પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.216

નારદ ઉવાચ-
અતો મધુવનાદ્રાજન્નયં બદરિકાશ્રમઃ ।
એકાદશધનુર્માત્રે ભૂભાગે વ્યવતિષ્ઠતિ

અસ્ય તીર્થવરસ્યાહં મહિમાનં મહદ્ભુતમ્ ।
વર્ણયામિ પુરસ્તાત્તે યં શ્રુત્વા મુચ્યતે ભયાત્

એકસ્તુ મગધે રાજન્દેવદાસો હિ નામતઃ ।
બ્રાહ્મણઃ સત્યવાન્દાંતઃ સાક્ષાદ્ધર્મ ઇવાપરઃ

નિષ્ણાતઃ સર્વવિદ્યાસુ બૃહસ્પતિરિવાપરઃ ।
હરિસંતોષકો ભક્ત્યા પ્રહ્લાદ ઇવ દૈત્યરાટ્

સસ્ત્રીકોઽપિ સ્મરં જેતા પાર્વત્યાઇવ વલ્લભઃ ।
સદાચારપરો નિત્યં વિશ્વામિત્રો મુનિર્યથા

મગધેશગૃહે માન્યો દ્રોણતત્કુરુવેશ્મનિ ।
દાનશીલઃ સુપાત્રેષુ બલિર્દૈત્યાધિપો યથા

તસ્યભાર્યોત્તમા નામ લક્ષ્મીરિવ ગુણોત્તમા ।
પતિશુશ્રૂષણપરા યથાજનકનંદિની

તસ્યૈકશ્ચ સુતો રાજન્નંગદો નામ બુદ્ધિમાન્ ।
એકા પુત્રી તુ વલયા નામ સલ્લક્ષમણાન્વિતા

તયોર્જ્યાયાન્સુતઃ કન્યા તસ્માદ્ભૂપકનીયસી ।
તયોર્યથાક્રમં ચક્રે વિવાહં સ દ્વિજોત્તમઃ

વિવાહિતા તુ સા કન્યા યયૌ શ્વશુરવેશ્મનિ ।
શુભલક્ષણસંપન્ના કાલેન કિયતા નૃપ

અંગદસ્તુ મહાબુદ્ધિર્ગૃહભારં બભાર હ ।
પિતૃવત્સર્વશાસ્ત્રજ્ઞો યૌવનશ્રીવિભૂષિતઃ

એકદા સ તુ વિપ્રેંદ્રઃ પુત્રં તં ગૃહકર્મણિ ।
ક્ષમં વિજ્ઞાય રાજેંદ્ર નિજભાર્યામુવાચ હ

દેવદાસ ઉવાચ ।
સમાકર્ણય મે સાધ્વિ કાલેઽસ્મિન્નુચિતં વચઃ ।
તતો યદુચિતં ભદ્રે તદહ્નાય વિધીયતામ્

એષા જરા સમાયાતા શરીરં પાતયિષ્યતિ ।
અંગાન્યાકંપયંતીવ વાત્યા પક્વફલં યથા

અક્ષ્ણામપિ દ્યુતિં મંદાં નૂનમેષા કરિષ્યતિ ।
નક્ષત્રાણાં સચંદ્રાણાં પ્રાતર્વેલેવ સુવ્રતે

સ્ખલિતો પાદયોર્મંદાં ગતિં પ્રતિપદક્રમમ્ ।
કરિષ્યતિ જરા હ્યેષા યથાનિગડશૃંખલા

તસ્માદેષા જરા યાવન્ન પ્રૌઢા જાયતે શુભે ।
આત્મનસ્તાવદાવાભ્યાં કરણીયં હિ તં દ્રુતમ્

