પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.196

સૂત ઉવાચ-
અથ વૈષ્ણવચિત્તેષુ દૃષ્ટ્વા ભક્તિમલૌકિકીમ્ ।
નિજલોકં પરિત્યજ્ય ભુવમભ્યગમદ્ધરિઃ

વનમાલી ઘનશ્યામઃ પીતવાસાઃ કિરીટધૃક્ ।
કાંચીકલાપપર્યસ્તો લસન્મકરકુંડલઃ

ત્રિભંગલલિતશ્ચારુ કૌસ્તુભેન વિરાજિતઃ ।
કોટિમન્મથ લાવણ્યો હરિચંદન ચર્ચિતઃ

પરમાનંદ ચિન્મૂર્તિર્મધુરો મુરલીધરઃ ।
આવિવેશ સ્વભક્તાનાં હૃદયાન્યમલાનિ ચ

વૈકુંઠવાસિનો યે ચ વૈષ્ણવાઃ શાંતમાનસાઃ ।
ગૂઢરૂપાઃ સમાયાતાઃ શ્રવણાય હરેઃ કથાઃ

તદા જયજયેત્યુચ્ચૈઃ શબ્દોઽભૂત્કંબુશબ્દયુક્ ।
યેનામંગલમત્યુગ્રં કલિજં પ્રલયં ગતમ્

તત્રસ્થાનાં જનાનાં ચ દૃષ્ટ્વા ગેહાત્મવિસ્મૃતિમ્ ।
નારદોઽધ્યાત્મતત્વજ્ઞઃ કુમારાન્પ્રત્યુવાચ હ

નારદ ઉવાચ-
અલૌકિકોઽયં મહિમા મુનીશ્વરાઃ સપ્તાહજન્યોદ્ય વિલોકિતો મયા

મૂઢાઃ શઠા યે પશુપક્ષિણોઽપિ તેપિ પ્રયાંત્યેવ ગતિં પરાખ્યાત્ ।
અતો નૃલોકેન તુ શાસ્ત્રમન્યચ્ચિત્તસ્ય શુધ્યૈ વિહિતં પવિત્રમ્

અઘૌઘવિધ્વંસિ કૃતાર્થતાવહં કલૌ યુગે દોષનિધૌ કુમારાઃ ।
કે કેન શુધ્યંતિ વદંતુ મહ્યં સપ્તાહયજ્ઞેન કથામયેન

કૃપાલુભિર્લોકહિતોભવદ્ભિઃ પ્રકાશિતં કોઽપિ નવીનમાર્ગઃ ।
કુમારા ઊચુઃ।
યે માનવાઃ પાપકૃતઃ સુદુષ્ટાઃ સદા દુરાચારરતાઃ સમત્સરાઃ

ક્રોધાગ્નિદગ્ધાઃ કુટિલાશ્ચ કામિનઃ સપ્તાહયજ્ઞેન હરિં વ્રજંતિ તે

સત્યેન હીનાઃ પિતૃમાતૃદૂષકાસ્તૃષ્ણાકુલાશ્ચાશ્રમવર્ણબાહ્યાઃ ।
યે દાંભિકા જીવવિહિંસકાશ્ચ સપ્તાહયજ્ઞેન હરિં વ્રજંતિ તે

પંચોગ્રપાપાશ્ચ્છલકારિણશ્ચ ક્રૂરાઃ પિશાચા ઇવ નિર્દયાશ્ચ ।
બ્રહ્મસ્વપુષ્ટા વ્યભિચારિણશ્ચ સપ્તાહયજ્ઞેન હરિં વ્રજંતિ તે

કાયેન વાચા મનસાપિ પાતકં નિત્યં પ્રકુર્વંતિ શઠા હઠેન યે ।
નીચાઃ કૃતઘ્ના મલિના દુરાશયાઃ સપ્તાહયજ્ઞેન હરિં વ્રજંતિ તે

સૂત ઉવાચ-
અથૈવં તુષ્ટચિત્તેઽથ નારદે દેવપૂજિતે ।
પ્રસન્નાસ્તે કુમારાશ્ચ પુનરૂચુશ્ચ નારદમ્

કુમારા ઊચુઃ ।
અત્ર તે કીર્તયિષ્યામ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ પાપહાનિઃ પ્રજાયતે

