પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.129

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
શ્રૂયતાં યે પિશાચાશ્ચ મોચિતાસ્તેન તદ્વને ।
આસીદ્રાજા ચિત્રનામા દ્રાવિડે વિષયે પુરા

સોમાન્વયે મહાવીરઃ શૂરઃ શસ્ત્રાસ્ત્રપારગઃ ।
ગજવાજિરથૌઘૈશ્ચ સંપન્નો વિક્રમી સદા

સ્વર્ણૈર્નાનાવિધૈ રત્નૈઃ પૂર્ણકોશો મહાધનઃ ।
મધ્યે નારીસહસ્રસ્ય સદા ક્રીડતિ તત્પરઃ

સ્ત્રૈણઃ કામી સદા લુબ્ધશ્ચંડકોપઃ સ પાર્થિવઃ ।
ન કરોતિ વચો ધર્મ્યં સચિવૈઃ સમુદીરિતમ્

વિષ્ણું નિંદતિ સોઽત્યર્થં વૈષ્ણવાન્દ્વેષ્ટિ સર્વદા ।
કોઽસૌ વિષ્ણુઃ ક્વ દૃષ્ટોઽસૌ ક્વ ચાસ્તે કેન કીર્ત્યતે

ઇત્થં ન સહતે વિષ્ણું સ રાજા દૈવમોહિતઃ ।
નારાયણં ભજંતે યે તાન્પીડયતિ કોપિતઃ

ન બ્રાહ્મણાન્ન વેદાંશ્ચ વૈદિકં કર્મ ન વ્રતમ્ ।
ન દાનં મન્યતે દાતું પાખંડસ્થિતિસંસ્થિતઃ

અનીત્યા ચંડદંડૈશ્ચ પ્રજાપીડાં કરોતિ સઃ ।
નિષ્ઠુરો નિર્દયઃ ક્રૂરઃ પુણ્યકાર્યપરાઙ્મુખઃ

ચ્યુતાચારોઽચ્યુતદ્વેષ્ટા ચ્યુતાગ્નિશ્ચ ચ્યુતક્રિયઃ ।
સોઽનુશાસ્તિ જનં ભૂપઃ કાલરૂપ ઇવાપરઃ

તતો બહુતિથે કાલે સ રાજા પંચતાં ગતઃ ।
વૈદિકેન વિધાનેન લેભે નૈવોર્ધ્વ દૈહિકમ્

અથ કિંકરયૂથેન પીડ્યમાનો ભૃશં તદા ।
અયઃકીલમયે માર્ગે તપ્તસિક્તા પ્રપૂરિતે

ચંડાર્કરશ્મિસંતપ્તે વૃક્ષચ્છાયાવિવર્જિતે ।
તપ્તાંગારપ્રકીર્ણે ચ વહ્નિજ્વાલાસમાકુલે

લોહતુંડૈશ્ચ કાકોલૈર્હન્યમાનઃ સુદારુણૈઃ ।
વૃકૈર્દંષ્ટ્રાકરાલૈશ્ચ શ્વભિર્ઘોરૈશ્ચ ભક્ષિતઃ

શૃણ્વન્ક્રંદિતમન્યેષાં નૃણાં કિલ્બિષકારિણામ્ ।
જગામ પાર્થિવો લોકમંતકસ્ય ભયાવહમ્

શૃણુ ભૂપગતિં તસ્ય તસ્મિઁલ્લોકે સુદુઃસહામ્ ।
નિરયાન્નિરયં યાતઃ પર્યાયેણ સ ભૂપતિઃ

આદૌ પ્રયાતસ્તામિસ્રે દારુણે ભૂરિદુઃખદે ।
પુનશ્ચૈવાંધતામિસ્રે યત્ર દુઃખં નિરંતરમ્

ગતોઽનંતરમત્યુગ્રં મહારૌરવરૌરવમ્ ।
નરકં કાલસૂત્રં ચ મહાનરકમેવ ચ

પશ્ચાન્મગ્નઃ સ ભૂપાલો દુસ્તરે દુઃખમૂર્છિતઃ ।
સંજીવને મહાવીચૌ તાપને સંપ્રતાપને

પ્રતાપનરકં રાજા દુઃખાગ્નિપ્લુષ્ટમાનસઃ ।
સંપાતં ચ સ કાકોલં કુડ્મલં પૂતિમૃત્તિકમ્

લોહશંકું મૃગીયંત્રં પંથાનં શાલ્મલિનદીમ્ ।
પ્રવિષ્ટોઽથ મહાભીમં દુર્દર્શં દુર્ગમં પુનઃ

અસિપત્રવનં ચૈવ લોહચારકમેવ ચ ।
એવમેતેષુ સર્વેષુ પતિત્વા પાપકૃન્નૃપઃ

અવિંદન્નરકે ઘોરે સંતાપં યાતનામયમ્ ।
વિષ્ણુપ્રદ્વેષઘોષેણ યુગાનામેકવિંશતિઃ

ભુક્ત્વા ચ યાતનાં યામ્યાં નિસ્તીર્ણનરકો નૃપઃ ।
સમયાદ્ગિરિરાજે તુ પિશાચોઽભૂત્તદા મહાન્

