પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.151

મહાદેવ ઉવાચ ।
અસ્માત્તીર્થાત્પરં તીર્થં ઇંદ્રગ્રામમિતિ સ્મૃતમ્ ।
યત્ર સ્નાત્વા પુરા શક્રો વિમુક્તો ઘોરકિલ્બિષાત્

પાર્વત્યુવાચ।
કેનેહ કર્મણા શક્રઃ પ્રાપ્તવાન્ઘોરકિલ્બિષમ્ ।
વિપાપ્મા ચ કથં સોઽભૂદિતિ વિસ્તરતો વદ

મહાદેવ ઉવાચ।
ઇંદ્રઃ સુરેશ્વરઃ પૂર્વં નમુચિશ્ચાસુરેશ્વરઃ ।
અશસ્ત્રવધમન્યોઽન્ય સમયં તૌ પ્રચક્રતુઃ

અથેંદ્રસ્તુ નભોવાણીનિર્દેશાન્નમુચિં તદા ।
જઘાન ફેનમાદાય બ્રહ્મહત્યા તદાઽભવત્

પપ્રચ્છ ચ ગુરું શક્રઃ પાપનિર્નાશકારણમ્ ।
બૃહસ્પતેરથાદેશાત્સાભ્રામત્યુત્તરે તટે

અસ્મિન્સ્થાને સમાગત્ય સ્થાનં ચક્રે સુરેશ્વરઃ ।
તસ્યેહ સ્નાનમાત્રેણ ગતપાપસ્ય તત્ક્ષણાત્

પૂર્ણેંદુધવલાકાંતિઃ શરીરે સમજાયત ।
ધવલેશ્વરમીશાનં સ્થાપયામાસ વૃત્રહા

ઇંદ્ર નામ્ના ચ તલ્લિંગં વિશ્રુતં પૃથિવીતલે ।
પૂર્ણિમાસ્યાં તથા દર્શે સંક્રાંતૌ ગ્રહણે તથા

શ્રાદ્ધે કૃતે પિતૄણાં તુ તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી ।
ધવલેશ્વરમાસાદ્ય યઃ કુર્યાદ્વિપ્રભોજનમ્

એકસ્મિન્ભોજિતે વિપ્રે સહસ્રં ભોજિતં ભવેત્ ।
હિરણ્યભૂમિવાસાંસિ દાતવ્યાનિ સ્વશક્તિતઃ

શુક્લા ગૌ બ્રાહ્મણે દેયા સવત્સા ચ પયસ્વિની ।
અત્રાગત્ય તુ યો વિપ્રો રુદ્રજાપ્યાદિકં ચરેત્

તત્કૃતં કોટિગુણિતં શ્રીમહેશપ્રસાદતઃ ।
અત્ર તીર્થે નરો યસ્તુ ઉપવાસાદિકં ચરેત્

સ એવ સર્વકામાઢ્યો ભવત્યેવ ન સંશયઃ ।
બિલ્વપત્રં સમાનીય યઃ પૂજયતિ તં પ્રભુમ્

ધર્મમર્થં ચ કામં ચ લભતે માનવો ભુવિ ।
સોમવારે વિશેષેણ યે ગચ્છંતિ નરોત્તમાઃ

તેષાં રોગં તથા દોષં શમયેદ્ધવલેશ્વરઃ ।
રવૌ વાઽથ વિશેષેણ અર્ચનં કુરુતે યદા

તેષાં મહિમા તુ ભો દેવિ ન જ્ઞાતઃ કર્હિચિન્મયા ।
દૂર્વયા ચાર્કપુષ્પૈર્વા કલ્હારૈઃ કમલૈર્દલૈઃ

પૂજનં કુર્વતે યેઽત્ર તે નરાઃ પુણ્યભાગિનઃ ।
શ્વેતાર્કપુષ્પમાનીય ધવલેશં પ્રપૂજ્ય તુ

વાંચ્છિતં લભતે નિત્યં ધવલેશપ્રસાદતઃ ।
કૃતે વૈ નીલકંઠસ્તુ સર્વેષાં શંકરઃ સદા

ત્રેતાયુગે સ વિખ્યાતો હરો વૈ ભગવાન્પ્રભુઃ ।
દ્વાપરે શર્વસંજ્ઞસ્તુ કલૌ વૈ ધવલેશ્વરઃ

