પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.22

મહાદેવ ઉવાચ-।
ગાંગં વક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં યથોક્તં મુનિસત્તમ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ અઘં નશ્યતિ તત્ક્ષણાત્ ૧।
ગંગાગંગેતિ યોબ્રૂયાદ્યોજનાનાં શતૈરપિ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ ૨।
ચરણાબ્જસમુદ્ભૂતા ગંગા નામેતિ વિશ્રુતા ।
પાપાનાં સ્થૂલરાશીનાં નાશિની ચેતિ નારદ ૩।
નર્મદા સરયૂશ્ચૈવ તથા વેત્રવતી નદી ।
તાપી પયોષ્ણી ચંદ્રા ચ વિપાશા કર્મનાશિનીમ્ ૪।
પુષ્યા પૂર્ણા તથા દીપા વિદીપા સૂર્યતેજસા ।
સહસ્રવૃષદાનાત્તુ યત્ફલં લભતે ધ્રુવમ્ ૫।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ગંગાદર્શનતઃ ક્ષણાત્ ।
ઇયં ગંગા મહાપુણ્યા બ્રહ્મઘ્નાનાં વિશેષતઃ ૬।
તેષાં નિરયયુક્તાનાં ગંગા પાપપ્રહારિણી ।
ચંદ્ર સૂર્યોપરાગે ચ યત્ફલં વિદ્યતેઽનઘ ૭।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ગંગાદર્શનમાત્રતઃ ।
યથા સૂર્યોદયે તાત તમો ગચ્છતિ દૂરતઃ ૮।
તથા ગંગાપ્રભાવેન વિલયં યાતિ પાતકમ્ ।
માન્યેયં સર્વદા લોકે પવિત્રા પાપનાશિની ૯।
કલ્યાણરૂપા સતતં વિષ્ણુના નિર્મિતા પુરા ।
દિવ્યરૂપા તુ જનની દીનાનાં પાવની સ્મૃતા ૧૦।
દેવાનાં ચ યથા વિષ્ણુસ્તથા ગંગોત્તમા નદી ।
યે કુર્વંતિ નરાઃ સ્નાનં માઘમાસે નિરંતરમ્ ૧૧।
ન તેષાં વિદ્યતે દુઃખં કલ્પાનાં ચ શતત્રયમ્ ।
યત્ર ગંગા ચ યમુના યત્ર ચૈવ સરસ્વતી ।
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ મુક્તિભાગી ન સંશયઃ ૧૨।
મહાદેવ ઉવાચ-।
ત્વદ્વાર્તાં પ્રિયતો બ્રવીમિ યદહં સા સ્તુસ્તુતિસ્તે પ્રભો યદ્ભુંજે તવ તન્નિવેદનમથો યદ્યામિ સા પ્રેષ્યતા ।
યચ્છાંતઃ સ્વપિમિ ત્વદંઘ્રિયુગલે દંડપ્રણામોઽસ્તુ નઃ।
સ્વામિન્યચ્ચ કરોમિ તેન સ ભવાન્વિશ્વેશ્વરઃ પ્રીયતામ્ ૧૩।
દૃષ્ટેન વંદિતેનાપિ સ્પૃષ્ટેન ચ ધૃતેન કે ॥
નરા યેન વિમુચ્યંતે તદેતદ્ યામુનં જલમ્

તાવદ્ ભ્રમંતિ ભુવને મનુજા ભવોત્થ દારિદ્ય્ર રોગ મરણ વ્યસનાભિભૂતાઃ ॥
યાવજ્જલં તવ મહાનદિ નીલનીલં પશ્યંતિ નો દધતિ મૂર્ધસુ સૂર્યપુત્રિ

યત્સંસ્મૃતિઃ સપદિ કૃંતતિ દુષ્કૃતૌઘં પાપાવલીં જયતિ યોજન લક્ષતોઽપિ ॥
યન્નામ નામ જગદુચ્ચરિતં પુનાતિ દિષ્ટ્યા હિ સા પથિદૃશો ભવિતાદ્ય ગંગા

આલોકોત્કંઠિતેન પ્રમુદિત મનસા વર્ત્મ યસ્યાઃ પ્રયાતં સદ્યસ્મિન્કૃત્યમેતામથ પ્રથમ કૃતી જજ્ઞિવાન્સ્વર્ગસિંધુમ્ ॥
સ્નાનં સંધ્યા નિવાપઃ સુર યજનમપિ શ્રાદ્ધ વિપ્રાશનાદ્યં સર્વં સંપૂર્ણમેતત્ભવતિ ભગવતઃ પ્રીતિદં નાતિચિત્રમ્