સ ભ્રામ્યતિ દિશઃ સર્વા વને તસ્મિન્બુભુક્ષિતઃ ।
ન પશ્યત્યશનં તોયં મેરાવપિ સદા ગિરૌ

કદાચિત્પર્યટન્સોઽથ પિશાચઃ શોકપીડિતઃ ।
પ્લક્ષપ્રસ્રવણારણ્યં પ્રવિષ્ટો ભાવિસત્ફલમ્

બિભીતકતરુચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય સુદુઃખિતઃ ।
હા હતોઽસ્મીતિ ચાક્રંદદ્ઘોરમુચ્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ

ક્ષ્રુત્તૃડ્ભ્યાં મુહ્યમાનસ્ય સર્વભૂતદ્રુહો મમ ।
જન્મનોસ્ય દુરંતસ્ય કથમંતો ભવિષ્યતિ

આદૌ પાપસમુદ્રેઽસ્મિન્દુઃખકલ્લોલમાલિની ।
કરાવલંબનં કોદ્ય નિમગ્નસ્ય પ્રદાસ્યતિ

ઇત્થં તસ્ય પિશાચસ્ય રોદનં દીનચેતસઃ ।
દેવદ્યુતિરધીયાનઃ શુશ્રાવ કરુણામયમ્

સમાગમ્ય તતસ્તત્ર તં પિશાચં દદર્શ સઃ ।
વિકરાલમુખં ભીમં પિશંગનયનં કૃશમ્

ઊર્ધ્વમૂર્ધજકૃષ્ણાંગં યમદૂતમિવાપરમ્ ।
લલજ્જિહ્વં ચ લંબોષ્ઠદીર્ઘજંઘં શિરાકુલમ્

દીર્ઘાંઘ્રિં શુષ્કતુંડં ચ ગર્તાક્ષં શુષ્કપંજરમ્ ।
અથામું કૌતુકાવિષ્ટઃ પપ્રચ્છ મુનિપુંગવઃ

દેવદ્યુતિરુવાચ।
કોઽસિ ત્વં ભીષણાકારઃ કુતો રોદિષિ દારુણમ્ ।
અવસ્થેયં કુતો બ્રૂહિ કિંચાહં કરવાણિ તે

મમાશ્રમપ્રવિષ્ટા હિ દુઃખભાજો ન જંતવઃ ।
મોદંતે કેવલં સર્વે વૈષ્ણવે ભવને યથા

વદ ત્વં સત્વરં ભદ્ર દુઃખસ્યૈતસ્ય કારણમ્ ।
કાલક્ષેપં ન કુર્વંતિ પ્રાપ્તેઽથે હિ મનીષિણઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
શ્રુત્વૈતદ્વચનં પ્રીતઃ પિશાચસ્ત્યક્તરોદનઃ ।
ઉવાચ દીનયા વાચા પ્રશ્રયાવનતસ્તદા

પિશાચ ઉવાચ।
સર્વાંગવ્યાપિ સંતાપં જહાર ત્વદ્વચો મયિ ।
ગ્રીષ્મે દાવાનલોદ્ભૂતં વર્ષન્મેઘ ઇવાચલે

યન્મેઽસ્તિ સુકૃતં કિંચિત્તેન દૃષ્ટોઽસિ મે દ્વિજ ।
ન હ્યસંચિતપુણ્યાનાં સદ્ભિરેકત્રસંગમઃ

ઇત્યુક્ત્વા કથયામાસ પૂર્વવૃત્તાંતમાત્મનઃ ।
વિષ્ણુદ્વેષપ્રદોષેણ દશામેતામહં ગતઃ

યન્નામપ્રાણાન્મુક્તો હિ સ્મૃત્વા વિષ્ણુપદં વ્રજેત્ ।
પાપિષ્ઠો હિ હરૌ તસ્મિન્મમદ્વેષોઽભવદ્દ્વિજ

યઃ પાલયતિ ભૂતાનિ ધર્મં યાતિ જગત્ત્રયે ।
યોંઽતરાત્મા ચ ભૂતાનાં તસ્મિન્દ્વેષો મમાભવત્

કર્મણાં ફલદો યોઽત્ર સર્વવેદેષુ ગીયતે ।
તપોભિરિજ્યતે વિપ્રૈઃ સમદ્વેષવશંગતઃ

ત્યક્તક્રિયૈઃ પ્રિયારણ્યૈર્નિઃસંગૈકચરૈશ્ચ યઃ ।
વેદાંતે યતિભિશ્ચિંત્યઃ સ મે દ્વેષી હરિર્દ્વિજ

બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ સર્વે યોગિનઃ સનકાદયઃ ।
મુક્ત્યર્થમર્ચયંતીહ સ વિષ્ણુર્દ્વેષિતો મયા