અત્રાર્થે યત્પુરાવૃત્તં તચ્છૃણુષ્વ સુરેશ્વરિ ।
નંદિર્નામ પુરા વૈશ્ય ઇંદ્રગ્રામે સમાવસત્

શિવધ્યાનપરો ભૂત્વા શિવપૂજાં ચકાર સઃ ।
નિત્યં તપોવનસ્થં હિ લિંગં ધવલસંજ્ઞકમ્

ઉષસ્યુષસિ ચોત્થાય પ્રત્યહં શિવવલ્લભઃ ।
નંદી લિંગાર્ચનરતો બભૂવાતિશયેન હિ

યથાશાસ્ત્રેણ વિધિના પુષ્પાર્ચનપરોઽભવત્ ।
એકદા મૃગયાલુબ્ધઃ કિરાતો ભૂતહિંસકઃ

પાપી પાપસમાચારશ્ચરન્સાભ્રમતી તટે ।
અનેક શ્વાપદાકીર્ણે હન્યમાનો મૃગાન્શરૈઃ

એવં વિચરમાણોઽસૌ કિરાતો ભૂતહિંસકઃ ।
યદૃચ્છયાગતસ્તત્ર યત્ર લિંગં સુપૂજિતમ્

ધવલેશ્વરવિખ્યાતં અનેકાશ્ચર્યમંડિતમ્ ।
દૃષ્ટં સુપૂજિતં લિંગં નાનાપુષ્પૈઃ ફલૈસ્તથા

એવં લિંગં સમાલિંગ્ય ગતઃ સાભ્રમતીતટે ।
તત્ર પીત્વા પયઃ સોઽથ મુખં ગંડૂષપૂરિતમ્

કૃત્વા ચૈકેનહસ્તેન મૃગમાંસં સમુદ્વહન્ ।
કરેણૈકેન પૂજાર્થં બિલ્વપત્રાણિ વૈ દધત્

શીઘ્રમાગત્ય લિંગાંતે પદા પૂજાં સમાહનત્ ।
પુષ્પાણિ તાનિ સર્વાણિ વિધૂતાનિ ઇતસ્તતઃ

સ્નાપનં તસ્ય લિંગસ્ય કૃતં ગંડૂષવારિણા ।
કરેણૈકેન પૂજાર્થં બિલ્વપત્રાણિ સોઽર્પયત્

દ્વિતીયેન કરેણૈવ મૃગમાંસં સમર્પયત્ ।
દંડપ્રણામસંયુક્તઃ સંકલ્પં મનસાઽકરોત્

અદ્યપ્રભૃતિ પૂજાં વૈ કરિષ્યામિ પ્રયત્નતઃ ।
ત્વં મે સ્વામી ચ ભક્તોઽહં અદ્યપ્રભૃતિ શંકર

એવં નિયમવાન્ભૂત્વા કિરાતો ગૃહમાગમત્ ।
તથા પ્રભાતસમયે દેવાયતનમાગતઃ

નંદી દદર્શ તં સર્વં કિરાતેન ચ યત્કૃતમ્ ।
અવ્યવસ્થં ચ તં દૃંષ્ટ્વા અમેધ્યં શિવસન્નિધૌ

વિધૂતાનિ ચ સર્વાણિ હિંસકેન દુરાત્મના ।
ચિંતાયુક્તોભવન્નંદી જાતં કિં ચિત્રમદ્ય મે

કથિતાનિ ચ વિઘ્નાનિ શિવપૂજારતસ્ય હિ ।
ઉપસ્થિતાનિ તાન્યેવ મમ ભાગ્યવિપર્યયાત્

એવં વિમૃશ્ય સુચિરં પ્રક્ષાલ્ય શિવમંદિરમ્ ।
યથાગતેન માર્ગેણ નંદી સ્વગૃહમાગમત્

તતો નંદિનમાલક્ષ્ય પુરોધા ગતમાનસમ્ ।
અબ્રવીદ્વચનં તં તુ કસ્માત્ત્વં ગતમાનસઃ

પુરોહિતં પ્રતિ તદા નંદી વચનમબ્રવીત્ ।
અદ્ય દૃષ્ટં મયા વિપ્ર અમેધ્યં શિવસન્નિધૌ

કેનેદં કારિતં તત્ર ન જાનામીહ કિંચન ।
તતઃ પુરોધા વચનં નંદિનં ચાબ્રવીત્તથા

યેન વિસ્ખલિતં તત્ર પુષ્પાદીનાં પ્રપૂજનમ્ ।
સોઽપિ મૂઢો ન સંદેહઃ કાર્યાકાર્યેષુ મંદધીઃ