તુંગભદ્રા તટે પૂર્વં પત્તને કોહલાભિધે ।
વર્ણાશ્રમાચારયુતે ધનધાન્યસમાકુલે

આત્મદેવ ઇતિ ખ્યાતસ્તત્રાસીદ્દિવજસત્તમઃ ।
વેદવિદ્યાવિધિપ્રાજ્ઞો નિત્યકર્મપરાયણઃ

તત્પ્રિયા ધુંધુલી નામ નિત્યં સ્વીયહિતે રતા ।
સ્વવાક્યસ્થાપનાચાપિ સુંદરી સુકુલોદ્ભવા

પૂર્વકર્મવિપાકેન પ્રાયશો બહુજલ્પિની ।
શૂરા ચ ગૃહકૃત્યેષુ ક્રૂરા ચ કલહપ્રિયા

એવં નિવસતોસ્તત્ર દંપત્યોર્નિરપત્યયોઃ ।
વ્યતિક્રાંતં વયશ્ચાપિ પંચાશદ્વર્ષસંમિતમ્

અથ તૌ દુઃખિતૌ જાતૌ નિરપત્યૌ ગૃહેસ્થિતૌ ।
સંતાનોત્પત્તયે તાભ્યાં દત્તં ચાપિ ધનાદિકમ્

ગોભૂહિરણ્યવાસાંસિ દત્તાન્યપિ બહૂનિ ચ ।
ન પુત્રો નાપિ દુહિતા જાયતે પૂર્વકર્મણા

સ ચૈકદા તુ નિર્વિણ્ણ આત્મદેવો દ્વિજોત્તમઃ ।
ગૃહં ત્યક્ત્વા ગતોઽરણ્યમાનપત્યેન દુઃખિતઃ

યત્ર તત્ર ભ્રમન્ભ્રાંતો દુઃખાકુલિતમાનસઃ ।
ક્ષુત્ક્ષામસ્તૃટ્પરીતશ્ચ દૈવાત્પ્રાપ્તો જલાશયમ્

જલં પીત્વા તતસ્તસ્મિંસ્તડાગે સ દ્વિજોત્તમઃ ।
વૃક્ષચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય નિષણ્ણસ્તત્ર નારદ

અથ તત્ર તદૈવાગાત્કશ્ચિત્સિદ્ધો ભ્રમન્મહીમ્ ।
જલં પીત્વા તડાગે તુ સોઽપિ તત્રૈવ ચાગતઃ

તં દૃષ્ટ્વા ન્યાસિનં શાંતમાત્મદેવ ઉદારધીઃ ।
સત્કૃત્યોત્થાય તત્પાદૌ જગ્રાહ સ્વગુરોરિવ

ઉપવિષ્ટૌ તતસ્તૌ દ્વૌ કૃતપ્રશ્નૌ પરસ્પરમ્ ।
સુસ્નિગ્ધમાનસૌ ભૂત્વા ગુરુશિષ્યાવિવાશ્રમે

અથ તં સ યતિર્દૃષ્ટ્વા શ્વસંતં દુઃખિતાંતરમ્ ।
પપ્રચ્છ કરુણાસિંધુરાત્મદેવં પુરઃ સ્થિતમ્

સિદ્ધ ઉવાચ-।
કા તે ચિંતા દ્વિજશ્રેષ્ઠ દુઃખાય હૃદિ વર્તતે ।
તાં સમાચક્ષ્વ ધર્મજ્ઞ પરિતાપપ્રદાયિનીમ્

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સિદ્ધસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
આત્મદેવ ઉવાચાથ સ્વસ્ય દુઃખસ્ય કારણમ્

આત્મદેવ ઉવાચ-।
કિં બ્રવીમિ મુને દુઃખં સંચિતં પૂર્વકર્મણા ।
મદીયાઃ પૂર્વજાસ્તોયં કવોષ્ણમુપભુંજતે

મદ્દત્તં નૈવ ગૃહ્ણંતિ પિતરો દેવતા બલિમ્ ।
તેન દુઃખેન નિર્વિણ્ણઃ પ્રાણાંસ્ત્યક્તુમિહાગતઃ

