસ્ય પર્ય્યાયેણ નિબોધત ।
તસ્યોચ્ચારણમાત્રેણ પરિતુષ્ટોસ્મિ નિત્યશઃ

કુલજો વા તપસ્વી વા વેદવેદાંગપારગઃ ।
યજ્ઞદાનપરો વાપિ સર્વતીર્થોપસેવકઃ

વ્રતી વા સત્યવાદી વા યતિર્વા જ્ઞાનવાનપિ ।
મન્ત્રાધિકારી ન ભવેત્તં પ્રયત્નેન વર્જયેત્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા સ્ત્રિયઃ શૂદ્રાસ્તથેતરાઃ ।
તસ્યાધિકારિણઃ સર્વે મમ ભક્તાસ્તુ તે યદિ

અનન્યશરણાનાં ચ તથૈવાનન્યસેવિનામ્ ।
અનન્યસાધકાનાં ચ વક્તવ્યો મન્ત્ર ઉત્તમઃ

આર્તાનામાશુ ફલદસ્સકૃદેવ કૃતો હ્યસૌ ।
દૃપ્તાનામપિ જન્તૂનાં દેહાન્તરનિવારણઃ

આર્ત્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની વાપિ પ્રજાપતિઃ ।
સકૃન્માં શરણં યાતિ તતઃ કામાનવાપ્નુયાત્

નાદીક્ષિતાય વક્તવ્યં નાભક્તાય ચ માનિને ।
નાસ્તિકાય ન લુબ્ધાય ન શ્રદ્ધાવિમુખાય ચ

ન ચાશુશ્રૂષવે વાચ્યં નાસંવત્સરવાસિને ।
કામક્રોધવિમુક્તસ્તુ દંભલોભવિવર્જિતઃ

માં ચ યો વ્યભિચારેણ ભક્તિયોગેન સેવતે ।
વક્તવ્ય તસ્ય વિધિવન્મંત્રરત્નમનુત્તમમ્

દેશકાલાદિનિયમાનરિમિત્રાદિ શોધનમ્ ।
ન્યાસમુદ્રાદિકં તસ્ય પુરશ્ચરણસંયુતમ્

મચ્ચક્રાંકિતદેહત્વં મદીયારાધનં તથા ।
મયિ સન્યસ્તકર્મત્વં મદનન્યશરણ્યતતા

મયિ સર્વફલન્યાસો મહાવિશ્વાસપૂર્વકમ્ ।
અનન્યસાધનો યત્નસ્ત્વકિંચનત્વમાત્મનઃ

અવૈષ્ણવાનાં સંભાષા વંદનાદિ વિવર્જનમ્ ।
અનન્યદેવતાનાં ચ વન્દનં પૂજનં તથા

એવમાદ્યાદિ નિયમાં પ્રપન્નસ્ય પ્રકીર્તિતાઃ ।
ઇત્યાદિગુણયુક્તસ્ય વક્તવ્યં મંત્રમુત્તમમ્

તસ્ય નારાયણશ્ચાહમૃષિર્વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ।
દેવતા ચ શ્રિયા સાર્દ્ધમહં વાત્સલ્યસાગરઃ

સર્વલોકેશ્વરઃ શ્રીમાન્સુશીલઃ સુભગસ્તથા ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિશ્ચ સદાપૂર્ણમનોરથઃ

સર્વગઃ સર્વબંધુશ્ચ કૃપાપીયૂષસાગરઃ ।
શ્રીમન્નારાયણશ્ચાહં દેવતા સમુદાહૃતઃ

છંદસ્તુ દેવી ગાયત્રી પંચવિંશાક્ષરાત્મિકા ।
દ્વિસ્સપ્તષટ્ત્રિપંચદ્વિષડંગાનિ નિયોજયેત્

લક્ષ્મ્યા મદનપાયિન્યા માં ધ્યાયેદ્વિશ્વરૂપિણમ્ ।
ચક્રશંખગદાપદ્મપાણિનં દિવ્યરૂપિણમ્