તસ્માચ્ચિંતા ન કર્તવ્યા ત્વયા પુનરપિ પ્રભો ।
પ્રભાતે ચ મયા સાર્દ્ધં ગમ્યતાં તચ્છિવાલયમ્

નિરીક્ષણાર્થં દુષ્ટસ્ય તસ્ય દંડંકરોમ્યહમ્ ।
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં નંદી તસ્ય પુરોધસઃ

આસ્થિતઃ સ્વગૃહે નક્તં દૂયમાનેન ચેતસા ।
તસ્યાં રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં આહૂય ચ પુરોધસમ્

ગતઃ શિવાલયં નંદી સમંતેન મહાત્મના ।
પ્રક્ષાલ્ય પૂજનં કૃત્વા નાનારત્નપરિચ્છદમ્

પંચોપચારસંયુક્તં કૃત્વા વૈ બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
એવં યામદ્વયં જાતં સ્તૂયમાનસ્ય નંદિનઃ

આયાતોઽસૌ મહાકાલસ્તથારૂપો મહાબલઃ ।
કાલરૂપો મહારૌદ્રો ધનુષ્પાણિઃ પ્રતાપવાન્

તં દૃષ્ટ્વા ભયસંત્રસ્તો નંદી તત્ર ન્યલીયત ।
પુરોધાશ્ચૈવ સહસા ભયભીતસ્તદાભવત્

કિરાતેન કૃતં તત્ર યથાપૂર્વમવિસ્ખલન્ ।
તાં પૂજાં સ પદાહૃત્ય બિલ્વપત્રં સમર્પયત્

નૈવેદ્યેન પલેનૈવ કિરાતઃ શિવમાર્ચયત્ ।
દંડવત્પતિતો ભૂમૌ ઉત્થાય સ્વગૃહં ગતઃ

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં ચિંતયામાસ વૈ ચિરમ્ ।
પુરોધસા તદા નંદી સહ વ્યાકુલચેતસા

તેન પૃષ્ટાસ્તદા વિપ્રાઃ કથ્યતાં ચ યથાતથમ્ ।
સંપ્રધાર્ય તતઃ સર્વે મિલિત્વા ધર્મશાસ્ત્રતઃ

ઊચુઃ સર્વે તદા વિપ્રા નંદિનં જાતશંકિતમ્ ।
ઈશવિઘ્નં સમુત્પન્નં દુર્નિવાર્યં સુરૈરપિ

તસ્માદાનય લિંગં ત્વં સ્વગૃહે વૈશ્યસત્તમ ।
તથેતિ મત્વાઽસૌ નંદી શિવસ્યોત્પાટનં મહત્

કૃત્વા સ્વગૃહમાનીય પ્રતિષ્ઠાપ્ય યથાવિધિ ।
સુવર્ણપીઠિકાં કૃત્વા નવરંભાસુશોભિતામ્

ઉપાહારૈરનેકૈશ્ચ પૂજયામાસ વૈ તદા ।
અથાપરેદ્યુરાયાતઃ કિરાતઃ શિવમંદિરમ્

યાવદ્વિલોકયામાસ લિંગમૈશં ન દૃષ્ટવાન્ ।
મૌનં વિહાય સહસા સાક્રોશમિદમબ્રવીત્

હે શંભો ક્વ ગતોઽસિ ત્વં દર્શયાત્માનમદ્ય વૈ ।
યદિ નો દર્શનં હેયં ત્યક્ષ્યામ્યદ્ય કલેવરમ્

હે શંભો હે જગન્નાથ ત્રિપુરાંતક શંકર ।
હેરુદ્ર હે મહાદેવ દર્શયાત્માનમાત્મના

એવં સાક્ષેપમધુરૈર્વાક્યૈઃ ક્ષિપ્ત્વા સદાશિવમ્ ।
કિરાતોઽસૌ ક્ષુરિકયા ધીરો વૈ જઠરં સ્વકમ્

બિભેદ્યાશુ તતો બાહુમાસાદ્યોચ્ચૈ રુષાબ્રવીત્ ।
હે શંભો દર્શયાત્માનં કુતો માં ત્યજ્ય યાસ્યસિ