દેવીભૂત પરં બ્રહ્મ પરમાનંદદાયિની ॥
અર્ઘં ગૃહાણ મે ગંગે પાપં હર નમોસ્તુતે

સાક્ષાદ્ધર્મ દ્રવૌઘં મુરરિપુ ચરણાંભોજ પીયૂષસારં॥
દુઃખસ્યાબ્ધેસ્તરિત્રં સુરમનુજનુતં સ્વર્ગસોપાન માર્ગમ્। ।
સર્વાંહોહારિ વારિ પ્રવર ગુણગણંભાસિ યા સંવહંતી॥
તસ્યૈ ભાગીરથિ શ્રીમતિ મુદિતમના દેવિ કુર્વે નમસ્તે

સ્વઃસિંધો દુરિતાબ્ધિમગ્ન જનતા સંતારણિ પ્રોલ્લસત્કલ્લોલા। ।
મલકાંતિનાશિતતમસ્તોમે જગત્પાવનિ ॥
ગંગે દેવિ પુનીહિ દુષ્કૃતભયક્રાંતં કૃપાભાજનં માતર્માં શરણાગતં શરણદે રક્ષાથભોભીષિતમ્

હં હો માનસ કંપસે કિમુ સખે ત્રસ્તોભયાન્નારકાત્કિં તે।
ભીતિરિતિ શ્રુતિર્દુરિતકૃત્સંજાયતે નારકી ॥
માભૈષીઃ શૃણુ મે ગતિં યદિ મયા પાપાચલ।
સ્પર્દ્ધિની પ્રાપ્તા તે નિરયં કથઃ કિમપરં કિં મે ન ધર્મં ધનમ્

સર્વેશાદિ પ્રશંસા મુદમનુભવનં મજ્જનં યત્ર ચોક્તં સ્વર્નાર્યોવીક્ષ્યહૃષ્ટા।
વિબુધ સુરપતિઃ પ્રાપ્તિસંભાવનેન ॥
નીરે શ્રીજહ્નુ કન્યેયમ્ અનિયમરતાઃ સ્નાંતિ યે તાવકીને॥
દેવત્વં તે લભંતે સ્ફુટમ્ અશુભકૃતોપ્યત્ર વેદાઃ પ્રમાણમ્

બુદ્ધે સદ્બુદ્ધિરેવં ભવતુ તવ સખે માનસ સ્વસ્તિતે ઽસ્તુ॥
આસ્તાં પાદૌ પદસ્થૌ સતતમિહ યુવાં સાધુ દૃષ્ટી ચ દૃષ્ટી ॥
વાણિ પ્રાણપ્રિયેધિ પ્રકટ ગુણ વપુઃ પ્રાપ્નુહિ પ્રાણિ પુષ્ટિં યસ્માત્સર્વૈર્ભવદ્ભિઃ॥
સુખમતુલમહં પ્રાપ્નુવં તીર્થપુણ્યમ્

શ્રીજાહ્નવી રવિસુતા પરમેષ્ઠિપુત્રી સિંધુત્રયાભરણતીર્થવર પ્રયાગ। ।
સર્વેશ મામનુગૃહાણ નયસ્વ ચોર્ધ્વમંતસ્તમો દશવિધં દલય સ્વધામ્ના

વાગીશ વિષ્ણ્વીશ પુરંદરાદ્યાઃ પાપપ્રણાશાય વિદાંવિદોઽપિ। ।
ભજંતિ યત્તીરમનીલનીલં સતીર્થરાજો જયતિ પ્રયાગઃ

કલિંદજા સંગમ વાપ્યયત્ર પ્રત્યગ્ગતા સ્વર્ગધુનીધુનોતિ। ।
અધ્યાત્મ તાપત્રિતયં જનસ્ય સ તીર્થરાજો જયતિ પ્રયાગઃ

શ્યામો વટઃ શ્યામગુણોવૃણોતિ સ્વચ્છાયયા શ્યામલ યાજનાનામ્। ।
શ્યામશ્રમં કૃંતતિ યત્રદૃષ્ટઃ સ તીર્થરાજો જયતિ પ્રયાગઃ

બ્રહ્માદયોપ્યાત્મકૃતિં વિહાય ભજંતિ પુણ્યાત્મક ભાગધેયમ્ ॥
યત્રોજ્ઝિતાદંડધરઃ સ્વદંડં સ તીર્થરાજો જયતિ પ્રયાગઃ

