પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.203

દેવલ ઉવાચ।
અથોષસિ નરાધીશઃ પૂજિતાં કુસુમાદિભિઃ ।
મહિષ્યા નંદિનીં ધેનું નીત્વારણ્યં જગામ સઃ

ગચ્છંતીમનુ તાં દેવીં છાયેવ નૃપતિર્યયૌ ।
ખાદંતીમનુશષ્પાદિ સોઽપિ મૂલાદ્યભક્ષયત્

તરુચ્છાયામુપાસીનામનુ સોઽપ્યુપવિષ્ટવાન્ ।
પિબંતીમનુપાનીયં રાજાપિ સલિલં પપૌ

સ ચ રાજા મૃદુગ્રાસૈર્દંશાપનયનેન ચ ।
કંડૂયનૈઃ કામધેનું ગુરોરેવમસેવત

અથ પ્રત્યાશ્રમં સાયં ન્યવર્ત્તંત મહીપતેઃ ।
અંગં પવિત્રયંતી સા ખુરોદ્ધૂતૈરજઃકણૈઃ

અધોભારેણ ગુરુણા ગચ્છંતી મંથરં બભૌ ।
મહીપાલમહત્કાર્યભારાક્રાંતેવ નંદિની

તાં મુનેરાશ્રમાભ્યાશે રાજ્ઞી પ્રત્યુજ્જગામ હ ।
ચંદનાક્ષતનૈવેદ્યધૂપાદીનુપનીય ચ

તાં પૂજયિત્વા વિધિવત્પ્રણમ્ય ચ પુનઃ પુનઃ ।
કૃત્વા પ્રદક્ષિણં રાજ્ઞી તસ્થૌ પ્રાંજલિરગ્રતઃ

સા ગૃહીત્વા ચ તાં પૂજાં વિહિતાં શ્રદ્ધયા તયા ।
રાજ્ઞા નિશ્ચલમાસ્થાય યયૌ તાભ્યાં સહાશ્રમમ્

આરાધયતિ તામેવં દિલીપે તુ દૃઢવ્રતે ।
એકાધિકા વ્યતીયાય દિનાનાં વૈશ્ય વિંશતિઃ

અથ ભૂમિપતેસ્તસ્ય ભાવજિજ્ઞાસયા તુ સા ।
વિવેશ નિર્ભયસ્વાંતા સશષ્પાં હિમવદ્ગુહામ્

પશ્યતા હિમવત્સાનુ શોભામથ મહીભૃતા ।
અલક્ષિતાગમઃ સિંહો બલાજ્જગ્રાહ નંદિનીમ્

સા ચક્રંદ ભૃશં ધેનુર્દુઃખિતેવ દયાસ્વના ।
ચિત્તે ધનુર્ભૃતસ્તસ્ય જનયંતી દયોદયમ્

તદાક્રંદિતમાકર્ણ્ય તસ્યાઃ સ જગતીપતિઃ ।
હિમવત્સાનુસંલગ્નાં નિજદૃષ્ટિં ન્યવર્ત્તયત્

ઉપર્યુપરિ તાં ધેનું સ્રવદશ્રુમુખીં નૃપઃ ।
તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રનખં સિંહં દૃષ્ટ્વા સ વ્યથિતોઽભવત્

ગૃહીતાં તેન સિંહેન તામાલક્ષ્ય ધનુર્દ્ધરઃ ।
નિષંગાદ્બાણમુદ્ધર્તું પ્રાહિણોદ્દક્ષિણં ભુજમ્

બાણમુદ્ધૃત્ય તૂણીરાન્નિહંતું તં મૃગાધિપમ્ ।
ગુણેનાપૂર્ણમાયોજ્ય ચકર્ષ વસુધાધિપઃ

જડીભૂતઃ સમસ્તાંગસ્તત્સિંહાલોકનેન સઃ ।
નાશકદ્બાણમુત્સૃષ્ટું રાજાસીદ્વિસ્મિતસ્તતઃ

તાદૃશં નૃપમાલક્ષ્ય જગાદ સ મૃગાધિપઃ ।
નરવાચા ભૃશં ભૂયો વિસ્મયં પ્રાપયન્નિદમ્

સિંહ ઉવાચ-
દિલીપં ત્વામહં રાજન્જાનામિ રવિવંશજમ્ ।
ત્વં ચ જાનીહિ માં શંભોર્ગણં કુંભોદરાભિધમ્

