પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.210

નારદ ઉવાચ-
એવં પ્રબોધ્ય તાન્સર્વાન્વચોભિઃ પારમાર્થિકૈઃ ।
સ હંસઃ કારયામાસ ક્રિયાસ્તસ્યાત્મસંભવાઃ

અંતર્વત્ની મુકુંદસ્ય નિર્બંધં કુર્વતી વધૂઃ ।
અનુગંતું સ્વભર્તારં વિદુષા તેન વારિતા

તસ્યાસ્થીનિ સમાદાય તેન સન્યાસિના સમમ્ ।
તદ્ભ્રાતા પ્રયયૌ ગંગાજલે પાતયિતું નૃપ

વિપ્રસન્યાસિનૌ તૌ હિ કતિભિર્વાસરૈર્નૃપ ।
સાર્થલોકવશાત્પ્રાપ્તૌ ઇંદ્રપ્રસ્થેઽત્ર સત્પદે

ઇંદ્રપ્રસ્થાંતરાવર્તિન્યેષા યા કોશલા નૃપ ।
અત્ર સુપ્તૌ નિશાયાં તૌ યમુનાતીરભૂતલે

આત્મનોરુભયોર્મધ્યે ન્યસ્યાસ્થિપટસંપુટમ્ ।
માર્ગખેદપરિક્રાંતૌ દશાં સૌષુપ્તિકીં ગતૌ

નિશીથેઽથ પ્રસુપ્તેષુ સાર્થલોકેષુ કશ્ચન ।
એકઃ શ્વા તત્ર સંપ્રાપ્તઃ પક્વાન્નાદિ જિહીર્ષયા

બભ્રામ સર્વશિવિરે જિઘ્રન્પાકસ્થલીં મુહુઃ ।
ભાજનાનિ લિહન્મૂર્ધ્નિ ક્વ ચ દંડાહતિં સહન્

કેનચિત્તાડિતો મૂર્ધ્નિ નિશબ્દં વિદ્રુતસ્તતઃ ।
પ્રતિચક્રુમશક્તસ્તુ સ્ત્રીજિતઃ સ્વસ્ત્રિયા યથા

યત્રાવકંડિતઃ સ શ્વા દંડગ્રાવેષ્ટકાદિભિઃ ।
પુનર્વિવેશ તત્રૈવ સાન્નપાત્રલિલિપ્સયા

ભોગેચ્છયા યથા વેશ્યા સ્નેહવાન્નિર્દ્ધનો જનઃ ।
ભ્રમન્નેવં સ ચાત્રાપિ યત્ર સુપ્તૌ હિ તાવુભૌ

સારમેયસ્તયોર્મધ્યાજ્જહ્રે સ પટસંપુટમ્ ।
નીત્વા સ કિયતીં ભૂમિં દંતૈસ્તત્પટસંપુટમ્

વિદાર્યાસ્થીનિ તત્સ્થાનિ નિર્માંસાન્યવલોક્ય સઃ ।
એતસ્યાઃ કોશલાયાસ્તુ જલમધ્યે સમાક્ષિપત્

ક્ષિપ્તમાત્રેષુ તેનાસ્થિષ્વેતદંબુનિ ભૂપતે ।
દિવ્યં વિમાનમાસ્થાય મુકુંદોઽત્ર સમાગતઃ

દૃષ્ટ્વા ગુર્વનુજૌ સુપ્તૌ શનૈઃ પ્રાબોધયત્તદા ।
ઉવાચ ચ નમસ્કૃત્ય ગુંરું દિવ્યાકૃતિર્નૃપ

મુકુંદ ઉવાચ।
વેદાયન ગુરો તુભ્યં નમ આશીસ્તવાનુજ ।
પ્રાસાદાદ્વાં મમાસ્થીનિ તીર્થેઽત્ર પતિતાનિ વૈ

અયં મૃત્યુમહં ગત્વા નિરયં પ્રાપ્ય તત્ફલમ્ ।
એતત્તીર્થપ્રસાદેન દૈવી લબ્ધા મયા ગતિઃ