યત્સેવયા દેવ નૃદેવતાદિ દેવર્ષયઃ પ્રત્યહમામનંતિ। ।
સ્વર્ગં ચ સર્વોત્તમ ભૂમિરાજ્યં સ તીર્થરાજો જયતિ પ્રયાગઃ

એનાંસિ હંતીતિ પ્રસિદ્ધવાર્તા નામ પ્રતાપેન દૃશો ભવંતિ। ।
યસ્ય ત્રિલોકીં પ્રતતાપ ગોભિઃ સ તીર્થરાજો જયતિ પ્રયાગઃ

ધત્તે ઽભિતશ્ચામર ચારુકાંતિં સિતાસિતે યત્રસરિદ્વરેણ્યે ॥
આદ્યો વટશ્છત્રમિવાતિભાતિ સ તીર્થરાજો જયતિ પ્રયાગઃ

બ્રાહ્મીનપુત્રી ત્રિપથાસ્ત્રિવેણી સમાગમે સાક્ષતયાગમાત્રાત્ ॥
યત્રાપ્નુતાન્બ્રહ્મપદં નયંતિ સ તીર્થરાજો જયતિ પ્રયાગઃ

કેષાંચિજ્જન્મકોટિર્વ્રજતિ સુવચસાં યામિયામીતિ યસ્મિન્કેષાં॥
ચિત્પ્રેપ્સતાં યં નિયતમતિયતેદ્ વર્ષવૃંદં વરિષ્ઠમ્। ।
યત્પ્રાપ્તં ભાગ્યલક્ષૈર્ભવતિ ભવતિ નો વાસ વાચામવાચ્યો। ।
દિષ્ટ્યા વેણી વિશિષ્ટો ભવતિ દૃગતિથિઃ કં પ્રયાગ પ્રયાગઃ

લોકાનામક્ષમાણાં મખકૃતિષુ કલૌ સ્વર્ગકામૈર્જય સ્તુત્યાદિ સ્તોત્રૈર્વચોભિઃ॥
કથમમરપદ પ્રાપ્તિ ચિંતાતુરાણામ્ ॥
અગ્નિષ્ટોમાશ્વમેધ પ્રમુખ મખફલં સમ્યગાલોચ્યસાંગં॥
બ્રહ્માદ્યૈસ્તીર્થરાજો ઽભિમતદ ઉપદિષ્ટો ઽયમેવ પ્રયાગઃ

મયા પ્રમાદાતુરતાદિ દોષતઃ સંધ્યા વિધિર્નો સમુપાસિતોઽભૂત્। ।
ચેદત્ર સંધ્યાં ચરતે પ્રસાદતઃ સંધ્યાસ્તુ પૂર્ણા ઽખિલજન્મનોઽપિ મે

અન્યત્રાપિ પ્રગર્જન્મહિમનિ તપસિ પ્રેમભિર્વિપ્રકૃષ્ટૈર્ધ્યાતઃ॥
સંકીર્તિતો યોઽભિમત પદ વિધાતાનિશં નિર્વ્યપેક્ષંમ્ ॥
શ્રીમત્પાંશું ત્રિવેણીપરિવૃઢમ્ અતુલં તીર્થરાજં પ્રયાગં ગોલંકારપ્રકાશં સ્વયમમરવરં ચેતનં તં નમામિ