આદૌ મધ્યેઽવસાને યો વિશ્વધાતા સનાતનઃ ।
યસ્ય નૈવાદિમધ્યાંતાઃ સમે દ્વેષપદં યયૌ

યન્મયા સુકૃતં કર્મ કૃતં પ્રાક્તનજન્મનિ ।
વિષ્ણુદ્વેષાગ્નિના દગ્ધં તત્સર્વં ભસ્મસાદભૂત્

કથંચિદસ્ય પાપસ્ય સીમાં દ્રક્ષ્યામિ ચેદહમ્ ।
મુક્ત્વા નારાયણં નાન્યમર્ચયિષ્યામિ દેવતામ્

વિષ્ણુદ્વેષાચ્ચિરં ભુક્ત્વા મયા નરકયાતનામ્ ।
નિરયાન્નિસૃતઃ સોઽહં પૈશાચીં યોનિમાગતઃ

અધુના કર્મમંત્રૈઃ કૈરથાનીતસ્ત્વદાશ્રમમ્ ।
યત્ર ત્વદ્દર્શનાર્કાન્મે નષ્ટં દુઃખમયં તમઃ

પ્રાપ્યતે મરણં યત્ર બંધનં શ્રીઃ સુખં વધૂઃ ।
સ તત્ર નીયતે સ્વેન કર્મણા ગલહસ્તિના

ઇદાનીમુચિતં કર્મ બ્રૂહિ પૈશાચ્યનાશનમ્ ।
પરોપકારકાર્યે હિ ન ધન્યા મંદગામિનઃ

દેવદ્યુતિરુવાચ।
અહો મુષ્ણાતિ માયેયં દેવાસુરનૃણાં સ્મૃતિમ્ ।
યયા દેવેષ્વપિ દ્વેષો જાયતે ધર્મનાશનઃ

સ્રષ્ટા પાલયિતા હંતા જગતાં યો મહેશ્વરઃ ।
આત્મા ચ સર્વભૂતાનાં તં મૂઢો દ્વેષ્ટિ કઃ કથમ્

ભવંતિ સર્વકર્માણિ સફલાનિ યદર્પણાત્ ।
તદ્ભક્તિવિમુખો મર્ત્યઃ કો ન યાતીહ દુર્ગતિમ્

શ્રુતિસ્મૃતિસદાચારવિહિતં કર્મ કેવલમ્ ।
સેવિતવ્યં ચતુર્વર્ણૈર્ભજન્નારાયણં સદા

અન્યથા નિરયં યાંતિ વિના હ્યાગમસેવનાત્ ।
અતો વેદવિરુદ્ધાર્થં શાસ્ત્રોક્તં કર્મ સંત્યજેત્

સ્વબુદ્ધિરચિતૈઃ શાસ્ત્રૈઃ પ્રતાર્યેહ તુ બાલિશાન્ ।
વિઘ્નંતિ શ્રેયસો માર્ગં લોકનાશાય કેવલમ્

વિષ્ણું નિંદંતિ વેદાંશ્ચ તપો નિંદંતિ સદ્દ્વિજાન્ ।
તેન તે નરકં યાંતિ હ્યસચ્છાસ્ત્રનિષેવણાત્

અયમેવ યથા રાજા દ્રવિડો નિરયં ગતઃ ।
દ્વિષન્નારાયણં દેવં દેવદેવં જગત્પ્રભુમ્

તસ્માદ્દ્વેષં હિ દેવેષુ બ્રાહ્મણેષુ વિશેષતઃ ।
સંત્યજેત્પુણ્યકામોઽત્ર વેદબાહ્યાં ક્રિયાં ત્યજેત્

ઇત્યુક્ત્વા કથયામાસ પિશાચાય હિ તં મુનિઃ ।
પ્રયાગં ગચ્છ ભો ભદ્ર માઘમાસં વિચારય

યત્ર તે નિશ્ચિતા મુક્તિઃ પૈશાચ્યાન્નાત્ર સંશયઃ ।
તત્રાપ્લુતા દિવં યાંતિ શ્રુતિરેષા સનાતની

વિજહાતિ નરસ્તત્ર પ્રાક્તનં કર્મ દુષ્કૃતમ્ ।
પ્રયાગસ્નાનતો નાસ્તિ ક્વાપ્યન્યદધિકં પરમ્

પ્રાયશ્ચિત્તં તપોરૂપં દાનરૂપં ક્રિયાત્મકમ્ ।
યાગયોગાધિકં વિદ્ધિ પ્રયાગં પાપિનામપિ

સ્વર્ગાપવર્ગયોર્દ્વારં તત્પૃથિવ્યામપાવૃતમ્ ।
સિતાસિતોદ વેણી યા તાં હિત્વા ભુવિ નાપરા

પાપનૈગડબદ્ધસ્ય છેદનૈકકુઠારિકા ।
ક્વ વિષ્ણુઃ સૂર્યતેજોઽગ્નિર્ગંગાયામુનસંગમઃ

ક્વ વરાકી નૃણાં તુચ્છા પાપરાશિ તૃણાહુતિઃ ।
મલીમસઘનધ્વંસે યથા શરદિ ચંદ્રમાઃ

ભાતિ પાપક્ષયાદૂર્ધ્વં નરો વેણીજલાપ્લુતઃ ।
સિતાસિતસ્ય માહાત્મ્યમહં વક્તું ન તે ક્ષમઃ