ત્વાં ગુરું તીર્થભૂતં તુ નમસ્કર્તુમિહાગતઃ ।
અહં ગચ્છન્વિમાનેન દિવ્યેન ત્રિદશાલયમ્

નમસ્કૃતો ભવાનેતત્તીર્થ ચાયં સહોદરઃ ।
દૃષ્ટો મામનુજાનીહિ યામિ સ્વર્ગં સુખોદયમ્

નારદ ઉવાચ-
શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્ય મુકુંદસ્ય ગુરુસ્તદા ।
વેદાયનો વિમાનસ્થં તમૂચે ગતવિસ્મયઃ

દેવાયન ઉવાચ-
મુકુંદાખ્યાહિ મે સત્યં લબ્ધ્વા યન્મરણં ભવાન્ ।
કસ્મિંલ્લોકે ગતસ્તાત યતો યાત્યધુના દિવમ્

કિં વૃત્તં તત્ર તે તાત તસ્યલોકસ્ય કોઽધિપઃ ।
કીદૃશી ચ પ્રજા કીદૃક્ધર્મસ્તત્રાખિલં વદ

મુકુંદ ઉવાચ-
કથયામિ ગુરો તુભ્યં યદ્વૃત્તં મરણાદનુ ।
તીર્થસ્યાસ્ય પ્રસાદેન સ્મૃતિર્મે જાયતેઽધુના

યદાહં તેન નિહતશ્ચંડકેન દુરાત્મના ।
નાપિતેન તદા જગ્મુર્યમભૃત્યાઃ સુદારુણાઃ

પિંગાક્ષા રક્તકેશાશ્ચ શ્યામદેહ નખાધરાઃ ।
વામના દીર્ઘચરણા હ્રસ્વનાસાશ્ચ દંતુરાઃ

નીયતાં નીયતામેષ ધર્મરાજસ્ય શાસનાત્ ।
પુરીં સંયમનીમેવમૂચિરે તે પરસ્પરમ્

ઇત્યુક્ત્વા યાતના દેહે માં નિવેશ્ય મહારુષા ।
નિબધ્ય દારુણૈઃ પાશૈર્જઘ્નુર્લોહસ્ય મુદ્ગરૈઃ

તૈરહં નીયમાનસ્તુ માર્ગે હ્યુત્તપ્તવાલુકે ।
અરુદં ભૃશદુઃખાર્તસ્તાડિતોઽહં પુનશ્ચ તૈઃ

પ્રોચુશ્ચ તે ધ્રુવં કૃત્વા નિર્ભર્ત્સ્યેતિ ચ માં બહુ ।
યમદૂતા ઊચુઃ ।
ત્વયા લુપ્તો ગુરુર્યસ્માદ્વદતા બ્રહ્મ નિશ્ચલમ્

કિં કરોષિ યમસ્યાગ્રે દ્રષ્ટવ્યં દારુણં મુખમ્ ।
તસ્ય પાપસ્ય ભોક્તવ્યં દારુણસ્ય ફલં ત્વયા

તેનૈવ પાપ્મના પાપિન્નપમૃત્યું ગતો ભવાન્ ।
ઇત્યુક્ત્વા માં મુહૂર્તેન બહુયોજનસંસ્થિતામ્

પુરીં સંયમનીં નિન્યુર્યત્ર રાજા સ્વયં યમઃ ।
પ્રણમ્ય ધર્મરાજાનં સ્થાપયિત્વા તુ માં પુરઃ

આનીતોઽયં દ્વિજઃ પાપ ઇતિ માં તે ન્યવેદયન્ ।
દૃષ્ટ્વા માં ધર્મરાજોઽથ પ્રોવાચ સ્વસભાસદઃ

યમ ઉવાચ-
ભો સભ્યા મામકીં વાચં શૃણ્વંતુ સુસમાહિતાઃ ।
યદાહં બ્રહ્મણા હ્યસ્મિન્નધિકારે નિવેશિતઃ

તદા મામિત્યુવાચાસૌ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
બ્રહ્મોવાચ-
અધર્મિણાં નરાણાં ત્વં શાસ્તા સંયમનીપતિઃ

