પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.193

પાર્વત્યુવાચ-
દેવદેવ મહાદેવ સર્વજ્ઞ સકલાર્થદ ।
કૃપાં મયિ પરાં કૃત્વા યત્પૃચ્છે તદ્વદસ્વ મે

શ્રુતં ચ ગીતામાહાત્મ્યં બહ્વાશ્ચર્યકથાયુતમ્ ।
તેન મે ભક્તિરુત્પન્ના શ્રોતું કૃષ્ણકથાં પરામ્

પુરાણેષુ તુ સર્વેષુ શ્રીમદ્ભાગવતં પરમ્ ।
યત્ર પ્રતિપદં કૃષ્ણો ગીયતે બહુધર્ષિભિઃ ।
તન્માહાત્મ્યં યથાતત્વં સેતિહાસં વદાધુના

ઈશ્વર ઉવાચ-।
નૈમિષે સૂતમાસીનમભિવાદ્ય મહામતિમ્ ।
કથામૃતરસાસ્વાદકુશલઃ શૌનકોઽબ્રવીત્

શૌનક ઉવાચ ।
અજ્ઞાનધ્વાંતવિધ્વંસિ કોટિજન્માઘનાશનમ્

શ્રીમદ્ભાગવતાખ્યાનં સૂતાખ્યાહિ રસાયનમ્ ।
ભક્તિજ્ઞાનવિરાગાઢ્યો વિવેકો વર્દ્ધતે કથમ્

માહામોહનિરાસશ્ચ વૈષ્ણવૈઃ ક્રિયતે કથમ્ ।
ઇહ ઘોરે કલૌપ્રાયો જીવશ્ચાસુરતાં ગતઃ

ક્લેશાક્રાંતસ્ય તસ્યાથ શોધને કિં રસાયનમ્ ।
શ્રેયસાં યદ્ભવેચ્છ્રેયઃ પાવનાનાં ચ પાવનમ્

કૃષ્ણપ્રીતિકરં યચ્ચ સાધનં તદ્વદાધુના।
ચિંતામણિં લોકસુખં સુરેંદ્રાસ્પદસંપદમ્

પ્રયચ્છતિ ગુરુઃ પ્રીતો વૈકુંઠં ચાતિદુર્લભમ્

સૂત ઉવાચ-।
પ્રીતોઽહં તે દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કથયિષ્યે યથાશ્રુતમ્ ।
સારાત્સારતરં યચ્ચ સંસારભયનાશનમ્

ભક્તિપ્રવર્દ્ધકં યચ્ચ કૃષ્ણસંતુષ્ટિહેતુકમ્ ।
તન્મે કથયતઃ સાધો સાવધાનતયા શૃણુ

કાલવ્યાલમુખાલીઢ જગત્ત્રાણવિધાયકમ્ ।
શ્રીમદ્ભાગવતં શાસ્ત્રં કલૌ કૃષ્ણેન ભાષિતમ્

એતસ્માદપરં કિંચિન્મનઃ શુદ્ધિકરં નહિ ।
જન્માંતરકૃતૈઃ પુણ્યૈર્લભ્યતે સાધુભિસ્તુ તત્

રાજ્ઞઃ પરીક્ષિતો મોક્ષં જ્ઞાત્વા કમલસંભવઃ ।
તોલયામાસ શાસ્ત્રાણિ પુરાણાનિ મહાંતિ ચ

શ્રીમદ્ભાગવતં તત્ર ગરીયો ભુવિ સંગતમ્ ।
શ્રીમદ્ભાગવતી વાર્તા સુરાણામપિ દુર્લભા

ઇતિ સંચિત્ય બહુશો મુનયઃ સાધવોઽમલાઃ ।
મેનિરે ભગવદ્રૂપં શ્રીમદ્ભાગવતં ક્ષિતૌ

પઠનાચ્છ્રવણાદ્યસ્ય નરો યાતિ હરેઃ પદમ્ ।
વર્ષેણ શ્રવણં તસ્ય બહુસૌખ્યપ્રદાયકમ્

માસેન ભક્તિરાભાસ્યં લભતે દ્વિજસત્તમ ।
સપ્તાહેન શ્રુતં ચૈતત્સર્વથા મુક્તિદાયકમ્

કિં બહૂક્તેન વૈ સાધો શ્રીમદ્ભાગવતાઽમૃતમ્ ।
નિત્યં સદ્ભિઃ પ્રપાતવ્યં કૃષ્ણલીલાપ્રકાશકમ્

સનકાદ્યૈઃ પુરા પ્રોક્તં નારદાય દયાપરૈઃ ।
બ્રહ્મણઃ શ્રુતપૂર્વાય સપ્તાહશ્રવણે વિધિઃ