ઇતિ ક્ષિપ્ત્વા તતોંત્રાણિ માંસમુદ્ધૃત્ય સર્વતઃ ।
તસ્મિન્ગર્તે કરેણૈવ કિરાતઃ સહસાક્ષિપત્

સ્વચ્છં ચ હૃદયં કૃત્વા સાભ્રમત્યાં નિમજ્જતુ ।
તથૈવ જલમાનીય બિલ્વપત્રં ત્વરાન્વિતઃ

પૂજયિત્વા યથાન્યાયં દંડવત્પતિતો ભુવિ ।
યદા ધ્યાનસ્થિતસ્તત્ર કિરાતઃ શિવસન્નિધૌ

પ્રાદુર્ભૂતસ્તદા રુદ્રઃ પ્રમથૈઃ પરિવારિતઃ ।
કર્પૂરગૌરો દ્યુતિમાન્કપર્દી ચંદ્રશેખરઃ

તં ગૃહીત્વા કરે રુદ્રઃ ઉવાચ પરિસાંત્વયન્ ।
ભો ભો વીર મહાપ્રાજ્ઞ મદ્ભક્તોઽસિ મહામતે

વરં વૃણીષ્વ ભો ભક્ત યત્તે મનસિ વર્ત્તતે ।
એવમુક્તઃ સ રુદ્રેણ મહાકાલો મુદાન્વિતઃ

પપાત દંડવદ્ભૂમૌ ભક્ત્યા પરમયા યુતઃ ।
તતો રુદ્રં બભાષેદં ન વરં પ્રાર્થયામ્યહમ્

અહં દાસોઽસ્મિ તે રુદ્ર ત્વં મે સ્વામી ન સંશયઃ ।
એતત્શ્લાઘ્યતમં લોકે દેહિ જન્મનિ જન્મનિ

ત્વં માતા ચ પિતા ત્વં ચ ત્વં બંધુશ્ચ સખા ચ મે ।
ત્વં ગુરુસ્ત્વં મહામંત્રો મંત્રૈર્વેદ્યોઽસિ સર્વદા

નિષ્કામં વાક્યમાકર્ણ્ય કિરાતસ્ય તદા ભવઃ ।
દદૌ પાર્ષદમુખ્યત્વં દ્વારપાલત્વમેવ ચ

તદા ડમરુનાદેન નાદિતં ભુવનત્રયમ્ ।
ભેરીભાંકારશબ્દેન શંખાનાં નિનદેન ચ

તદા દુંદુભયો નેદુઃ પટહાશ્ચ સહસ્રશઃ ।
નંદી તં નાદમાકર્ણ્ય વિસ્મયાત્ત્વરિતો યયૌ

તપોવનં યત્ર શિવઃ સ્થિતઃ પ્રમથસંવૃતઃ ।
કિરાતો હિ તથા દૃષ્ટો નંદિના ચ તદા ભૃશમ્

ઉવાચ પ્રસૃતો વાક્યં સ નંદી વિસ્મયાન્વિતઃ ।
કિરાતં સ્તોતુકામોઽસૌ પરમેન સમાધિના

ઇહાનીતસ્ત્વયા શંભુસ્ત્વં ભક્તોઽસિ પરંતપઃ ।
ત્વદ્ભક્તોઽહમિહ પ્રાપ્તો માં નિવેદય શંકરે

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કિરાતસ્ત્વરયાન્વિતઃ ।
નંદિનં ચ કરે ગૃહ્ય શંકરં સમુપાગતઃ

પ્રહસ્ય ભગવાન્રુદ્રઃ કિરાતં વાક્યમબ્રવીત્ ।
બ્રૂહિ કોઽસૌ ત્વયાનીતો ગણાનામિહ સન્નિધૌ

કિરાત ઉવાચ।
ત્વદ્ભક્તોઽસૌ તદા દેવ તવ પૂજારતો હ્યસૌ ।
પ્રત્યહં રત્નમાણિક્યપુષ્પૈશ્ચૌચ્ચાવચૈરિહ

જીવિતેન ધનેનાપિ પૂજિતોઽસિ ન સંશયઃ ।
તસ્માચ્ચાનીહિ ભો સ્વામિન્નંદિનં ભક્તવત્સલ

મહાદેવ ઉવાચ।
જાનામ્યહં મહાભાગ નંદિનં વૈશ્યવર્ત્તનમ્ ।
ત્વં મે ભક્તઃ સખા ચેતિ મહાકાલ મહામતે

