પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.212

નારદ ઉવાચ-
ઇત્યુક્ત્વા તસ્ય વિપ્રસ્ય પિતરૌ દિવ્યરૂપિણૌ ।
વિમાનવરમારુહ્ય ગતૌ હરિપુરં પ્રતિ

તયોઃ પુત્રસ્તુ તત્રૈવ કોશલાયાં દિનત્રયમ્ ।
ઉષિત્વા સ્વગૃહં પ્રાયાત્ચિંતયંસ્તીર્થવૈભવમ્

ઇયમેવ તુ કથ્યંતે વિબુધૈઃ કોશલા નૃપ ।
કથયિષ્યામિ તત્તેઽહં શ્રવણોત્સુકચેતસે

તે દાક્ષિણાત્યા બટવસ્તસ્યામૂષુ મુમૂર્ષવઃ ।
સમર્થાર્થપ્રદાયિન્યાં કોશલાયાં વિપદ્યતામ્

કશ્ચિદેકસ્તદા તેષુ તામનાદૃત્ય કોશલામ્ ।
ગચ્છન્નારાયણસ્થાનં વિષ્ણુના વારિતઃ પથિ

વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપેણ પ્રોક્તં ચેતિ દ્વિજં પ્રતિ ।
વૃદ્ધબ્રાહ્મણ ઉવાચ-
ક્વ યાસિ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ ત્યક્ત્વેમાં કોશલાં શુભામ્

ઇંદ્રપ્રસ્થમિદં તીર્થં સર્વતીર્થોત્તમં દ્વિજ ।
કોશલા હ્યત્ર પુત્રેયં મુક્તિદા વિષ્ણુવલ્લભા

યત્ર યાસિ વિહાયૈનાં નિષ્કામપદદાયિનીમ્ ।
ન સિદ્ધિર્ભવિતા તત્ર વિષ્ણુસ્તે ચ પરાઙ્મુખઃ

મુક્તિં ચેદિચ્છસે વિપ્ર તીર્થેન્યા સંપ્રગૃહ્ય ચ ।
યસ્ય યસ્યેચ્છયા સ્નાસિ તં તં વર્ગં પ્રદાસ્યતિ

તવ દૃષ્ટિપથે વિપ્ર સર્પોઽપિ સુરતામિયાત્ ।
અસ્યાઃ પ્રસાદતો મુક્તૌ સ્વર્ગસ્થૌ વિપ્રદંપતી

સંજાતપ્રત્યયોઽપિ ત્વમેતન્માહાત્મ્યદર્શનાત્ ।
લબ્ધ્વા ભાગ્યોદયેનાપિ કથમેનાં વિમુંચસિ

યથા કશ્ચિત્તૃષાર્તોઽપિ લબ્ધ્વાપ્યમૃતવારિધિમ્ ।
તં ત્યક્ત્વા યાતિ પંકાંભસ્તદ્વત્ત્વં મૂઢ દૃશ્યસે

યથા ચિંતામણિં કશ્ચિત્કૂપે ક્ષિપતિ મોહિતઃ ।
હસ્તસ્થં યા ગતિસ્તસ્ય દૃશ્યતે સા ગતિસ્તવ

આરાધ્ય વિષ્ણું વિશ્વેશં યથા કશ્ચિત્પુમાન્કુધીઃ ।
સુખમૈંદ્રિયકં તુચ્છં યાચતે સા ગતિસ્તવ

ન યાતિ કોશલામેનાં ત્યક્ત્વા સર્વાર્થદાયિનીમ્ ।
સ્નાતસ્યાત્ર દિવ પ્રાપ્તિર્મૃતસ્યામૃતસંસ્થિતિઃ

નારદ ઉવાચ-
રાજન્નાકર્ણ્ય વિપ્રોઽસૌ દ્વિજશ્રેયભૃતો હરેઃ ।
વાક્યં પ્રોવાચ વિપ્રાય શ્રેષ્ઠં બદરિકાશ્રમમ્

વિપ્ર ઉવાચ-
ભો ભો વિપ્રવર શ્રદ્ધા તવ વાક્યેન જાયતે ।
મમ શ્રુતવતઃ પૂર્વમલ્પગ્રામસ્ય વૈભવમ્

ઇંદ્રપ્રસ્થમિદં તીર્થં ન કદાચિન્મયા શ્રુતમ્ ।
કુતસ્તુ કોશલાવૃદ્ધ એતદંતરવર્તિની

યત્ર નારાયણઃ સાક્ષાન્મુક્તા યત્ર ચ યોગિનઃ ।
મુક્ત્વા તમાશ્રમં પુણ્યં તિષ્ઠામ્યત્ર કથં દ્વિજ