દેવદારુરયં યસ્તે વર્ત્તતે દૃષ્ટગોચરે ।
પાર્વત્યાપુત્રવદ્વીર પાલિતઃ સ્નિગ્ધચિત્તયા

એકદામુષ્યવન્યેન ગજેનાઘર્ષતા કટમ્ ।
ઉદપાટિ મહારાજ વલ્કલં મૃદુલં ભૃશમ્

એનં તાદૃશમાલક્ષ્ય મૃડાની કરુણાન્વિતા ।
મામત્ર સ્થાપયામાસ સિંહં કૃત્વાસ્ય રક્ષણે

મમાહ ચેતિ સા દેવી કુંભોદર નિશમ્યતામ્ ।
યોઽત્ર જંતુઃ સમાગચ્છેત્તં ખાદેસ્ત્વં વસન્નિહ

તતઃ પ્રભૃતિ રાજેંદ્ર તદાજ્ઞાં પાલયન્નહમ્ ।
પાલિતાં ત્રિદશૈઃ સર્વૈઃ કંદરેઽત્ર વસામ્યહમ્

જડીભાવે સ્વદેહસ્ય ત્વયા કાર્યો ન વિસ્મયઃ ।
મહતી શાંભવી માયા વર્ત્તતેઽત્ર હિમાચલે

અન્યસ્મિન્નિવ સિંહે ત્વં પ્રહર્તું ન મયિ ક્ષમઃ ।
યતો મત્પૃષ્ઠમારુહ્ય વૃષમારોહતિ પ્રભુઃ

નિવર્ત્તસ્વ નિજં દેહં રક્ષ સર્વાર્થસાધનમ્ ।
દૈવેનાસાદિતા વીર ગૌરિયં ભક્ષણાય મે

દેવલ ઉવાચ-
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય વીરસંબોધનાન્વિતમ્ ।
પ્રત્યુવાચ દિલીપસ્તં સ જડીભૂતવિગ્રહઃ

રાજોવાચ-
સર્ગસ્થિતિવિસર્ગાણાં કારણં જગતઃ શિવમ્ ।
અંબિકાં જગદંબાં ચ નમામિ મૃગરાજ તૌ

ત્વં ચ તત્સેવકત્વેન માન્યો મમ મૃગાધિપ ।
બ્રવીમિ યદહં વાક્યં શ્રુત્વા શાધિ કરોમિ કિમ્

વસિષ્ઠો બ્રહ્મણઃ પુત્રો ગુરુર્નો વિદિતસ્તવ ।
તસ્યેયં નંદિનીનામ ધેનુઃ સર્વાર્થસાધિકા

સંતાનોત્પત્તયે તેન દત્તારાધયિતું મમ ।
યેયમારાધિતા સમ્યક્દિનાનિ કતિચિન્મયા

લઘુતર્ણક માતેયં ધૃતા તે ગિરિકંદરે ।
શુંભુભૃત્યાદ્બલાત્ત્વત્તોશક્તામોચયિતુંમયા

અહં તસ્ય મુનેરગ્રે ગચ્છામ્યેનામૃતે કથમ્ ।
કામધેનોસ્તુ દૌહિત્રી જગત્સેવ્યા યશસ્વિની

અનયા સદૃશી નાન્યા ગૌર્યયા તોષયામિ તમ્ ।
તસ્માદ્વિમુચ્ય ગામેનામગ્ર્યાં કુરુ નિજાશનમ્

દદામિ દેહમાત્મીયમપકીર્તિમલીમસમ્ ।
એવં ન ધર્મહાનિઃ સ્યાદૃષેસ્તવ તુ ભોજનમ્ ।
ગવાર્થે ત્યજતઃ પ્રાણાન્મમાપિ ગતિરુત્તમા