યત્તોયકણસંસ્પૃષ્ટો મુક્તઃ કેરલકો દ્વિજઃ ।
ઇતિ વાક્યમૃષેઃ શ્રુત્વા પિશાચસ્તુષ્ટમાનસઃ

મુક્તદુઃખૈવ પ્રીતઃ પપ્રચ્છ પ્રણયાન્મુનિમ્ ।
કથં કેરલદેશીયો દ્વિજો મુક્તો મહામુને

એતં કથય વૃત્તાંતં સંશ્રિત્ય કરુણાં મયિ

દેવદ્યુતિરુવાચ।
પિશાચ શૃણુ પુણ્યાં મે કથાં કથયતઃ શુભામ્ ।
કેરલે વસુનામાત્ર બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ

દાયાદૈર્હૃતવિત્તસ્તુ નિર્ધનો બંધુવર્જિતઃ ।
જન્મભૂમિં પરિત્યજ્ય મહાદુઃખેન દુઃખિતઃ

દેશાદ્દેશં પરિભ્રામ્ય કાલેન મહતા પુનઃ ।
પ્રવિશ્ય સ મહારણ્યમીષદ્વ્યાધિપ્રપીડિતઃ

ગચ્છંસ્તીર્થાંતરં શ્રાંતઃ ક્ષુત્ક્ષામો વિંધ્યપર્વતે ।
દુર્ભિક્ષેણ મૃતિં લેભે ન દાહં ચૌર્ધ્વદેહિકમ્

તેન કર્મવિપાકેન તત્રૈવ ગિરિગહ્વરે ।
પ્રેતીભૂતશ્ચિરં કાલમુવાસ નિર્જને વને

શીતાતપપરિક્લિષ્ટો નિરાહારો નિરૂદકઃ ।
દિગંબરો વ્યુપાનત્કો ગિરા હાહેતિ નિઃશ્વસન્

ઇતસ્તતઃ પરિભ્રામ્ય વાયુભૂતઃ સ કેરલઃ ।
દ્વિજો ન શરણં લેભે ન સુખં કુત્રચિત્તદા

સંશોચતિ સ્મ દુઃખાર્તે નૈવ પશ્યતિ સદ્ગતિમ્ ।
સર્વદા દત્તદાનં સ ભુંક્તે સ્વં કર્મણઃ ફલમ્

હવિર્જુહ્વતિ નાગ્નૌ યે ગોવિંદં નાર્ચયંતિ યે ।
ભજંતે નાત્મવિદ્યાં યે સુતીર્થવિમુખાશ્ચ યે

સુવર્ણવસ્ત્રતાંબૂલં મણિમન્નં ફલં જલમ્ ।
આર્તેભ્યો ન પ્રયચ્છંતિ સર્વે તે કૃતહીનકાઃ

બ્રહ્મસ્વં ચ પરસ્વં ચ સ્ત્રીધનાનિ હરંતિ યે ।
બલેન છદ્મના વાપિ ધૂર્તાશ્ચ પરવંચકાઃ

દાંભિકઃ કુહકાશ્ચૌરા યે ચ પાવકવૃત્તયઃ ।
બાલવૃદ્ધાતુરસ્ત્રીષુ નિર્દયાઃ સત્યવર્જિતાઃ

અગ્નિદા ગરદા યે ચ યે ચાન્યે કૂટસાક્ષિણઃ ।
અગમ્યાગામિનઃ સર્વે યે ચાન્યે ગ્રામયાજિનઃ

પિતૃમાતૃસ્નુષાપત્યસ્વદારત્યાગિનશ્ચ યે ।
યે કદર્યાશ્ચ લુબ્ધાશ્ચ નાસ્તિકા ધર્મદૂષકાઃ

ત્યજંતિ સ્વામિનં યુદ્ધે ત્યજંતિ શરણાગતમ્ ।
ગવાંભૂમેશ્ચ હંતારો યે ચાન્યે રત્નદૂષકાઃ

પરાપવાદિનઃ પાપા દેવતાગુરુનિંદકાઃ ।
મહાક્ષેત્રેષુ સર્વેષુ પ્રતિગ્રહરતાશ્ચ યે

પરદ્રોહરતા યે ચ યથા ચ પ્રાણિહિંસકાઃ ।
કુપ્રતિગ્રાહિણઃ સર્વે તે ભવંતિ પુનઃ પુનઃ

પ્રેતરાક્ષસપૈશાચ તિર્યગ્વૃક્ષકુયોનિષુ ।
ન તેષાં સુખલેશોઽસ્તિ ઇહ લોકે પરત્ર ચ

તસ્માત્ત્યક્ત્વા નિષિદ્ધાર્થં વિહિતં કર્મ ચાચરેત્ ।
યજ્ઞં દાનં તપસ્તીર્થં મંત્રં દેવં ગુરું ભજેત્