ધિગ્જીવિતં પ્રજાહીનં ગૃહં ચૈવ ધનં કુલમ્ ।
પાલ્યતે યા મયા ધેનુઃ સાઽપિ વંધ્યાત્વમેતિ હ

યો મયારોપિતો વૃક્ષઃ સોપિ વંધ્યત્વમાગતઃ ।
નિર્ભાગ્યસ્યાનપત્યસ્ય કિમતો જીવિતેન મે

કુમારા ઊચુઃ।
ઇત્યુક્ત્વા સ રુરોદોચ્ચૈસ્તત્પુરો દુઃખપીડિતઃ ।
યદા તદા યતેશ્ચિત્તે કરુણાભૂદ્ગરીયસી

લલાટાક્ષરમાલાં ચ દૃષ્ટ્વા જ્ઞાત્વા સ યોગવાન્ ।
આત્મદેવં દ્વિજં પ્રાજ્ઞઃ પુનરૂચે સવિસ્તરમ્

સિદ્ધ ઉવાચ।
શૃણુ વિપ્ર મયા તેઽદ્ય પ્રારબ્ધમવલોકિતમ્ ।
સપ્તજન્માવધિ પ્રાપ્તિઃ પુત્રસ્ય ન ચ દૃશ્યતે

મુંચાગ્રહં પ્રજાહેતોર્બલિષ્ઠા કર્મણો ગતિઃ ।
વિવેકં તુ સમાસાદ્ય સુખી ભવ મહામતે

એવમુક્તં સમાકર્ણ્ય સિદ્ધસ્ય દ્વિજસત્તમઃ।
પ્રજાશાબદ્ધચિત્તસ્તુ સિદ્ધં પ્રાહાતિદુઃખિતઃ

વિપ્ર ઉવાચ-।
વિવેકેન ભવેત્કિં મે પુત્રં દેહિ બલાદપિ ।
નો ચેત્ત્યજામ્યહં પ્રાણાંસ્ત્વદગ્રે શોકમૂર્ચ્છિતઃ

ઇતિ વિપ્રાગ્રહં દૃષ્ટ્વા પ્રાબ્રવીત્સ તપોધનઃ ।
સંતતેઃ સગરો દુઃખમવાપાંગઃ પ્રજાપતિઃ

ચિત્રકેતુર્ગતઃ કષ્ટં વિધિલેખવિમાર્જ્જનાત્ ।
અતસ્ત્વમપિ ધર્મજ્ઞ યદિ પુત્રં લભેરપિ

સુતેન ન સુખીભૂયાઃ દૈવં હિ બલવત્તરમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા દ્વિજવર્યાય સ સિદ્ધઃ સાધુસંમતઃ

દદાવેકં ફલં તસ્મૈ પ્રાગ્રહેણ સુતાર્થિને ।
ઇદં ફલં મયા તુભ્યં દત્તં પુત્રાપ્તયે દ્વિજ

ભાર્યાયૈ દેહિ પુત્રસ્તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
સત્યં શૌચં દયા દાનમેકભક્તં તુ ભોજનમ્

વર્ષાવધિ સ્ત્રિયા કાર્યં તેન શુદ્ધો ભવેત્સુતઃ ।
એવમુક્ત્વા યયૌ યોગી વિપ્રઃ સ્વગૃહમાગતઃ

દત્ત્વા પત્ન્યૈ ફલં તત્તુ સિદ્ધોક્તમવદચ્ચ હ ।
અથ સા ધુંધુલી ક્રૂરા સ્વવાક્યસ્થાપનોત્સુકા

સ્વસખ્યૈ પ્રાહ તત્સર્વં પત્યોક્તં સિદ્ધભાષિતમ્ ।
યદ્યહં ભક્ષયે ચેદં ફલં સિદ્ધેન ચાર્પિતમ્

ગર્ભો મમ ભવેત્તર્હિ કથં ચાહં સહામ્યહમ્ ।
સ્વલ્પં ભક્ષ્યમશક્તિશ્ચ ગમને ગૃહકર્મણિ

તિર્યક્ચેદાગતો ગર્ભો તદા મે મરણં ભવેત્ ।
પ્રસૂતૌ દારુણં દુઃખં સુકુમારી કથં સહે ।
મંદયાં મયિ સર્વસ્વં નનાંદા સંહરેત્સદા