શૌનક ઉવાચ-।
પિતુર્લબ્ધ્વા વરં જ્ઞાનં શ્રીમદ્ભાગવતાભિધમ્ ।
નારદો લોકતત્વજ્ઞઃ સર્વદા હ્યટતે મહીમ્

કુત્ર તૈઃ સંગમો જાતો નારદસ્ય મહાત્મભિઃ ।
શ્રુતો દેવર્ષિણા યત્ર સપ્તાહશ્રવણે વિધિઃ

સૂત ઉવાચ-।
અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ભક્તિયુક્તં કથાનકમ્ ।
યત્પુરા બ્રહ્મરાતેન મહ્યં પ્રોક્તં દયાલુના

એકદા તુ વિશાલાયામુપવિષ્ટમધોમુખમ્ ।
નારદં સનકાદ્યાસ્તે દદૃશુર્દીનમાનસમ્

તં દૃષ્ટ્વા ચિંતયાનં તુ દેવર્ષિર્ભ્રાતરં સ્વકમ્ ।
પપ્રચ્છુર્વિસ્મયાવિષ્ટા મુનયસ્તત્વચિંતકાઃ

કુમારા ઊચુઃ-।
કિં ત્વં ચિંતયસે બ્રહ્મન્નતિદીન ઇવાતુરઃ ।
તવેત્થં મુક્તિસંગસ્ય નોચિતં વદ કારણમ્

નારદ ઉવાચ-।
અહં પૃથ્વ્યાં સમાયાતો જ્ઞાત્વા સર્વોત્તમોત્તમામ્ ।
તીર્થૈર્નાનાવિધૈર્યુક્તાં પુણ્યદૈઃ પુણ્યરૂપિણીમ્

પુષ્કરે ચ પ્રયાગે ચ કાશ્યાં ગોદાવરીતટે ।
હરિક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે શ્રીરંગે સેતુબંધને

એતેષ્વન્યેષુ તીર્થેષુ ભ્રમમાણ ઇતસ્તતઃ ।
નાપશ્યં કુત્રચિચ્છર્મ મનઃ સંતોષકારકમ્

કલિના ધર્મમિત્રેણ ધરેયં બાધિતાઽધુના ।
સત્યં શૌચં દયા દાનં નાસ્તિ કુત્રાપિ ભૂતલે

ઉદરંભરિણો લોકા વરાકાઃ કૂટસાક્ષિણઃ ।
મંદાઃ સુમંદમતયો મહાપાખંડસંશ્રયાઃ

સ્ત્રીપ્રધાનગૃહસ્થાશ્ચ વર્ણિનો વ્રતવર્જિતાઃ ।
વાનપ્રસ્થાઃ પુરાવાસા ન્યાસિનો ભોગતત્પરા

કન્યાવિક્રયિણો લોભાત્કૃષિકર્મપરાયણાઃ ।
ભ્રષ્ટાચારા દંભિનશ્ચ સ્વેચ્છાચારનિદર્શિનઃ

આશ્રમા યવનૈ રુદ્ધાસ્તીર્થાનિ સરિતો હ્રદાઃ ।
દેવતાયતનાન્યત્ર દુષ્ટૈરુચ્છેદિતાનિ ચ

યોગી સિદ્ધોઽથવા જ્ઞાની સત્ક્રિયોઽત્ર ન દૃશ્યતે ।
કલિદાવાનલેનાદ્ય સાધનં ભસ્મતાં ગતમ્

અટ્ટશૂલા જનપદાઃ શિવશૂલા દ્વિજાતયઃ ।
કામિન્યઃ કેશશૂલિન્યો દૃશ્યંતે ભુવિ સર્વતઃ

એકદાહમનુપ્રાપ્તો યમુનાયાસ્તટં શુભમ્ ।
દૃષ્ટં વૃંદાવનં તત્ર યત્ર લીલા હરેરભૂત્

તત્ર યચ્ચાદ્ભુતં દૃષ્ટં શ્રૂયતાં તન્મુનીશ્વરાઃ ।
એકા તુ તરુણી તત્ર નિષણ્ણાખિન્નમાનસા

દ્વૌ વૃદ્ધૌ પતિતૌ પાર્શ્વે નિઃશ્વસંતાવચેતનૌ ।
શુશ્રૂષંતી પ્રબોધંતી રુદતી ચ તયોઃ પુરઃ

દૃષ્ટા દિશો નિરીક્ષંતી રક્ષિતારમિવાત્મનઃ ।
વીજ્યમાના બહુસ્ત્રીભિર્બોધ્યમાના મુહુર્મહુઃ

દૃષ્ટ્વા દૂરાદ્ગતશ્ચાઽહં કૌતુકેન તદંતિકમ્ ।
માં દૃષ્ટ્વોત્થાય સા બાલા વચનં ચેદમબ્રવીત્