ઉપાધિરહિતા યે ચ યે નિષ્કપટમાનસાઃ ।
તે પ્રિયાસ્તે ચ મે ભક્તાસ્તે વિશિષ્ટા નરોત્તમાઃ ।
તાવુભૌ સ્વીકૃતૌ તેન પાર્ષદત્વેન શંભુના

તતો વિમાનાનિ બહુનિ તત્ર સમાગતાન્યેવ મહાપ્રભાણિ ।
કિરાતવર્યેણ સ વૈશ્યવર્ય ઉદ્ધારિતસ્તેન મહાપ્રભેણ

કૈલાસલોકમાપન્નૌ વિમાનૈર્વેગવત્તરૈઃ ।
સારૂપ્યમેવ સંપ્રાપ્તો ઈશ્વરસ્ય મહાત્મનઃ

નીરાજિતૌ ગિરિજયા પુત્રવત્તૌ ગણાવુભૌ

ઉવાચેદં તતો દેવી પ્રહસ્ય ગજગામિની ।
યથા ત્વં હિ મહાદેવ તથા ચેતૌ ન સંશયઃ

સારૂપ્યેણ ચ ગત્યા ચ હાસ્યભાવૈઃ સુપૂજિતૈઃ ।
દેવ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા કિરાતો વૈશ્ય એવ ચ

સદ્યઃ પરાઙ્મુખૌ ભૂત્વા શંકરસ્ય ચ પશ્યતઃ ।
ઊચતુસ્ત્વરયા યુક્તૌ ગણૌ રુદ્રસ્ય પશ્યતઃ

ઉભાવપ્યનુકંપ્યૌ ચ ભવતા હિ ત્રિલોચન ।
તવ દ્વારિસ્થિતૌ નિત્યં ભવાવસ્તે નમો નમઃ

તયોર્ભાવં સ ભગવાન્વિદિત્વા પ્રહસન્ભવઃ ।
ઉવાચ પરયા ભક્ત્યા ભવતોરસ્તુ વાંછિતમ્

તતઃ પ્રભૃતિ દ્વાવેતૌ દ્વારપાલૌ બભૂવતુઃ ।
શિવદ્વારિ સ્થિતૌ દેવિ મધ્યાહ્ને શિવદર્શિનૌ

એકો નંદી મહાકાલો દ્વાવેતૌ શિવવલ્લભૌ ।
યે પાપિનોપ્યધર્મિષ્ઠા અંધા મૂકાશ્ચ પંગવાઃ

કુલહીના દુરાત્માનઃ શ્વપચાદ્યા હિ માનવાઃ ।
યાદૃશાસ્તાદૃશાશ્ચાન્યે આરાધ્ય ધવલેશ્વરમ્

ગતાસ્તેઽપિ ગમિષ્યંતિ નાત્ર કાર્યા વિચરાણા ।
અત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સાંનિધ્યં શંકરસ્ય ચ

સાભ્રમત્યાં કૃતસ્નાના ધવલેશ્વરપૂજકાઃ ।
તે રુદ્રલોકં ગચ્છંતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

અત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ યે કુર્વંતિ નરોત્તમાઃ ।
ધર્માર્થકામભોગાશ્ચ ભુક્ત્વા યાંતિ હરાલયમ્

ચંદ્ર સર્યોપરાગે ચ પિતુઃ સાંવત્સરે દિને ।
યત્ફલં લભતે મર્ત્યસ્તત્ફલં પ્રાપ્નુયાદ્ધ્રુવમ્

સ્વર્ગાત્કામદુઘા દેવિ નિત્યમાયાતિ સર્વથા ।
આગત્ય તં શિવં દેવં સમભ્યર્ચ્ય યથા તથા

સા ગચ્છતિ સુરશ્રેષ્ઠે સ્વર્ગં પ્રતિ ન સંશયઃ ।
તેન દુગ્ધાભિયોગેન લિંગં તદ્ધવલીકૃતમ્

ધવલેશ્વરં નામ તતઃ સંજાતં ભુવિ સર્વદા ।
જંતવોઽત્ર સદા દેવિ મ્રિયંતે કાલનોદિતાઃ ।
તે તે શિવપદં યાંતિ યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ઉત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે ધવલેશ્વરમાહાત્મ્યંનામૈકપંચાશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