ચિંતા મે સમનુપ્રાપ્તા કિં કરોમિ શુચિસ્મિતે ।
સા તદ્વચનમાકર્ણ્ય સ્નેહભંગભયાદ્દિવજ

એવમેવેતિ તાં પ્રાહ પ્રીત્યા પ્રહસિતાનના ।
એવં કુતર્કયોગેન તત્ફલં નૈવ ભક્ષિતમ્

પત્યા પૃષ્ટે ફલં ભુક્તં ભુક્તં ચેતિ તયેરિતમ્ ।
એકદા ભગિની તસ્યાઃ સ્વેચ્છયા તદ્ગૃહં ગતા

તદગ્રે કથિતં સર્વં ચિંતેયં મહતી હિ મે ।
કિં કરોમિ સગર્ભોઽહં ત્વં પ્રબ્રૂહિ યથાતથમ્

સાબ્રવીન્મમ ગર્ભોસ્તિ તુભ્યં દાસ્યે પ્રસૂતિતઃ ।
તાવત્કાલં સગર્ભેવ ગુપ્તા તિષ્ઠ ગૃહે સુખમ્

તં બાલં પોષયિષ્યામિ ત્વદ્ગૃહે ચૈવ નિત્યદા ।
ફલં ધેનોઃ પ્રયચ્છાદ્ય પરીક્ષાર્થં શુભાનને

ઇત્યુક્ત્વા સા યયૌ ગેહમાત્મનો હૃષ્ટમાનસા ।
ધુંધુલ્યાપિ યથોદ્દિષ્ટં તદ્ભગિન્યા તથા કૃતમ્

અથ પ્રસૂય સા બાલં ધુંધુલ્યૈ ચાર્પયદ્દ્રુતમ્ ।
તયા ચ કથિતં ભર્ત્રે પ્રસૂતઃ સુખમર્ભકઃ

લોકસ્ય સુખમુત્પન્નમાત્મદેવ પ્રજોદયાત્ ।
દત્ત્વા દાનં દ્વિજાગ્રેભ્યો જાતકર્મ ચકાર ચ

ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષો ગૃહે તસ્યાતિમઙ્ગલમ્ ।
બભૂવ હર્ષમાપન્ન આત્મદેવો મહામતિઃ

અથ સા પ્રાહ ભર્ત્તારં દુગ્ધં મેસ્તનયોર્નહિ ।
પાલયિષ્યે કથં બાલં સદ્યઃ સૂતં પ્રભોઽધુના

મત્સ્વસુશ્ચ પ્રસૂતાયા મૃતો બાલઃ પુરાભવત્ ।
તામાનીય ગૃહે રક્ષસાર્ભકં પોષયિષ્યતિ

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્યા ધુંધુલ્યા દ્વિજસત્તમઃ ।
તથૈવ કૃતવાન્ભ્રાંતરાત્મદેવો મુદાન્વિતઃ

ધુંધુકારીતિ નામાસ્ય કૃતં માત્રા યથાર્થતઃ ।
સ્તન્યેન પોષમાપ્નોતિ નિત્યં માતૃષ્વસુઃ સુતઃ

ત્રિમાસે નિર્ગતે ચાથ સા ધેનુઃ સુષુવેઽર્ભકમ્ ।
સર્વાંગસુંદરં દિવ્યં નિર્મલં કનકપ્રભમ્

દૃષ્ટ્વા પ્રસન્નસ્તં વિપ્રઃ સંસ્કારાન્સ્વયમાદધે ।
તં દિદૃક્ષવ આયાતા જનાઃ સર્વેઽતિવિસ્મિતાઃ

આત્મદેવસ્ય વિપ્રસ્ય મહાભાગ્યોદયેન ચ ।
ધેન્વા બાલઃ પ્રસૂતશ્ચ દેવરૂપોઽતિકૌતુકમ્

ન જ્ઞાતં તદ્રહસ્યં તુ કેનાપિ વિધિયોગતઃ ।
ગોકર્ણઃ તં સુતં દૃષ્ટ્વા ગોકર્ણેત્યેવચાભ્યધાત્