વિપાકં કર્મણાં દૃષ્ટ્વા યોનિકોટિષુ દુસ્તરમ્ ।
ચતુર્ભિરપિ વર્ણૈશ્ચ સેવ્યો ધર્મો નિરંતરમ્

ઇતિ પ્રેતગતિં દૃષ્ટ્વા પાપબીજોત્થિતાં હિ સઃ ।
કૃત્વા ધર્મોપદેશં ચ પુનસ્તસ્મૈ દ્વિજોઽબ્રવીત્

ઇત્થં સ કેરલઃ પ્રેતો વર્તમાનો ગિરૌ તદા ।
અતિવાહ્ય ચિરં કાલમપશ્યત્પથિકં પથિ

વહંતં દ્વૌ કરંડૌ ચ વેણી જલયુતૌ તથા ।
ગાયંતં પ્રમુખા દેવં પુણ્યશ્લોકં જનાર્દનમ્

તં દૃષ્ટ્વા સહસા પ્રેતો માર્ગરોધં ચકાર સઃ ।
દર્શયામાસ ચાત્માનં મા ભૈષીરિત્યુવાચ સઃ

પાનીયં પાતુમિચ્છામિ ત્વત્તઃ કાર્પાટિકોત્તમ ।
ન પાસ્યસિ જલં ચેન્માં પ્રાણા યાસ્યંતિ મે દૃઢમ્

ઇતિ પ્રેતવચઃ શ્રુત્વા પાંથઃ પ્રત્યાહ કૌતુકાત્ ।
કાર્પટીક ઉવાચ।
કસ્ત્વં દુઃખાભિભૂતસ્તુ કૃશો મ્લાનો દિગંબરઃ

જીવશેષો મુમૂર્ષુશ્ચ વિકૃતો ભયવર્ધનઃ ।
નવધૂમમયાકારશ્ચંડશ્ચંચલલોચનઃ

પદ્ભ્યામસ્પૃષ્ટભૂમિસ્ત્વં નિર્માંસોદરબાહુકઃ ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રેતો વાક્યમથાબ્રવીત્

પ્રેત ઉવાચ।
શૃણુ ધર્મિષ્ઠ તે વચ્મિ યેનાહમીદૃશોઽભવમ્ ।
બ્રાહ્મણોઽદત્તદાનોઽહં લોભી ચ મલિનક્રિયઃ

પરાન્નં ચ સદા ભુક્તમેકાકી મિષ્ટભોજનઃ ।
મયા દત્તા ન ભિક્ષાપિ હંતકારો ન પુષ્કલઃ

ન કૃતો વૈશ્વદેવસ્તુ પ્રક્ષિપ્તો ન બહિર્બલિ ।
ભૂતાનાં તુ તૃષાર્તાનાં ન હતા પયસા ચ તૃટ્

કદાચિત્પિતરો નૈવ તર્પિતા અટતા મહીમ્ ।
ન ચ શ્રાદ્ધં કૃતં ક્વાપિ પૂજિતા નૈવ દેવતાઃ

વર્ષાતપપરિત્રાણં ન દત્તં પાદરક્ષણમ્ ।
જલપાત્રં ન દત્તં ચ તાંબૂલં નૌષધં મયા

ન ગૃહે વસતિર્દત્તા નાતિથ્યં કસ્યચિત્કૃતમ્ ।
અંધવૃદ્ધાધનાનાથ દીનાઃ પાનાન્નતોષિતાઃ

ગવાં ગ્રાસો ન દત્તો વૈ ન રોગી પરિમોચિતઃ ।
ન દત્તા ન હુતા વિપ્ર પવિત્રાશ્ચ તિલા મયા

પૃથિવ્યાં તિલદાતારો ન ભવંતિ તુ મદ્વિધાઃ ।
વ્યતીપાતે ન દત્તં હિ કિંચિત્સ્વર્ણં મહાફલમ્

સંક્રાંતાવુપરાગે ચ ન દત્તં સૂર્યચન્દ્રયોઃ ।
પર્વાણ્યન્યાનિ સર્વાણિ જગ્મુઃ શૂન્યાનિ મે દ્વિજ

તિથયઃ કાર્તિકે મુખ્યા જાતા વંધ્યાઃ સદા મમ ।
પિતૃભ્યો નૈવ દત્તં વા અષ્ટકાસુ મઘાસુ ચ

દ્વિજાનાં ન કૃતા પ્રીતિર્મન્વાદિષુ યુગાદિષુ ।
ન દત્તસ્તિલતૈલેન પ્રદીપઃ કાર્તિકે મયા

ન સ્નાતો માઘમાસેઽહં રૂપસૌભાગ્યકામદે ।
દ્વિજાય વેદવિદુષે ગૌતમ્યાં સિંહગે ગુરૌ

મયા સંકલ્પિતં દ્રવ્યં ન દત્તં પૂર્વજન્મનિ ।
ન સ્નાતોઽહં કૃષ્ણવેણ્યાં તથા કન્યાગતે ગુરૌ

અગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય કાષ્ઠૌઘૈઃ સ્નાતાનાં પૌષમાઘયોઃ ।
શીતાર્તાનાં ચ વિપ્રાણાં ન કૃતો જાડ્યનિગ્રહઃ

માધવાદિષુ માસેષુ ન દત્તં શીતલં જલમ્ ।
મયા નારોઽપિતોઽશ્વત્થો ન્યગ્રોધો નૈવ વર્ધિતઃ

બંદીગૃહાન્મયા મુક્તિર્ન કૃતા પ્રાણિનાં ક્વચિત્ ।
ન પ્રાણિભયસંત્રસ્તો રક્ષિતઃ શરણાગતઃ

નોપોષ્યાત્ર ત્રિરાત્રાણિ તોષિતો મધુસૂદનઃ ।
કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રપારાકં તથા ચાંદ્રાયણં દ્વિજ

અથાન્યત્તપ્તકૃચ્છ્રં ચ તથા સાંતપનાનિ ચ ।
વ્રતાન્યેતાનિ પુણ્યાનિ જુષ્ટાનીંદ્રાદિભિઃ સુરૈઃ

ચરિત્વા ન મયા તાનિ દેહઃ સંશોષિતઃ પુરા ।
ઇત્થં પૂર્વભવો વંધ્યો મમ જાતો દ્વિજોત્તમ

પશ્ય દ્વિજ મહાક્રૂરામદ્ભુતામત્ર જન્મનિ ।
ગતિં દૂરપ્રબોધાં તુ મમ પૂર્વસ્ય કર્મણઃ

સંતિ માંસાનિ માર્ગેષુ વૃકવ્યાઘ્રહતાનિ વૈ ।
ફલાન્યન્યાનિ શૈલેસ્મિન્શુકૈસ્ત્યક્તાનિ સર્વતઃ

પુણ્યાનિ ચ સુગંધીનિ ફલાનિ રસવંતિ ચ ।
મૂલાનિ તુ સુભક્ષ્યાણિ મૃદૂનિ મધુરાણિ ચ

નાનાવિધાનિ તિષ્ઠંતિ મધૂનિ સુબહૂન્યપિ ।
સ્રોતસાં નિર્ઝરાણાં ચ સંતિ વારીણિ સર્વશઃ

સુલભેષુ પદાર્થેષુ સર્વેષ્વેતેષુ પર્વતે ।
નેક્ષેહમશનં ક્વાપિ દૈવેનાપિ હતં સદા

વાતાહારેણ જીવામિ યથા જીવંતિ પન્નગાઃ ।
પુનર્જીવામિ ભો વિપ્ર દેવયોનિપ્રભાવતઃ

બલેન પ્રજ્ઞયા નિત્યં મંત્રપૌરુષવિક્રમૈઃ ।
સહાયૈશ્ચૈવ મિત્રૈશ્ચ નાલભ્યં લભતે નરઃ

લાભાલાભે સુખે દુઃખે વિવાહે મૃત્યુજીવને ।
ભોગે રોગે વિયોગે ચ દૈવમેવ હિ કારણમ્

કુરૂપાઃ કુકુલા મૂર્ખાઃ કુત્સિતાચારનિંદિતાઃ ।
શૌર્યવિક્રમહીનાશ્ચ દૈવાદ્રાજ્યાનિ ભુંજતે

કાણાઃ ખંજા અભવ્યાશ્ચ નીતિહીનાશ્ચ દુર્ગુણાઃ ।
નપુંસકાશ્ચ દૃશ્યંતે દૈવાદ્રાજ્યે પ્રતિષ્ઠિતાઃ

યૈર્દત્તાશ્ચ તિલા ગાવો હિરણ્યં વસનાનિ ચ ।
ગૌરી કન્યા ચ યૈર્દત્તા યૈર્દત્તા ચ વસુંધરા

શય્યાસનાનિ તાંબૂલં મંદિરાણિ ધનાનિ ચ ।
ભક્ષ્યભોજ્યાનિ દત્તાનિ ચંદનાન્યગરૂણિ ચ

અટવ્યાં પર્વતાગ્રે ચ ગ્રામે વા નગરેઽપિ વા ।
પુરઃ પુરઃશ્ચ તિષ્ઠંતિ તેષાં ભોગાઃ પ્રયત્નતઃ

સંત્યત્ર પર્વતેઽન્યેઽપિ રાક્ષસા બલવત્તરાઃ ।
રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ પિશાચ્યશ્ચાતિદારુણાઃ

કદાચિચ્ચ કથંચિચ્ચ ક્વાપિ યત્ર સ્વકર્મણા ।
લભંતે ચાન્નપાનાનિ પર્યટંતો વનેવને

ઇતિ શ્રુત્વાઽત્ર તેભ્યશ્ચ મા ભયં ભવતાં ભવેત્ ।
શુચિં ગોવિંદભક્તં ત્વાં ન તે દ્રષ્ટુમપિ ક્ષમાઃ