યથાગત્ય સ્વયં વિષ્ણુરિત્યુક્ત્વા માં નિવારયેત્ ।
બદર્યાશ્ચાધિકં ક્ષેત્રમિંદ્રપ્રસ્થમિદં દ્વિજ

તદાહં ન પ્રતિષ્ઠામિ ચાલિતોઽપિ તમાશ્રમમ્ ।
મુક્તિકામઃ સ્વસદનાન્નાન્યથા સ્થિતિરત્ર મે

નારદ ઉવાચ-
ઇત્યુક્તે તેન વિપ્રેણ પ્રાદુરાસીચ્ચતુર્ભુજઃ ।
વિહાય પ્રાકૃતં રૂપં દિવ્યરૂપધરો હરિઃ

ઉવાચ ચ મહાભાગં તં દ્વિજં મોક્ષકામુકમ્ ।
વિષ્ણુરુવાચ-
ઇંદ્રપ્રસ્થમિદં વિપ્ર સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્ ।
બ્રહ્મજ્ઞેષ્વિવ સર્વેષુ શંભુર્ગંગાનદીષ્વિવ

હિમવાનિવ શૈલેષુ પક્ષિરાડિવ પક્ષિષુ ।
ત્રિદશેષુ યથા શક્રો વૈષ્ણવેષ્વિવ નારદઃ

તેજસ્વિષુ યથા સૂર્યઃ ક્ષીરાબ્ધિરિવ ચાબ્ધિષુ ।
યથા વર્ણેષુ ભૂદેવઃ સૃષ્ટિષ્વિવ પિતામહઃ

વિષ્ણોર્યથાવતારેષુ કૌશલ્યા જનિતો વરઃ ।
તથા સમસ્તતીર્થેષુ શક્રપ્રસ્થમિદં વરમ્

નિષ્કામો વા સકામો વા યાતિ તીર્થે ક્વચિન્નરઃ ।
તત્ર તત્ર સમસ્તાત્મા ફલદાતાહમેવ વૈ

ઇંદ્રપ્રસ્થાંતરગતાં ત્યક્ત્વા યો યાતિ કોશલામ્ ।
સ નો ફલમવાપ્નોતિ ભક્તો વરદવૃંદપાત્

નારદ ઉવાચ-
એવં નિશમ્ય તદ્વાક્યં દૃષ્ટ્વા તદ્રૂપમુત્તમમ્ ।
પ્રણિપત્ય રમાકાંતં તસ્યામેવાગમદ્દ્વિજઃ

ભગવાનપિ વિશ્વાત્મા સપદ્યંતર્દધે વિભુઃ ।
તત્ત્વમુદ્દિશ્ય તં વિપ્રં તેન ભાવેન પૂજિતઃ

તત્રાગત્ય સ વિપ્રોઽસૌ કોશલાયાં નરાધિપ ।
કથયામાસ તદ્વૃત્તં સર્વં સર્વાન્સ્વસંગિનઃ

તેપિ શ્રુત્વા મહાભાગા દાક્ષિણાત્યા દ્વિજાતયઃ ।
તસ્યામનશનં કૃત્વા તત્યજુઃ પ્રાકૃતં વપુઃ

તદેવ ગરુડારૂઢઃ શ્રીવિષ્ણું સમુપાગતઃ ।
વિમાનૈઃ સ્વગણૈઃ સાર્દ્ધં તાવદ્ભિર્દીપ્તિભાસ્વરૈઃ

તે તં દૃષ્ટ્વા સમાયાંતં વિમાનં ગણસંયુતમ્ ।
વપુષા દિવ્યરૂપેણ દંડવત્પતિતા ભુવિ

તુષ્ટવુશ્ચ દ્વિજાઃ સર્વે દિવ્યજ્ઞાનવપુર્દ્ધરાઃ ।
તં દિવ્યરૂપિણં દેવદેવવંદ્યપદાંબુજમ્

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ -
નમસ્તેઽતસીપુષ્પસંકાશભાસં તનું બિભ્રતે પીતવાસો વૃતાય ।
લસત્કુંડલપ્રોતનાનોપલાય શ્રુતૌ ચંચલા વ્યાપિનીલાંબુદાય

ભક્તિસ્ત્વદીયા કિલ કલ્પવલ્લી સમાશ્રિતા યચ્છતિ ચિત્તવાંચ્છિતમ્ ।
યથા તથૈષા તવ કોશલા વિભો જનૈરુભે તે કૃપયા તવાપ્યતે

વંદામહે તે ચરણારવિંદં વૃદાંરકૈર્વૃંદિતમીશ્વરાદ્યૈઃ ।
વિચિંત્યમાનં હૃદિ યોગિવૃંદૈઃ કંદં પરાનંદભુવો વિમુક્તેઃ