વામાંકસ્થશ્રિયા સાર્દ્ધં પૂજયેત્પ્રયતં શુચિઃ ।
અનેન મંત્રરત્નેન ગંધપુષ્પનિવેદનૈઃ ।
સકૃત્સંપૂજ્યમાનોઽપિ સંતુષ્ટોસ્મિ પ્રજાપતે

બ્રહ્મોવાચ-
સમ્યગુક્તં ત્વયા નાથ રહસ્યમિદમુત્તમમ્ ।
મંત્રરત્નપ્રભાવશ્ચ સર્વસિદ્ધિપ્રદો નૃણામ્

પિતા ત્વં સર્વલોકાનાં માતા ત્વં ગુરુરેવ ચ ।
ત્વં ચ સ્વામી સખા ભ્રાતા ગતિસ્ત્વં શરણં સુહૃત્

અહં તુ તવ દેવેશ દાસશ્શિષ્યસ્તથા સુહૃત્ ।
તસ્માન્મમ દયાસિંધો પ્રોક્તવાનિદમુત્તમમ્

અધુના મંત્રરત્નસ્ય દીક્ષાં સમ્યગ્વિધાનતઃ ।
બ્રૂહિ સર્વત્ર તત્વેન લોકાનાં હિતકામ્યયા

શ્રીભગવાનુવાચ -
શણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યામિ મંત્ર દીક્ષાવિધિં પરમ્ ।
આચાર્યં સંશ્રયેત્પૂર્વં મદાશ્રયણસિદ્ધયે

આચાર્યો વેદસંપન્નો વિષ્ણુભક્તો વિમત્સરઃ ।
મંત્રજ્ઞો મન્ત્રભક્તશ્ચ સદા મંત્રાશ્રયઃ શુચિઃ

સત્સંપ્રદાયસંયુક્તો બ્રહ્મવિદ્યાવિશારદઃ ।
અનન્યસાધનશ્ચૈવ તથાનન્યપ્રયોજનઃ

બ્રાહ્મણો વીતરાગશ્ચ ક્રોધલોભવિવર્જિતઃ ।
સદ્વૃત્તૌ શાસિતા ચૈવ મુમુક્ષુઃ પરમાત્મવિત્

એવમાદિગુણેપેત આચાર્યઃ સ મુદા સુહૃત્ ।
આચારાઞ્શાસયેદ્યસ્તુ સ આચાર્ય ઇતીરિતઃ

યસ્ત્વાચાર્યપરાધીનસ્સદ્વૃત્તૌ શાસ્યતે યદિ ।
શાસને સ્થિરવૃત્તશ્ચ શિષ્યઃ સદ્ભિરુદાહૃતઃ

એવં લક્ષણસંયુક્તં શિષ્યં સર્વગુણાન્વિતમ્ ।
અધ્યાપયેદ્વિધાનેન મન્ત્રરત્નનુત્તમમ્

દ્વાદશ્યાં શ્રવણે વાપિ કર્હિચિદ્વૈષ્ણવે દિને ।
સદાચાર્યોપસંપ્રીતૌ તત્ર દીક્ષાં સમાચેત્

સુદર્શનં પાંચજન્યં સુવર્ણેન પ્રકારયેત્ ।
રૌપ્યેણ વાપિ તામ્રેણ કાંસ્યેનાપિ પ્રકારયેત્

સ્નાપ્ય પંચામૃતૈઃ શુદ્ધૈરર્ચયેત્પુરતો મમ ।
અર્ચ્ચયેદ્ગંધપુષ્પાદ્યૈસ્તન્મંત્રેણ વિધાનતઃ

તત્ર સંસ્થાપયેદગ્નિ સ્વગૃહ્યોક્ત વિધાનતઃ ।
આચાર્યો જુહુયાદાજ્યં મંત્રેણાથ દ્વિજોત્તમઃ

અષ્ટોત્તરસહસ્રં વા શતમષ્ટોત્તરં તુ વા ।
જુહુયાન્મંત્રરત્નેન તથાન્યૈર્વૈષ્ણવૈઃ શુભૈઃ

મંત્રૈઃ પુરુષસૂક્તાદ્યૈર્જુહુયાઘૃતપાયસમ્ ।
તસ્મિન્નગ્નૌ ક્ષિપેચ્ચક્રં શંખં ચ દ્વિજત્તમઃ