ગૃહપુત્રસુહૃદ્ભ્રાતૃપિતરો હિ વિનશ્વરાઃ ।
દ્રવ્યાદિકં ચ સુભગે તેષુ સજ્જેત નો બુધઃ

અતોઽહં સર્વતીર્થેષુ પયર્યટન્વિજિતેંદ્રિયઃ ।
વાનપ્રસ્થેન વિધિના વીક્ષિષ્યે હરિમીશ્વરમ્

તતઃ સંન્યાસમાદાય ક્વચિત્તીર્થોત્તમે શુભે ।
પ્રારબ્ધકર્મણામંતે ત્યક્ષ્યામિ સ્વં કલેવરમ્

એવં ચેત્પ્રાણમુક્તઃ સ્યાન્મુક્તિઃ સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ ।
મમ શ્રીપતિપાદાબ્જસમ્યક્સ્થાપિતચેતસઃ

ઉત્તમોવાચ-
પુમાન્વા સ્ત્રીજનો વાપિ કો રમેત વિનશ્વરે ।
સંસારે માધવં મુક્ત્વા નિત્યાશ્રમમચેતનઃ

તસ્માન્મામપિ જીવેશ ત્વત્પાદાંબુજસેવિનીમ્ ।
નીત્વા સ્વસંગમે તાવદ્વિશ્વાબ્ધેરાશુ તારય

પુત્રોઽયમંગદઃ શ્રીમાન્ગૃહભારસ્ય ધારણે ।
સમર્થોઽભૂત્સ્નુષા ચેયં કલ્યાણી તત્સહાયિની

પુત્રે સમર્થે યો મૂઢઃ પુરુષઃ સ્ત્રીજનોઽથવા ।
ન વિરજ્યેત યો મૂઢો વંચિતઃ શ્રેયસા હિ સઃ

નારદ ઉવાચ-
એવમન્યોન્યમામંત્ર્ય દંપતી તૌ રહસ્તદા ।
પુત્રમાહૂય કથયાંચક્રતુસ્ત્વિદમંગદમ્

દંપત્યૂચતુઃ-
જરાગમશ્લથદ્ગાત્રાવાવાં વિદ્ધિ ત્વમંગદ ।
સ્વશ્રેયસે યતિષ્યાવઃ કુત્રચિત્પુણ્યભૂતલે

હરેરારાધનં ભક્ત્યા શ્રેયઃ પરમમુચ્યતે ।
તદર્થમેવ નિષ્કામા યતંતે સાધવો ભુવિ

વિષયેષુ ન સંસક્તિઃ સમત્વં સર્વજંતુષુ ।
યેષાં હર્ષવિવાદૌ ચ ન જાતુ સુખદુઃખયો

ત એવ સાધવો લોકે ગોવિંદપદસેવિનઃ ।
તેષાં દર્શનમાત્રેણ કૃતાર્થો જાયતે નરઃ

તીર્થાનિ પર્યટન્ધીરસ્તદ્દર્શનસમુત્સુકઃ ।
ભાગ્યોદયેન કેનાપિ તદ્દર્શનમવાપ્નુયાત્

તસ્માદ્ભારં કુટુંબસ્ય ભુજયોર્યુગદીર્ઘયોઃ ।
આરોપ્ય નૌ વિસર્જસ્વ તીર્થયાત્રાર્થમંગદ

તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન કદાચિત્સાધુદર્શનમ્ ।
ભવેદ્યદિ તદા પુત્ર દ્વયોર્નૌ સ્યાત્કૃતાર્થતા

નારદ ઉવાચ-
ઇત્યુક્તઃ પિતૃભ્યાં પુત્રઃ સાધુવાદમવાદયત્ ।
નારદ ઉવાચ-
સમસ્તકુલનિસ્તારો ભવદ્ભ્યામયમીરિતઃ