બાલોવાચ-।
ભો સાધોઽત્ર ક્ષણં તિષ્ઠ મમ ચિંતામપાકુરુ ।
પુંસાં ચ દર્શનં ભદ્ર સર્વાઘૌઘનિવારણમ્ ।
પુણ્યેન પ્રાક્તનેનૈવ દર્શનં તવ જાયતે

અતો મે માનસં દુઃખં ચ્છેત્તુમર્હસિ માનદ ।
નારદ ઉવાચ ।
એવમુક્તસ્તયા ચાહં કૃપયા સ્નિગ્ધમાનસઃ ।
અપૃચ્છંતાં વરારોહાં કૌતુકેન સમાકુલઃ

કા ત્વમેતૌ ચ કૌ ભદ્રે કાશ્ચેમાઃ પદ્મલોચનાઃ ।
આખ્યાહિ મત્પુરઃ સર્વં તવ દુઃખસ્ય કારણમ્

ઇતિ પૃષ્ટા મયા સા તુ બાલા દુઃખિતમાનસા ।
પ્રોવાચ નિખિલં દુઃખમાત્મનો દુઃખકારણમ્

બાલોવાચ-।
અહં ભક્તિરિતિ ખ્યાતા એતૌ મે તનયૌ વરૌ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યનામાનૌ કાલયોગેન જર્જરૌ

ગંગાદ્યાઃ સરિતશ્ચેમા મમ સેવાર્થમાગતાઃ ।
એતાભિઃ સેવિતા નિત્યં સત્કારેણાપિ નારદ

ન ચ શ્રેયો લભે કિંચિત્ક્ષીણાઽહં સર્વતો મુને ।
મમપૂર્વં તુ વૃત્તાતં શૃણુ બ્રાહ્મણસત્તમ

યેનાઽહં દુઃખિતા જાતા ન લભે શર્મ કુત્રચિત્ ।
ઉત્પન્ના દ્રવિડે ચાહં કર્ણાટે વૃદ્ધિમાગતા

સ્થિતા કિંચિન્મહારાષ્ટ્રે ગુર્જરે જીર્ણતાં ગતા ।
તત્ર ઘોરકલેર્યોગાત્પાખંડૈઃ ખંડિતાંગકા

દુર્બલાહં ચિરં જાતા પુત્રાભ્યાં સહ મંદતામ્

વૃંદાવનમિદં પ્રાપ્તા દૈવયોગેન નારદ ।
જાતા હં તુ પુનર્બાલા નવીનેવ સુરૂપિણી

ઇમૌ તુ શયિતાવત્ર સુતૌ મે ક્લિષ્ટમાનસૌ ।
અતિવૃદ્ધૌ પરિત્યજ્ય ગંતું નાહં ક્ષમાધુના

અહં બાલા કથં જાતા સુતૌ મે જરઠૌ કુતઃ ।
ત્રયાણામેકભાવાનાં વૈપરીત્યં કુતોઽભવત્

ઘટતે જરઠા માતા બાલકૌ તનયાવિતિ ।
અતઃ શોચામિ ચાત્માનં વિસ્મયાવિષ્ટમાનસા

યદિ ત્વં વેત્સિ ધર્મજ્ઞ કૃપાલો દીનપાલક ।
વદ સર્વં યથાતત્વં કારણં ચાત્ર યદ્ભવેત્

એવં પૃષ્ટસ્તયા ચાહં ક્ષણં ચૈવ વિમૃશ્ય તુ ।
અવોચં ભક્તિમાભાષ્ય ક્લિષ્ટાં કાલેન ભૂયસા

જ્ઞાનેનાહં પ્રપશ્યામિ વૃત્તં સર્વં તવાનઘે ।
મા વિષાદં કુરુ પ્રાજ્ઞે હરિઃ શં તે કરિષ્યતિ

સર્વસત્વહરો બાલે યુગોઽયં દારુણઃ કલિ ।
લુપ્તોઽનેન સદાઽચારો યોગમાર્ગસ્તપાંસિ ચ

જનાશ્ચાઘા (દ્યા) સુરાયંતે શાઠ્યદુષ્કૃતકારિણઃ ।
સંતો હ્યસ્મિન્સુદુઃખાર્તા અસંતો હૃષ્ટમાનસાઃ

દૃશ્યતે ધીરચિત્તસ્તુ પંડિતોઽપિ ન કોઽપિ ચ ।
અસ્પૃશ્ય નવલોક્યેયં દુષ્ટભારાકુલાધરા

અન્વબ્દં ક્રમતો જાતો મંગલં હીયતેઽન્વહમ્ ।
ન ત્વાં તવ સુતૌ ચેમૌ કોઽપિ પશ્યતિ ભામિનિ