દેવલ ઉવાચ-
એવમાકર્ણ્ય સિંહેન કૃતે મૌને વિશાંપતે ।
તદગ્રેઽવાઙ્મુખો રાજા ન્યપતદ્ધર્મકોવિદઃ

તસ્ય પ્રતીક્ષમાણસ્ય સિંહપાતં સુદુઃસહમ્ ।
પપાતોપરિ પુષ્પાણાં વૃષ્ટિર્મુક્તા સુરેશ્વરૈઃ

પુત્રોત્તિષ્ઠેતિ વચનં શ્રુત્વા રાજા સ ઉત્થિતઃ ।
જનનીમિવ તાં ધેનું દદર્શ ન મૃગાધિપમ્

તં વિસ્મિતમુવાચેદં નંદિની નૃપસત્તમમ્ ।
નંદિન્યુવાચ-
માયયા સિંહરૂપિણ્યા ત્વં મયાસિ પરીક્ષિતઃ

મુનિપ્રભાવાન્માં રાજન્ગૃહીતું ન ક્ષમોંઽતકઃ ।
મનસાપિ કુતોઽન્યેષાં યદ્ગ્રહે શક્તિરંગિનામ્

સ્વશરીરસ્ય દાનેન ત્વં માં રક્ષિતુમુદ્યતઃ ।
અતસ્તેઽહં પ્રસન્નાસ્મિ વૃણીષ્વ વરમીપ્સિતમ્

રાજોવાચ-
ન ગુપ્તં દેહિનામંતર્વર્તિવૃત્તં ભવાદૃશમ્ ।
અતો જનનિ જાનાસિ વાંચ્છિતં મમ દેહિ તત્

મગધેશસુતાયાં મે વંશકર્તારમાત્મજમ્ ।
પ્રયચ્છ કિંચિત્સ્વચ્છાનાં નાસાધ્યં હિ ભવાદૃશામ્

ઇત્યુક્ત્વાંજલિમાધાય તત્પુરસ્તસ્થિવાન્નૃપઃ ।
તૂષ્ણીં તદુત્તરાપેક્ષી તત્પુરોબદ્ધલોચનઃ

દેવલ ઉવાચ-
નિશમ્યેતિ વચસ્તસ્ય ભૂપતેરિદમબ્રવીત્ ।
નંદિની પિતૃદેવર્ષિનરભૂતાર્થસાધિકા

નન્દિન્યુવાચ-
પુત્ર પત્રપુટે દુગ્ધ્વા પયો મમ પિબેપ્સિતમ્ ।
આશ્રમે ગુરુણાજ્ઞપ્તઃ પુનઃ પાસ્યસિ શેષિતમ્

ભવિતા વંશકર્તા તે સુતઃ શસ્ત્રાસ્ત્રતત્વવિત્ ।
દેવલ ઉવાચ-
ઇત્યુક્તઃ સૌરભેય્યા તામુવાચ વિનયેન સઃ

દિલીપ ઉવાચ-
માતસ્તવૈવ પાસ્યામિ શેષં સર્વક્રિયાવિધેઃ ।
તૃપ્તોઽહં માતરાસાદ્ય મિષ્ટં તે વચનામૃતમ્

નાન્યદિચ્છામિ સારંગઃ કાદંબિન્યા યથા જલમ્ ।
તવ શુશ્રૂષણાન્માતરભવં સકલોદ્ભવઃ

સમસ્તજનપૂજ્યાયા વિદ્યાયા ઇવ મૂઢધીઃ ।
તવ માતામહી દત્તઃ શાપોઽપ્યાસીદ્વરો મમ

તમૃતે પુત્રલાભો મે કુતસ્તવ ચ દર્શનમ્ ।
વરાયૈવ તથાપ્યંબ સમારાધ્યા ભવાદૃશઃ ।
ન હિ કશ્ચિદ્વિષાકાંક્ષી મહાદેવાત્ત્રિવર્ગદાત્

દેવલ ઉવાચ-
શ્રુત્વેતિ તદ્વચઃ સા ગૌઃ પ્રસન્ના સાધુસાધ્વિતિ ।
આભાષ્ય હિ મહાદર્પા યયૌ તેન સહાશ્રમમ્