અસ્માભિઃ સુતપોન્વતપ્ત કિમહો એજ્યંત કિંવાધ્વરાઃ।
પાત્રે દાનમદાયિ કિં બહુવિધં કિં વા સુરાશ્ચાર્ચિતાઃ ।
કિં સત્તીર્થમસેવિ કિં દ્વિજકુલં પૂજાદિભિઃ સત્કૃતં યેન પ્રાપિ સદા।
શિવસ્ય શિવદા સા રાજધાની સ્વયમ્ ૩૭।
ભાગ્યૈર્મેઽધિગતા હ્યનેકજનુષાં સર્વાઘવિધ્વંસિની।
સર્વાશ્ચર્યમયી શિવપુરી સંસારસિંધોસ્તરી ।
લબ્ધં સજ્જનુષઃ ફલં કુલમલં ચક્રે પવિત્રીકૃતઃ।
સ્વાત્મા ચાપ્યખિલં કૃતં કિમપરં સર્વોપરિષ્ટાત્સ્થિતમ્ ૩૮।
જીવન્નરઃ પશ્યતિ ભદ્ર લક્ષમેવં વદંતીતિ મૃષા ન યસ્માત્ ।
તસ્માન્મયા વૈ વપુષે દૃશે ન પ્રાપ્તાપિ કાશી ક્ષણભંગુરેણ ૩૯।
કાશ્યાં વિધાતુમમરૈરપિ દિવ્યભૂમૌ સત્તીર્થ લિંગગણનાર્ચનતા ન શક્યા ।
યાનીહ ગુપ્ત વિવૃતાનિ પુરાતનાનિ સિદ્ધાનિ યોજિતકરઃ પ્રણમામિ તેભ્યઃ ૪૦।
કિં ભીત્યા દુરિતવ્રજાત્કિમુ મુદા પુણ્યૈરગણ્યૈઃ કૃતૈઃ।
કિં વિદ્યાભ્યસનાન્મદેન જડતાદોષાદ્વિષાદેન કિમ્ ।
કિં ગર્વેણ ધનોદયાદધનતાતાપેન કિં ભોજનાઃ ।
સ્નાત્વા શ્રીમણિકર્ણિકાપયસિ ચેદ્વિશ્વેશ્વરો દૃશ્યતે ૪૧।
અલ્પસ્ફીતિ નિરામયાપિ તનુતા પ્રવ્યક્તશક્યાત્મતા પ્રોત્સાહાઢ્ય બલેન કેવલમનોરાગદ્વિતીયેન યત્ ।
અપ્રાપ્યાપિ મનોરથૈરવિષયાસ્વપ્નપ્રવૃત્તેરપિ પ્રાપ્તા સા।
પિ ગદાધરસ્ય નગરી સદ્યોપવર્ગપ્રદા ૪૨।
મન્યેનાત્મકૃતિર્નપૂર્વપુરુષપ્રાપ્તેર્બલં ચાત્ર યન્નાપીદં સ્વજન।
પ્રમાણમચલં કિંસ્વાપતાપાદિકમ્।
યાદુષ્પ્રાપ ગયાપ્રયાગયમુના કાશીસુપર્વાગમાત્પ્રાપ્તિસ્તત્ર।
મહાફલો વિજયતે શ્રીશારદાનુગ્રહઃ ૪૩।
યઃ શ્રાદ્ધસમયે દૂરાત્સ્મૃતોઽપિ પિતૃમુક્તિદઃ ।
તં ગયાયાં સ્થિતં સાક્ષાન્નમામિ શ્રીગદાધરમ્ ૪૪।
પંથાનં સમતીત્ય દુસ્તરમિમં દૂરાદવીયસ્તરં ક્ષુદ્ર વ્યાઘ્રતરક્ષુકંટકફણિપ્રત્યાર્થિભિઃ સંકુલમ્ ।
આગત્ય પ્રથમવ્યયં કૃપણવાગ્યાચેજ્જનઃ ।
કર્પરીશ્રીમદ્વારિગદાધર પ્રતિદિનં ત્વાં દ્રષ્ટુમુત્કંઠતે ૪૫।
સર્વાત્મન્નિજદર્શનેન ચ ગયાશ્રાદ્ધેન વૈ દેવતાઃ પ્રીણન્વિશ્વમનીહવત્કથમિહૌદાસીન્યમાલંબસે ।
કિં તે સર્વદનિર્દયત્વમધુના કિં વા પ્રભુત્વં કલેઃ કિં વા સત્વનિરીક્ષણં નૃષુ ચિરં કિં વાસ્ય સેવારુચિઃ ૪૬।
ગદાધર મયા શ્રાદ્ધં સંચીર્ણં ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
અનુજાનીહિ માં દેવ ગમનાય ગૃહં પ્રતિ ૪૭।
ચતુર્ણાં દેવતાનાં ચ સ્તોત્રં સ્વર્ગાર્થદાયકમ્ ।
શ્રાદ્ધકાલે પઠેન્નિત્યં સ્નાનકાલે તુ યઃ પઠેત્ ૪૮।
સર્વતીર્થસમં સ્નાનં શ્રવણાત્પઠનાજ્જપાત્ ।
પ્રયાગસ્ય ચ ગંગાયા યમુનાયાઃ સ્તુતેર્દ્વિજ ।
શ્રવણેન વિનશ્યંતિ દોષાશ્ચૈવ તુ કર્મજાઃ ૪૯।
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશતસહસ્રસંહિતાયાં ઉત્તરખણ્ડે ઉમાપતિનારદસંવાદે ગંગાપ્રયાગયમુનાસ્તુતિર્નામદ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ ૨૨।