વિષ્ણુભક્તિતનુત્રાણં નારાયણપરાયણમ્ ।
ન સ્પૃશંતિ ન પશ્યંતિ રાક્ષસાઃ પ્રેતપૂતનાઃ

ભૂતવેતાલગંધર્વાઃ શાકિન્યશ્ચાર્યકા ગ્રહાઃ।
રેવત્યો વૃદ્ધરેવત્યો મુખમંડ્યસ્તથા ગ્રહાઃ

યક્ષા બાલગ્રહાઃ ક્રૂરા દુષ્ટા વૃદ્ધગ્રહાશ્ચ યે ।
તથા માતૃગ્રહા ભીમા ગ્રહાશ્ચાન્યે વિનાયકાઃ

કૃત્યાઃ સર્પાશ્ચ કૂષ્માંડા યે ચાન્યે દુષ્ટજંતવઃ ।
ન પશ્યંતિ પરં વિપ્ર વૈષ્ણવં બ્રાહ્મણં શુચિમ્

શુચિં રક્ષંતિ ભૂતાનિ ધર્મિષ્ઠં પીડયંતિ ન ।
રક્ષંતિ ચ શુચિં નિત્યં ગ્રહનક્ષત્રદેવતાઃ

ગોવિંદનામ જિહ્વાગ્રે હૃદિ વેદસ્તુ સંસ્થિતઃ ।
શુચિશ્ચ દાનશીલશ્ચ ત્વં સર્વત્રાકુતોભયઃ

એવં બ્રાહ્મણ તિષ્ઠામિ ભુંજાનઃ કર્મણઃ ફલમ્ ।
ન શોચામીતિ મત્વાઽહં વિમૃશ્ય ચ પુનઃ પુનઃ

ન દુનોમિ તથા તાવદ્યાવજ્જંબાલિની તટે ।
સારસોદીરિતં વાક્યે શ્રુતં પર્યટતા મયા

બ્રાહ્મણ ઉવાચ।
સારસોદીરિતં વાક્યં કીદૃશં હિ શ્રુતં ત્વયા ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ બ્રૂહિ ત્વં પ્રેત સત્વરમ્

પ્રેત ઉવાચ।
બ્રવીમિ સારસં વાક્યં શૃણુ કાર્પાટિકોત્તમ ।
ધૂસરા નામ કક્ષેઽસ્મિન્નદીગિરિસમુદ્ભવા

સદા જલશયોત્તાલા મત્તદંતિકુલાકુલા ।
મહાકકુભશોભાઢ્યા સ્નિગ્ધજંબૂમનોહરા

તસ્યાસ્તીરમહં પ્રાપ્તો ગાહમાનો વનં ઘનમ્ ।
મયિ તિષ્ઠતિ વૈ તત્ર ફલભોજનકામ્યયા

વનાંતરાત્સમુડ્ડીય સારસો લક્ષ્મણા યુતઃ ।
આગત્ય પુલિનં નદ્યાઃ સેવિતું બહુપક્ષિભિઃ

પીત્વા તત્રૈવ પાનીયં રમિત્વા ભાર્યયા સહ ।
સુપ્તઃ પક્ષપુટે વામે પ્રવેશ્ય ચ શિરોમુખમ્

એતસ્મિન્નંતરે દૃષ્ટઃ પાદપાદવતીર્ય ચ ।
રક્તાનનઃ સુરક્તાક્ષો દંડી દૃઢનખાવલિ

લોમશો દીર્ઘલાંગૂલશ્ચલચેષ્ટો હિ વાનરઃ ।
યત્રાસૌ સારસઃ સુપ્તસ્તત્ર વેગેન ચાગતઃ

સમાગત્ય ચ જગ્રાહ સારસં ચરણે દૃઢમ્ ।
કરાભ્યાં ક્રૂરયા બુદ્ધ્યા પશ્યતાં બહુપક્ષિણામ્

ઉડ્ડીયોડ્ડીય તે સર્વે ગતાશ્ચાન્યત્ર ખેચરાઃ ।
સારસી ભીતભીતા ચ વિરાવાન્કુર્વતી સ્થિતા

સારસો ભગ્નનિદ્રસ્તુ ત્રાસાચ્ચલિતલોચનઃ ।
અવલોકિતવાઞ્છીઘ્રં તદોત્તામ્ય શિરોધરામ્

વિલોક્ય વાનરં દુષ્ટં હંતુકામં સુદારુણમ્ ।
તદા સંભાષયામાસ ગિરા મધુરયા ખગઃ

અપરાધં વિના માં ત્વં કિં શાખામૃગ બાધસે ।
સાપરાધા જના લોકે વધ્યંતે ભૂમિપૈરપિ

ન પીડયિતુમર્હંતિ ત્વાદૃશા ઉત્તમા જનાઃ ।
અસ્માનહિંસકાન્સાધૂન્પરવૃત્તિપરાઙ્મુખાન્

જલશૈવાલભક્ષાંશ્ચ ખેચરાન્વનવાસિનઃ ।
સ્વદારરતિશીલાંશ્ચ પરદારાભિવર્જિતાન્

ન પીડયિતુમર્હંતિ ત્વદ્વિધા વાનરોત્તમ ।
પરાપવાદપૈશુન્યાન્દ્વિજાન્પરમસેવકાન્

શાખામૃગ વિમુંચાશુ સર્વથા મામનાગસમ્ ।
જાનામિ તવ જન્માહં ન ત્વં વેત્સિ તુ મામકમ્

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય મુમોચ સારસં તદા ।
ચપલો વાનરઃ શીઘ્રમાહ દૂરે વ્યવસ્થિતઃ