યૂયં તુ રાગબહુલૈસ્ત્યક્તા જર્જરતાં ગતાઃ ।
વૃંદાવનસ્ય સંયોગાદ્બાલાત્વમભવઃ પુનઃ

ધન્યં વૃંદાવનં ચેદં ભક્તિર્યત્રાભવન્નવા ।
અત્રેમૌ ગ્રાહકાભાવાન્નવીનત્વં ન ચાગતૌ

કિંચિદાત્મસુખેનેહ પ્રસુપ્તાવિતિ લક્ષ્યતે ।
ભક્તિરુવાચ-।
કથં પરિક્ષિતા રાજ્ઞા સ્થાપિતોદ્ય શુચિઃ કલિ ।
દયાપરેણ હરિણા હ્યધર્મઃ કિમુપેક્ષિતઃ

એનં મે સંશયં છિંધિ ત્વદ્વાચા સુખિતાસ્મ્યહમ્ ।
તસ્યા વચઃ સમાકર્ણ્ય ભૂયોઽહમવદં દ્વિજાઃ

યદિ પૃષ્ટસ્ત્વયા બાલે પ્રેમતઃ શ્રવણં કુરુ ।
યદા મુકુંદો ભગવાન્ક્ષ્માં ત્યક્ત્વા સ્વપદં ગતઃ

કલિસ્તદ્દિનમારભ્ય પ્રવૃત્તઃ સત્યબાધકઃ ।
દૃષ્ટો દિગ્વિજયે રાજ્ઞા દીનવચ્છરણં ગતઃ

ન હતોઽસ્ય ગુણદ્રષ્ટા સર્વસાધારણં ત્વિદમ્ ।
યત્ફલં તપસા નૈતિ ન યોગે ન સમાધિના

તત્ફલં લભતે ધીમાન્કલૌ કેશવકીર્તનાત્ ।
એતાદૃશં કલિં દૃષ્ટ્વા સારાત્સારફલપ્રદમ્

વિષ્ણુરાતઃ સ્થાપિતવાન્કલિજાનાં હિતાય ચ ।
કુકર્માચરણાત્સારઃ સર્વતો નિર્ગતોઽધુના

પદાર્થાઃ સંસ્થિતા ભૂમૌ બીજહીનાસ્તુષા યથા ।
વિપ્રૈર્ભાગવતીવાર્ત્તા ગેહે ગેહે જને જને

કારિતા ધનલોભેન કથાસારસ્તતો ગતઃ ।
અત્યુગ્રભૂરિકર્માણો નાસ્તિકા દાંભિકા જનાઃ

તિષ્ઠંતિ સર્વતીર્થેષુ તીર્થસારસ્તતો ગતઃ ।
કામક્રોધમહાલોભતૃષ્ણાવ્યાકુલચેતસઃ

સમારભંતે કર્માણિ કર્મસારસ્તતો ગતઃ ।
મનસશ્ચાજયાલ્લોભાદ્દંભાત્પાખંડસંશ્રયાત્

શાસ્ત્રાનભ્યસનાચ્ચૈવ ધ્યાનયોગફલં ગતમ્ ।
પંડિતાસ્તે કલત્રેષુ રમંતે મહિષા ઇવ

પુત્રોત્પાદનદક્ષાશ્ચ ન દક્ષા મુક્તિસાધને ।
ન હિ વૈષ્ણવતા કુત્ર સંપ્રદાયપુરઃસરાઃ

દેવનિંદાપરાઃ સર્વે સાધુનિંદાપરાયણાઃ ।
અયં તુ યુગધર્મોઽસ્તિ દીયતે કસ્ય દૂષણમ્

અતસ્ત્વં પુંડરીકાક્ષં સ્મૃત્વા સૌખ્યમવાપ્સ્યસિ

એવં મયોક્તં વચનં શ્રુત્વા સા વિસ્મયં ગતા ।
ઉવાચ વચનં ભૂયો માં પ્રશસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

ભક્તિરુવાચ-।
દેવર્ષે ત્વં તુ ધન્યોઽસિ મદ્ભાગ્યેન સમાગતઃ ।
સાધૂનાં દર્શનં લોકે સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્

સુખોપાયો યથા મે સ્યાત્તથાદિશ મુનેઽધુના ।
સર્વજ્ઞસ્ય તવ બ્રહ્મન્ન સાધ્યં કિમપીહ વૈ

અજયદજિતમાયાં યસ્ય કાયાધવસ્તે વચનરચનમેકં કેવલં ચાકલય્ય ।
ધ્રુવપદમુપયાતો યત્કૃપાતો ધ્રુવો વૈ તમહમરણભૂતં બ્રહ્મપુત્રં નતાસ્મિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે ભાગવતમાહાત્મ્યે ત્રિનવત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