આશુ મામવજાનીતં કિં કરોમિ ભવદ્ધિતમ્ ।
અહમાજ્ઞાકરો નિત્યં યુવયોઃ પૂજ્યપાદયોઃ

પુણ્યતીર્થેષુ દાનાર્થં ગૃહીતં ધનમુત્તમમ્ ।
નયતં મામપિ પ્રેષ્યં સેવાયૈ નિજસંગમમ્

નારદ ઉવાચ-
ઇત્યુક્ત્વા ધનમાદાય ગત્વા ક્રોશદ્વયં તયોઃ ।
સંગે ગૃહમગાત્તાભ્યાં કથંચિત્સંનિવર્તિતઃ

તૌ ગૃહીત્વા ધનં કિચિદ્વિષ્ણુર્નૌ સંયતામિતિ ।
કંદમૂલફલાહારૌ તત્રોષિત્વા દિનત્રયમ્

યદા તસ્માત્પ્રચલિતૌ દંપતી જગતીપતે ।
તદા માર્ગે મહાન્કશ્ચિત્સિદ્ધઃ સંમીલિતસ્તયોઃ

તાભ્યામુભાભ્યાં શિરસા વંદિતઃ સ ઉપાવિશત્ ।
ઉપવિષ્ટસ્તદા તાભ્યામિતિ પૃષ્ટઃ સ સિદ્ધરાટ્

કો ભવાન્કુત આયાતો કિં ચિકીર્ષતિ તદ્વદ ।
સિદ્ધ ઉવાચ-
સિદ્ધોઽહં તાપસશ્રેષ્ઠ કલ્પગ્રામે ગૃહં મમ

ઇંદ્રપ્રસ્થાત્સમાયાતો દૃષ્ટં તત્ર મહાદ્ભુતમ્ ।
તત્રાસ્તિ કપિલઃ સિદ્ધો નારાયણસમો ગુણૈઃ

તસ્માદહં પઠન્સાંખ્યં નિવસામિ તદાશ્રમે ।
એકદા મદ્ગુરુઃ શ્રીમાન્સ્વાશ્રમાત્કપિલો યયૌ

બદર્યાખ્યં મહાપુણ્યં સ્નાતું સ યમુનાજલે ।
તત્રૈકોરણ્યમહિષસ્તૃષાર્તો યમુનાજલે

પ્રવિષ્ટો જલમાપીય પૂર્વજન્મસ્વમસ્મરત્ ।
સ્મૃત્વા સ પૂર્વકર્માણિ મહિષોઽરણ્યસંભવઃ

જલાન્નિસૃત્ય તરસા વવંદે કપિલં ગુરુમ્ ।
ઉવાચ નરવાચા ચ મયિ શૃણ્વતિ તાપસઃ ।
યત્તત્તે કથયામ્યદ્ય શૃણુ ત્વં પરમાદ્ભુતમ્

મહિષ ઉવાચ-
ભોભો વિષ્ણુકલાભૂત સિદ્ધાનાં કપિલેશ્વર ।
કિં નામેદં મહાતીર્થં નતાય કથયસ્વ મે

અસ્ય તીર્થવરસ્યાંબુસ્પર્શાદ્વૈ પૂર્વજન્મનિ ।
જાતા મમ મહાભાગ પાપસ્યાપિ ચ કર્મણઃ

સિદ્ધ ઉવાચ-
એવમાકર્ણ્ય તદ્વાક્યં મહિષસ્ય મહામુનિઃ ।
જાનન્નપિ ચ તદ્વૃત્તં વિહસ્યેદમુવાચ હ

કપિલ ઉવાચ-
ભવાન્મહિષશાર્દૂલ ક આસીત્પૂર્વજન્મનિ ।
તત્ર કિં કૃતવાન્કર્મ યોનિં યેનાપ માહિષીમ્

મહિષ ઉવાચ-
શૃણુષ્વ મુનિશાર્દૂલ વૃત્તં વૈ પૂર્વજન્મનઃ ।
અહમાસં પુરા રાજા કલિંગાધિપતિર્બલી