કિયત્કાલેન સંપ્રાપ્તૌ તારુણ્યં તાવુભાવપિ ।
ગોકર્ણઃ પંડિતો જ્ઞાની ધુંધુકારી મહાખલઃ

સ્નાનશૌચક્રિયાહીનો ભક્ષ્યાભક્ષી ક્રુધાપ્લુતઃ ।
ચૌરઃ સર્વજનદ્વેષી દુષ્ટચાંડાલસંગતઃ

ક્રીડતો હ્યર્ભકાન્ધૃત્વા બલાત્કૂપે નિપાતયેત્ ।
એવં વેશ્યાપ્રસંગેનાનયદ્દ્રવ્યં ક્ષયં પિતુઃ

પિતા કૃપણવત્તસ્ય શુચા નિઃસ્વો રુરોદ હ ।
અનપત્યઃ સુખી નિત્યં કુપુત્રો દુઃખદાયકઃ

સિદ્ધેનોક્તં વચઃ સત્યમનુભૂતં મયાધુના ।
ક્વ ગચ્છામિ ક્વ તિષ્ઠામિ કો મે દુઃખં નિવારયેત્

પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યે જલે વહ્નૌ ભૃગોર્વાપિ પતે હ્યહમ્ ।
ઇત્યેવં ચિંતયાનં તમધોમુખમુપાગતઃ

ગોકર્ણો જનકં જ્ઞાની બોધયામાસ તત્વતઃ ।
ગોકર્ણ ઉવાચ-
અસારસ્તાત સંસાર દુઃખમોહપ્રદો નૃણામ્

કઃ સુત કિં ધનં કસ્ય કા જાયા કઃ પતિઃ પિતઃ ।
મોહેન બદ્ધો દીનાત્મા લોકઃ ક્લિશ્યતિ નાન્યથા

ન ચેંદ્રસ્ય સુખં કિંચિન્ન સુખં ચક્રવર્તિનઃ ।
વિરક્તસ્ય સુખં તાત મુનેરેકાંતશીલિનઃ

મુંચાજ્ઞાનં પ્રજારૂપં મોહં નરકકારણમ્ ।
નિર્દ્વંદ્વો નિરભીમાનો વ્રજ ત્યક્ત્વાખિલં વનમ્

તતસ્તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ગોકર્ણં સ દ્વિજોઽબ્રવીત્ ।
દ્વિજ ઉવાચ-
યત્કર્ત્તવ્યં વને સાધો તન્મમાચક્ષ્વ વિસ્તરાત્

મોહપાશનિબદ્ધં હિ શઠં કૃપણમાનસમ્ ।
સંસારગર્તે પતિતં મામુદ્ધર દયાનિધે

પિતુરિત્થં વચઃ શ્રુત્વા ગોકર્ણો જ્ઞાનપંડિતઃ ।
ઉવાચ દીનં નિર્વિણ્ણં પિતરં હૃષ્ટમાનસઃ

ગોકર્ણ ઉવાચ-
માંસાસ્થિરક્તનિકરે સ્વશરીરકેઽસ્મિન્સ્વત્વં ત્યજાશુ મમતાં વનિતા સુતાદૌ ।
પશ્યાનિશં જગદિદં ક્ષણભંગનિષ્ઠં જ્ઞાની વિરાગરસિકો ભવ ભક્તિનિષ્ઠઃ

ધર્મં ભજસ્વ સતતં ત્યજ લોકધર્માન્સંસેવ્ય સાધુપુરુષાન્જહિ કામતૃષ્ણામ્ ।
અન્યસ્ય દોષગુણ ચિંતનમાશુ મુક્ત્વા વિષ્ણોઃ કથારસમથો નિતરાં પિબ ત્વમ્

કુમારા ઉચુઃ-
એવં સુતોક્તવિદિતાનુભવો નિરીહસ્ત્યક્ત્વા ગૃહં સ્થિરમતિર્ગતષષ્ટિવર્ષઃ ।
નિત્યં હરિપ્રિયજનાનુગતો મહાત્મા દુષ્પ્રાપમાપ ચ પદં સ હરેર્વનસ્થઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે શ્રીભાગવત।
માહાત્મ્યે ષણ્ણવત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