પૂર્વેદ્યુરિવ તત્રાપિ પૂજિતા રાજભાર્યયા ।
પ્રસન્ના સા બભૌ ધેનુઃ કાર્યસિદ્ધિરિવાંગભાક્

મુખં પ્રસન્નમાલક્ષ્ય મૃગાક્ષી સા ક્ષિતીશિતુઃ ।
અજ્ઞાસીત્તં નિજં કાર્યં સિદ્ધં યત્નસ્તુ યત્કૃતે

અથ તૌ દંપતી ધેન્વા વિધિવદ્વિહિતાર્ચયા ।
તયા સહ ગુરોરગ્રે કૃતકૃત્યસ્ય જગ્મતુઃ

નિરીક્ષ્ય તૌ મુનિવરઃ પ્રસન્નમુખપંકજૌ ।
અતીંદ્રિયજ્ઞાનનિધિઃ પ્રોવાચેદં પ્રહર્ષયન્

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
રાજઞ્જાનામિ ગૌરેષા પ્રસન્ના વામભૂત્કિલ ।
અપૂર્વા યુવયોરદ્ય મુખકાંતિર્હિ લક્ષ્યતે

સુરભિઃ સુરશાખી ચ વિશ્રુતૌ કામપૂરિણૌ ।
તદપત્યં સમારાધ્ય સિદ્ધોઽથ સ્યાત્કિમદ્ભુતમ્

યો દદાતિ નિખિલં મનોરથં કીર્તિતેયમનઘાપિ દૂરતઃ ।
શ્રદ્ધયા નિકટ એવ સેવિતા કિં પુનઃ સુરતરંગિણીવ સા

જ્ઞાનતો વિદિતમદ્ભુતં મયા ત્વત્કૃતં યદનયા પરીક્ષણમ્ ।
ભૂપતે ત્વમપિ ધર્મમાત્મનો રક્ષસિ સ્મ ચ યથા ચ તત્

ત્વય્યસૌ મમ મનોઽનુકૂલતાં ભાવમાત્મનિ વિબુધ્યતે તથા ।
તુષ્યતિ સ્મ કમલા યથા હરેઃ પાર્વતીવ ગિરિશસ્ય સજ્જતે

રાત્રિરત્ર સહાભાર્યયાનયા ધેનુપૂજનપરેણ નીયતામ્ ।
ભૂપભવ્ય ભવતા ગમિષ્યતે શ્વઃ સમાપ્તવિધિના નિજાંપુરીમ્

દેવલ ઉવાચ-
વૈશ્યૈવં ધેનુમારાધ્ય સભાર્યઃ પ્રાપ્તવાંછિતઃ ।
પ્રાતર્યુક્તરથઃ પ્રાપ્ય ગુરોરાજ્ઞામગાદ્ગૃહમ્

કતિચિદ્વાસરૈસ્તસ્ય દિલીપસ્યાભવદ્રઘુઃ ।
યસ્ય નામ્ના રઘોર્વંશઃ પૃથિવ્યાં વિશ્રુતોઽભવત્

યઃ પઠિષ્યતિ ભૂપસ્ય દિલીપસ્ય કથામિમામ્ ।
ધનં ધાન્યં સુતં વૈશ્ય લપ્સ્યતે સ પુમાનિહ

શરભવરસુતાપ્તયે સ્વબુદ્ધ્યા સમમનયા પરિતોષયાશુ ગૌરીમ્ ।
ત્વમપિ કુલધુરં ગુણાન્વિતં સા સુતમનઘં ખલુ દાસ્યતે ચ તુભ્યમ્

શિવશર્મોવાચ-
મુનિરિતિ ચરિતં દિલીપરાજ્ઞો લલિતતરં શરભાય પુણ્યમુક્ત્વા ।
અભિમતગતમાત્મનઃ પ્રપેદે વિધિમુપદિશ્ય ચ પૂજ જનેંબિકાયાઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે કાલિંદીમાહાત્મ્યે ત્ર્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