સ્વાં પરાં નૈવ જાનામિ યોષિતં કામમોહિતઃ ।
વણિજાં સાધુવૃત્તીનાં ધનહર્તા નિરેનસામ્

નિશીથે નગરે રાજન્ ગતભીઃ પર્યટામ્યહમ્ ।
સુંદરીભિઃ પરસ્ત્રીભિઃ ક્રીડિતું રતિલીલયા

યદ્ગૃહે સુંદરીં નારીં પશ્યામિ સ્મરમોહિતઃ ।
વસામિ નિશિ તત્રાહં ક્ષેત્રે મધ્યે ગજો યથા

ક્રીડિત્વા તત્ર નિઃશંકં ધનં હૃત્વા ચ તદ્ગૃહાત્ ।
સ્વગૃહં પુનરાયામિ કિયદ્ભિર્વાસરૈરહમ્

ઉપવિષ્ટઃ સભામધ્યે દિવા દ્વૌ પુરબાલકૌ ।
અનાર્યબાહુયુદ્ધેન યોધયામિ નિજાગ્રતઃ

નિયોધયતિ યો બાલસ્તં મત્વા ધનિનં બલાત્ ।
ગૃહ્ણામિ તત્પિતુર્વિત્તં સ્વલ્પં વા ભૂરિ વા મુને

યઃ પરાજયતે તત્ર કાતરત્વાન્મહામુને ।
નાયમર્હઃ પુરે સ્થાતું મમેતિ વિનિહન્મિ તમ્

એવમપ્યદ્યમારેભે વર્ત્તમાને મહીપતૌ ।
પૌરા નગરમુત્સૃજ્ય પ્રયયુર્વિષયાંતરમ્

એકદા મુનિશાર્દૂલો દુર્વાસા પર્યટન્મહીમ્ ।
પુરે મમ સમાયાતો દુર્વાસા રુદ્રસંભવઃ

મિલિત્વા નાગરાઃ સર્વે તદાજગ્મુસ્તદંતિકે ।
પ્રણિપત્યેદમાહુસ્તં સ્વદુઃખજ્ઞાપકં વચઃ

પૌરા ઊચુઃ
આત્રેય મુનિશાર્દૂલ કૃપાં કુરુ કૃપાનિધે ।
અધર્મનિરતં ભૂપમેનં ધર્મેણ યોજય

ભાગ્યોદયેન કેનાપિ ભવાનસ્માકમાગતઃ ।
ઉદ્વેલાદ્ભૂપદુઃખાબ્ધેરસ્માંસ્તારય પોતવત્

ધનં લોભયતાતેન હૃતં નો મુનિપુંગવ ।
દૂષિતાશ્ચ સ્ત્રિયઃ સાધ્વ્યઃ સકામેન નિરેનસા

દશવત્સરદેશીયા બહવઃ શિશવો હતાઃ ।
અગણ્ય વૈગુણ્યનિધિરેષ ભૂપો મહામુને

મહિષ ઉવાચ-
એવમાકર્ણ્ય પૌરાણાં વચઃ સ મુનિરત્રિજઃ ।
દંડ્યોયમિતિ સંચિત્ય સભાસ્થં મામથા યયૌ

દૃષ્ટ્વા હિ તં સમાયાંતમવધૂતં દિગંબરમ્ ।
આવારયમહં ભૃત્યૈર્નેત્યયં દર્શનોચિતઃ

રેણુના સર્વલિપ્તાંગો મહિષાકૃતિરેવ વૈ ।
વાર્યતામિતિ પાર્શ્વસ્થાન્બહુશોઽહં સમાદિશમ્

તતસ્તે તરસા ભૃત્યાસ્તં વારયિતુમભ્યગુઃ ।
હુંકારેણૈવ તાન્સર્વાન્સ ચક્રે ભસ્મસાન્મુનિઃ