ષડક્ષરેણ જુહુયાદાજ્યં વિંશતિસંખ્યયા ।
પ્રતપ્તં ચક્રમાદાય મંત્રૈણૈવ તથા ગુરુઃ

શંખેનૈવાંકનં કુર્યાદ્બાહ્વોર્દક્ષિણસવ્યયોઃ ।
હોમશેષં સમાપ્યાથ પુનઃ પૂજાં સમાચરેત્

તતઃ કલશમાદાય પવિત્રોદકપૂરિતમ્ ।
મંત્રેણૈવાભિમંત્ર્યાથ તસ્ય મૂર્ધ્ન્યભિષેચયેત્

સિતવસ્ત્રધરં સમ્યગાચાંતં વિનયાન્વિતમ્ ।
ઊર્દ્ધ્વપુણ્ડ્રધરં શિષ્યં મંત્રમધ્યાપયેદ્ગુરુઃ

મંત્રાર્થશ્ચ પ્રવક્તવ્યો વૃત્તિશ્ચૈવ વિશેષતઃ ।
લબ્ધમંત્રસ્તદાચાર્યં પૂજયેદ્ભૂષણાદિભિઃ

અનેન વિધિના મંત્રં યોઽધીતે વૈષ્ણવાદ્ગુરોઃ ।
તતઃ સ વૈષ્ણવં યાતિ નાન્યથા સુરસત્તમ

નારદ ઉવાચ-
એવમુક્ત્ત્વા વિધાતારં દેવદેવો હરિઃ પિતા ।
સ્વચક્રેણાંકયિત્વા તુ તસ્મૈ મંત્રં દદૌ સ્વયમ્

સર્વલોકેશ્વરો દેવો બ્રહ્મા મમ પિતા પ્રભુઃ ।
મમાપિ વિધિવન્મંત્રં સ દદૌ મુનિસત્તમાઃ

તસ્માદ્યૂયં મુનિશ્રેષ્ઠા ધારયિત્વા સુદર્શનમ્ ।
નારાયણપદં દ્વંદ્વં ગચ્છધ્વં શરણં દ્વિજાઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
ઇત્યુક્ત્વા મુનયઃ સર્વે નારદેન સુરર્ષિણા ।
દ્વયાધિકારિણઃ સર્વે યાતા વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

તસ્માત્ત્વમપિ રાજર્ષે વિષ્ણુસાયુજ્યમિચ્છસિ ।
દીક્ષામાર્ગવિધાનેન ધારયિત્વા સુદર્શનમ્

નારાયણપદદ્વંદ્વં તદેકં શરણં વ્રજ ।
સર્વલોકેશ્વરઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ

મમાપિ નારદસ્યાપિ પ્રોક્તવાન્મંત્રમુત્તમમ્ ।
શૌનકાદિ મહર્ષીણાં નૈમિષારણ્યવાસિનામ્

નારદઃ પ્રદદૌ મંત્રં પ્રપત્તિં શરણાગતિમ્ ।
એતદ્ગુહ્યતમં રાજન્ન જાનંતિ મહર્ષયઃ

દેવાતાશ્ચ ન જાનંતિ સિદ્ધા સાધ્યાશ્ચ દાનવાઃ ।
મયાપિ પ્રાપિતો મંત્રં શક્તિપુત્રઃ પરાશરઃ

ઇદં રહસ્યં પરમં લક્ષ્મીનારાયણં દ્વયમ્ ।
રાજંસ્તવાપિ વક્ષ્યામિ પ્રપત્તિ શરણાગતિમ્

દ્વયાત્પરતરં મન્ત્રં નાસ્તિ સત્યં બ્રવીમિ તે ।
અસ્માત્પરતરં ધર્મ્મં નાસ્તિ લોકેષુ કિંચન

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં બ્રહ્મણા કથિતં પુરા ।
નારાયણાત્પરો દેવો નાસ્તિ મુક્તિપ્રદો નૃણામ્

તત્સેવૈવ ભવેન્મોક્ષઃ સર્વકર્મ નિકૃંતનઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે વસિષ્ઠદિલીપસંવાદે વિદ્યોપદેશોનામ ત્રયોવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