યથાપરાધમાધત્સ્વ દંડં ચંડકરાત્મજ ।
પિત્રોરપોષકો યસ્તુ સમર્થો ગુરુધ્રુક્તુ યઃ ।
એતૌ મહાપાતકિનૌ નિપાત્યૌ નિરયેષુ તે

સર્વેષુ યાવદ્વર્ષાણાં પ્રત્યેકમયુતં ભવેત્ ।
એતયોર્ન ત્વયા કાર્યા દયા જાતુ કકુપ્પતે

યમ ઉવાચ-
ઇત્યહં બ્રહ્મણો વાક્યાત્સ્વગુરુદ્રુહિ માનવે ।
ન કરોમિ ક્રિયાં સભ્યાસ્તથા પિત્રોરપોષકે

બ્રાહ્મણોઽયં ગુરુદ્રોહી તદ્દ્રોહાદપમૃત્યુતામ્ ।
પ્રાપ્તો મચ્છાસનાદ્ભૃત્યૈરાનીતો દર્શનાક્ષમઃ

ભો ભૃત્યાઃ પ્રથમં ઘોરે રૌરવે વત્સરાયુતે ।
પાત્યતાં ચ પુનસ્તસ્માન્નિઃસાર્ય્યાન્યત્ર પાત્યતામ્

તાવંતમેવ કાલં વૈ પાપોઽયં ગુરુલોપકઃ ।
નરકેષ્વિતિ સર્વેષુ યથાકાલં સ્થિતં દ્રુતમ્

મુકુંદ ઉવાચ-
વેદાયન ગુરો સ્વામિન્ભૃત્યાસ્તે યમશાસનાત્ ।
નીત્વા માં રૌરવે ઘોરે પાશૈર્બધ્વા ન્યપાતયન્

તત્રાહં તાં વ્યથાં ગુર્વી લબ્ધવાનતિદારુણામ્ ।
યથાકોઽપિ ક્ષણસ્તાત નીતો મે યુગવત્તદા

ત્રિંશદ્દિનાનિ તન્નીતં દુઃખં મે તત્ર તિષ્ઠતા ।
એકત્રિંશતમે હ્યસ્મિન્દિનેઽહં નિર્ગતસ્તદા

પતિતેષ્વસ્થિખંડેષુ તીર્થેઽસ્મિન્નુતમોત્તમે ।
ગુરુલોપોદ્ભવં પાપં સદ્યો નષ્ટં મમાભવત

તીર્થસ્યાસ્ય પ્રસાદેન લબ્ધા ચ સ્વર્ગતિર્મયા ।
સુખં સ્વર્ગે નિવત્સ્યામિ યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ

યમસ્ય નગરે તસ્મિન્યાઃ પ્રજા નિવસંતિ વૈ ।
પાપિનાં ભયદાયિન્યો ધર્મિણાં તા મનોહરાઃ

સિંહાસ્યા ગજકોલાસ્યા મહાદંષ્ટ્રોન્નતોદરીઃ ।
બિડાલાસ્યાઃ પિંગકેશ્યો ભામિન્યો દીર્ઘપત્કરાઃ

તીર્થસ્યાસ્ય પ્રસાદેન નિઃપાપોહં યદાભવમ્ ।
તદા મયા પ્રજા દૃષ્ટા દિવ્યરૂપા યમાલયે

સર્વાસ્તાઃ સત્યવાદિન્યો વિનયાચારસંચિતાઃ ।
દિવ્યાભરણધારિણ્યો દિવ્યાંબરવિભૂષિતાઃ

ઇત્યેતત્કથિતં તાત યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાનઘ ।
અનુજાનીહિ માં ગંતુમમરેશપુરીં પ્રતિ

નારદ ઉવાચ-
ઇત્યાકર્ણ્ય સ સન્યાસી સ્વશિષ્યોક્તં વચસ્તદા ।
ભૂયઃ પપ્રચ્છ ધર્માત્મા મુકુંદં તં દ્વિજં નૃપ

વેદાયન ઉવાચ-
બાલ્યાવધિ ગુરુસ્નેહં મત્તોઽધીતં ત્વયાખિલમ્ ।
શબ્દશાસ્ત્રસમેતશ્ચ વેદસ્તુ સપદક્રમઃ