યજ્ઞાશ્વં રક્ષતઃ સ્વસ્ય પિતુસ્ત્વમિવ સાગરાત્ ।
સર્વશસ્તાનહં ભૃત્યાન્ભસ્મીભૂતાંસ્તુ તેજસા

આલક્ષ્ય સહસોત્થાય ગૃહમાવેષ્ટુમુદ્યતઃ ।
રેરે પાપેતિ સંબોધ્ય તતો માં મુનિસત્તમઃ

શશાપેતિ મહારણ્યે મહિષો ભવ સાંપ્રતમ્ ।
તેનાહમિતિ શપ્તો વૈ મુક્ત્વા રાજતનું તદા

મરુદેશે મહારણ્યે જાતોઽહં મહિષો મુને ।
ચિરકાલમહં તત્ર ન્યવસં મુનિપુંગવઃ

અત્રાગતસ્તુ કેનાહં પુણ્યેન તદપિ શૃણુ ।
વાપીકૂપસરસ્યસ્તુ બહબઃ કારિતા મયા

સહકારાદિવૃક્ષાણામારોપો વિહિતઃ પથિ ।
પુણ્યેનાનેન મે દેવ પાતો ન નરકેઽભવત્

તીર્થસ્ય ચ મયા પ્રાપ્તો હ્યમુષ્યજલસંગમઃ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં પૂર્વજન્મશુભાશુભમ્

યેન તીર્થં મયા પ્રાપ્તમેતદ્યોનિશ્ચ માહિષી ।
અસ્યતીર્થવરસ્યાંબુસ્પર્શાજ્જાતિસ્મરોભવમ્ ।
કથમસ્યા અસદ્યોનેર્મુક્તિઃ સ્યાત્તન્મુને વદ

કપિલ ઉવાચ-
એતત્તીર્થં મહાપુણ્યં બદર્યાખ્યં રમાપતેઃ ।
અત્ર સ્નાહિ દ્રુતં કામં સ્વચિત્તસ્થં હિ લપ્સ્યસે

સિદ્ધ ઉવાચ-
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય મહિષસ્ય મહામુને ।
તત્ર તીર્થે વરે સ્નાતું પ્રાવિશત્સ્વર્ગવાંછયા

સ્નાત્વા સ્વર્ગેચ્છયા તસ્મિન્જલાત્તટમુપાગતે ।
તત્ક્ષણં ગજમારૂહ્ય શક્રઃ સ્વર્ગાત્સમાયયૌ

ઇંદ્ર ઉવાચ-
હે કલિંગપતે નૈજં દેહં જહિ હિ માહિષમ્ ।
પ્રતિલભ્ય વપુર્દિવ્યં સમમાયાહિ મે દિવમ્ ।
ત્વયા સ્વર્ગેચ્છયા સ્નાતં પ્રાપ્તં તત્તે સુરાસ્પદમ્

સિદ્ધ ઉવાચ-
ઇત્યુક્તઃ સ તદા તેન ત્યક્ત્વા દેહં તુ માહિષમ્ ।
દિવ્યં વપુઃ સમાસાદ્ય ગજરાજં સમારુહત્

ગજરાજં સમારુહ્ય સ્થિત્વા ચ ગગને ક્ષણમ્ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં તુષ્ટાવ કપિલં મુનિમ્

કલિઙ્ગ ઉવાચ ।
નમસ્તે પરમેશાન કેવલજ્ઞાનહેતવે ।
સેતવે વેદવિદ્યાનાં રિપવે તદ્વિરોધિનામ્

ત્વત્તઃ પ્રવૃત્તિઃ સાંખ્યસ્ય જાતા તત્વાવબોધિની ।
દેહિનાં માયયા ગ્રસ્ત ચેતસામપિ તે વિભો

યે વેદવિહિતં ત્યક્ત્વા વર્તંતે સ્વેચ્છયા મુને ।
તાન્દંડયસિ દંડ્યાંસ્ત્વં મજ્જયંસ્તિર્યગાદિષુ