પ્રાપ્તાઃ કામં શ્રીપતેત્વત્સ્વરૂપં શ્રીવત્સાદ્યૈર્લક્ષિતં ચારુચિહ્નૈઃ ।
વાંચ્છામસ્તે દાસભાવં તથાપિ પ્રાપ્તં સર્વૈરાદૃતં નારદાદ્યૈઃ

યત્સૌખ્યં તે દાસભાવં ગતાનાં તન્નો લક્ષ્મ્યા વક્ષસોંતર્વસંત્યાઃ ।
તજ્જાનાતિ શ્રીપતે શ્રીમહેશો નાન્યો લોકે યેન તચ્ચાનુભૂતમ્

મધ્યેઽસ્માકં શ્રીપતે સેવકાનાં નીરાગાણામપ્યસૌ માનનીયઃ ।
અસ્માત્તં તે નારદાદ્યા મુનીશાસ્ત્વદ્ભક્તાપ્તૈર્લોકનાથં ભજંતે

કામં બ્રહ્માનંદમાસોંતરાત્મા ત્વદ્દાસ્યે નો તૃપ્તિમાયાતિ શંભુઃ ।
વારંવારં ત્વદ્ગુણાનાગ્રહીતું નૃત્યત્યુચ્ચૈસ્ત્વત્પરો ભાવયુક્તઃ

હેતોરસ્માદ્દેહિનઃ સ્વસ્ય દાસ્યં યત્પ્રાપ્તાનાં નોર્મયઃ સંભવંતિ ।
ત્વચ્ચિહ્નાંગૌ દ્વારપાલૌ તદીયૌ મોહાદ્ધામપ્રાપ્ય તૌ તત્સ્વકીયમ્

લોકાદસ્માદંતરેણ ત્વદિચ્છા ત્વલ્લોકાનાં નોદ્યતે ચાશુપાતઃ ।
કો જાનીયાત્તાવકીમત્ર માયાં દુર્વિજ્ઞેયાં બ્રહ્મ શર્વાદિદેવૈઃ

નારદ ઉવાચ-
એવં તૈઃ સ્તૂયમાનઃ સ પ્રભુર્નિજપદોન્મુખઃ ।
ઉવાચ તાન્દાક્ષિણાત્યાન્મેઘગંભીરયા ગિરા

શ્રીભગવાનુવાચ-
ભોભો દ્વિજા ભવંતોઽસ્યા કોશલાયાઃ પ્રસાદતઃ ।
સારૂપ્યમપિ મે પ્રાપ્તા દાસભાવં ચ યાસ્યથ

અદ્યપ્રભૃતિ મે વિપ્રાસ્તીર્થમેતદનુત્તમમ્ ।
દક્ષિણકોશલેત્યુચ્ચૈર્નામ્ના ખ્યાતં ભવિષ્યતિ

યત્ર દાશરથી ભૂત્વા નિહનિષ્યદ્દશાનનમ્ ।
સા કથ્યતે મુનિવરૈઃ સર્વૈરુત્તરકોશલા

વિપન્નો જ્ઞાનવાન્યસ્યા વૈકુંઠમધિરોહતિ ।
વિનાપિ તદ્વસેદ્યોઽસ્યાં સોઽપિ સ્વર્ગં ચ ગચ્છતિ

ઇમાં તતો દશગુણામાહુર્દક્ષિણકોશલામ્ ।
એકાદશગુણામેકે સમ્યગાહુર્મુનીશ્વરાઃ

ઇયાનેવ વિશેષોઽસ્તિ તસ્યા અસ્યા મતિર્મમ ।
તસ્યાં મૃતં નયંત્યેતે વૈકુંઠં મામકા ગણાઃ

અસ્યાં મૃતં સ્વયમહમનન્યવદમાનસમ્ ।
આરોપ્ય ગરુડં દત્ત્વા સારૂપ્યં પ્રાપયામિ તત્

નારદ ઉવાચ-
ઇત્યુક્ત્વા તાન્દ્વિજાન્વિષ્ણુર્નીત્વા વૈકુંઠમભ્યગાત્ ।
મહિમાનં સ્તુવન્નસ્ય સ્વયં તીર્થસ્ય ભૂપતે

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કારણં જગતીપતે ।
યેનેયં કથ્યતે વિજ્ઞૈરિહ દક્ષિણકોશલા

કલિમલકુલહંતા શૃણ્વતાં માનવાનાં કમલનયનપાદપ્રાપ્તયે વાંચ્છિતશ્ચ ।
નૃપવર મહિમા તે વર્ણિતઃ કોશલાયા મધુવનભવવૃત્તં શૃણ્વતસ્તે વદામિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે કાલિંદીમાહાત્મ્યે કોશલામહિમાવર્ણનંનામ દ્વાદશાધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