વિહિતા મમ શુશ્રૂષા ભાવેન ભવતોત્તમા ।
ત્વયિ સંતિ સતાં સાધો ગુણાઃ શમદમાદયઃ

ગુરુલોપકૃતં પાપં કથં તે સમજાયત ।
એતદાખ્યાહિ મે તાત યથા જાનામિ તત્વતઃ

મુકુંદ ઉવાચ-
જન્મોપવીતકન્યાનાં ધાતારો નિગમસ્ય ચ ।
યજ્ઞોપવીતદાતુશ્ચ નાજ્ઞાભંગઃ કૃતો મયા

શ્વશ્રુશ્વશુરયોઃ સેવા ભૃત્યેનેવ કૃતા મયા ।
તવાપિ શાસ્ત્રદાતુશ્ચ નાજ્ઞાભંગઃ કૃતો મયા

પુરોધા યઃ કુલાચાર્યો વેદવેદાંતપારગઃ।
તસ્યાપરાદ્ધં કેચિન્મે તત્ર ત્વં શ્રોતુમર્હસિ

યદ્યસ્માકં કુલે પુત્રો જાયતે ધર્મકોવિદ ।
તદા પુરોધસે ધેનુમેકાં વા તસ્ય દક્ષિણામ્

દત્ત્વા સંચ્છિદ્યતે નાલમિતિ વંશસ્ય નઃ સ્થિતિઃ ।
પુરા મમૈવ પુત્રે તુ જાતમાત્રે શુભેઽહનિ

કુલક્રિયા મયા તાત ન કૃતા મૂઢબુદ્ધિના ।
તસ્યાશ્ચાકરણેનૈવ ગુરુલોપકરોઽભવમ્

નિવેદિતમિદં સર્વં ગુરુલોપાદ્યથા મમ ।
પાપમાસીદનુજ્ઞા મે દેહિ યામિ સુરાલયમ્

વેદાયન ઉવાચ-
ઇંદ્રપ્રસ્થાંતરાવર્તિન્યેષા યા કોશલા શુભા ।
સ્મૃતિરસ્યાઃ પ્રસાદેન દૃશ્યતે પૂર્વજન્મનઃ

કેન પુણ્યેન તીર્થેઽસ્મિન્નસ્થીનિ પતિતાનિ તે ।
મુકુંદાખ્યાહિ ચૈતસ્ય સ્મૃતિરસ્તિ તવાનઘ

મુકંદ ઉવાચ-
એકસ્તુ બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિત્સાયં મદ્ગૃહમાગતઃ ।
તસ્મૈ સ્થાનં મયા દત્તં ભોજનં ચ યથાવિધિ

સોઽપિ ભુક્ત્વા યથાકામં સુષ્વાપ શયને શુભે ।
નિશીથે તસ્ય સર્વાંગે જ્વરોઽભૂદતિ દારુણઃ

તેન પીડિતસર્વાંગો નિદ્રાં લેભે ન સ દ્વિજઃ ।
પ્રભાત એવ તત્યાજ પ્રાણાન્મૃત્યાવુપસ્થિતે

તસ્ય દાહાદિ કર્માણિ વિહિતાનિ મયા ગુરો ।
તદસ્થીનિ ચ ગંગાયાં પાતિતાનિ વિધાનતઃ

તેન પુણ્યેન મેસ્થીનિ પતિતાનિ શિવપ્રદે ।
તીર્થેઽસ્મિન્કોશલે નામ્નિ બ્રહ્મદેવવિનિર્મિતે

નારદ ઉવાચ-
સ્વચરિતમિતિરાજન્સ દ્વિજઃ પ્રોચ્ય સદ્યઃ સુરસુભગશરીરો દ્યાં યયૌ યાનગત્યા ।
ઇદમકથિત મયા તં તસ્કરાત્પ્રાપ્ય મૃત્યું વ્યલભત દિવમેતત્તીર્થરાજપ્રસાદાત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે કાલિંદીમાહાત્મ્યે મુકુંદોપાખ્યાને દશાધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