ઇંદ્રાદયો લોકપાલાઃ સર્વે ત્વદધિકારિણઃ ।
ત્વદિચ્છામનુવર્તંતે ભીતા દંડકૃતો હિ તે

ત્રયીધર્મવિરોદ્ધારઃ પૂર્વદેવા યુગે યુગે ।
અવતીર્ય વિનાશાય કૃતા સર્વાત્મના ત્વયા

યે યે ત્વયા હતા નાથ ચક્રિણા ત્રિદશારયઃ ।
તે તે તમોમયીં હિત્વા તનું વૈકુંઠમભ્યગુઃ

આજ્ઞાપય જગન્નાથ ગંતુ માં ત્રિદશાલયમ્ ।
અનુગૃહ્ણીષ્વ શક્રં ચ નમંતં વીક્ષણામૃતૈઃ

પ્રસાદાત્તવ દેવેશ બદર્યાખ્યસ્ય ચ પ્રભો ।
તીર્થસ્ય સ્વતનું હિત્વા તામસીં સાત્વિકીં ગતઃ

ઇંદ્રેણ સહ નાગેંદ્રમારુહ્ય ત્રિદશાલયમ્ ।
ગચ્છામિ સ્વેચ્છયા નાથ કૃપાતસ્તે કૃપાનિધેઃ

સિદ્ધ ઉવાચ-
ઇત્યભિષ્ટૂય દેવેશં કપિલં સ કલિંગપઃ ।
નમસ્કૃત્ય ચ તત્પાદૌ જગામ ત્રિદશાલયમ્

એતન્મયાદ્ભુતં વિપ્ર દૃષ્ટં બદરિકાશ્રમે ।
ગુરું શુશ્રૂષમાણેન પાપસ્યાપિ વિમોક્ષણમ્

નાતઃ પરં ત્રિલોક્યાં તુ તીર્થં સર્વાર્થદાયકમ્ ।
યાહિ તત્રૈવ સસ્ત્રીકઃ પરં શ્રેયો યદીચ્છસિ

અહં યામિ સમાનેતું બદર્યાખ્યં ગૃહાન્દ્વિજ ।
વૃદ્ધં સ્વકીય પિતરં નિસ્પૃહં મોક્ષકામુકમ્

નારદ ઉવાચ-
ઇતિ તીર્થવરસ્યાસ્ય બદર્યાખ્યસ્ય ભૂપતે ।
મહિમાનં સમુત્કીર્ત્ય સ સિદ્ધઃ સ્વગૃહં યયૌ

અથ કાલેન કિયતા સ દ્વિજઃ સહ ભાર્યયા ।
તીર્થાનપર્યટન્ધીરઃ ઇંદ્રપ્રસ્થેભ્યગાદહમ્

તેનૈવ વપુષા રાજન્નીતવાંસ્તૌ નિજાલયમ્ ।
સસિદ્ધોઽપિ સ્વપિતરં ગૃહાદાનીય સત્વરઃ

તત્રૈવ સ્નાપયામાસ તત્તીર્થે મોક્ષકામુકમ્ ।
સોઽપિ શ્રીવાસુદેવેન વૃદ્ધઃ સિદ્ધપિતા તદા

તતો નીતો નિજગૃહં વૃંદારકવિવંદિતઃ ।
ઇંદ્રપ્રસ્થાંતરગતમિદં સદ્બદર્યાખ્યમીશઃ સ્નાનાદ્દદ્યાદખિલજનિતા માનસેષ્ટં પદાર્થમ્ ।
માહાત્મ્યં તે નૃપનતિમતે વર્ણિતં તસ્ય પૂતં યચ્છ્રુત્વા વૈ પતતિ ન જનો માતૃગર્ભે કદાચિત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે કાલિંદીમાહાત્મ્યે બદરિકાશ્રમવર્ણનંનામ ષોડશાધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