વાનર ઉવાચ।
બ્રૂહિ રે ત્વં કથં વેત્સિ મમ જન્મ પુરાતનમ્ ।
ત્વં પક્ષી જ્ઞાનહીનશ્ચ તિર્યક્ચાહં વનેચરઃ

સારસ ઉવાચ।
જાનેઽહં તાવકં જન્મ જાતિસ્મરમિતિ સ્ફુટમ્ ।
ત્વં હિ વિંધ્યાધિપો રાજા પ્રાગ્ભવે પર્વતેશ્વરઃ

અહં પૂજ્યતમો વિપ્રસ્તવ વંશે પુરોહિતઃ ।
તેન પ્રત્યભિજાનામિ ત્વાં સમ્યગ્વાનરોત્તમ

ઇમાં પાલયતા ભૂમિં પ્રજાઃ સર્વાઃ પ્રપીડિતાઃ ।
ત્વયા વિવેકહીનેન ભૃશં સંચયતા ધનમ્

પ્રજાપીડાનતાપોત્થ વહ્નિજ્વાલૈસ્તુ વાનર ।
પ્રાક્ત્વં દગ્ધઃ પુનઃ ક્ષિપ્તઃ કુંભીપાકેઽતિ દારુણે

પુનઃ પુનઃશ્ચ દગ્ધેન જાતેન ચ પુનઃ પુનઃ ।
નારકેણ શરીરેણ સમાસ્ત્રિંશદ્ગતં ત્વયા

કુર્વતા દારુણાઞ્છબ્દાન્રુદતા ચ પુનઃ પુનઃ ।
કુંભીપાકાનલે તીવ્રા હ્યનુભૂતાશ્ચ યાતનાઃ

નિસ્તીર્ણનરકો ભૂયઃ પાપશેષેણ સાંપ્રતમ્ ।
પ્રાપ્તોઽસિ વાનરં જન્મ યેન માં હંતુમિચ્છસિ

વિપ્રસ્યોપવનાત્પૂર્વં પક્વરંભાફલાનિ વૈ ।
અનનુજ્ઞાપ્ય ભુક્તાનિ ત્વયાપહૃત્ય પૌરુષાત્

વિપાકઃ કર્મણસ્તસ્ય ફલતે પશ્ય દારુણઃ ।
વાનરસ્ત્વં વને વાસો હ્યધુના તેન વર્તસે

અશુભસ્ય શુભસ્યાપિ પુરાવિહિતકર્મણઃ ।
ભોગઃ ક્રીડતિ ભૂતેષુ નોલ્લંઘ્યસ્ત્રિદશૈરપિ

ઇત્થં ત્વજ્જન્મ જાનામિ યથાવત્તુ સહેતુકમ્ ।
પ્રાપ્તઃ સારસદેહોઽપિ જ્ઞાનેનાપરિમોહિતઃ

પ્રેત ઉવાચ।
ઇતિ શ્રુત્વા કથાં વિપ્ર વાનરોપ્યાહ સારસમ્ ।
સમ્યગ્વેત્તિ ભવાન્નૂનં કથં ત્વં પક્ષિતાં ગતઃ

સારસ ઉવાચ।
કથયિષ્યામિ તત્કર્મ યેનાહં દુર્ગતિં ગતઃ ।
પક્ષિયોનિં ગતો યેન તત્સર્વં શ્રોતુમર્હસિ

ધાન્યં ખારિશતં સાગ્રમુત્સૃષ્ટં હિ ત્વયા પુરા ।
બહુભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ ચર્મદાયાં રવિગ્રહે

પૌરોહિત્યમદાલ્લોભાદ્વંચયિત્વા દ્વિજાંસ્તથા ।
કિંચિદ્દત્ત્વા તુ તેભ્યશ્ચ ગૃહીતમખિલં મયા

વિપ્રસાધારણદ્રવ્યગ્રહણોત્પન્નપાતકાત્ ।
પતિતઃ કાલસૂત્રેઽહં નરકે રક્તકર્દમે

ચલત્ક્રિમિસુસંપૂર્ણે દુર્ગંધે પૂયફેનિલે ।
આનાભેસ્તત્ર મગ્નોસ્મિ લિહન્પૂયમધોમુખઃ

તથોપરિ મહાગૃધ્રૈર્ભક્ષ્યમાણસ્તુ વાયસૈઃ ।
ક્રિમિભિસ્તુદ્યમાનસ્તુ મમ દેહો નિરંતરમ્

તસ્મિઞ્છોણિતપંકેઽહં નિરુચ્છ્વાસોઽભવં તદા ।
મુહૂર્તોઽપિ મહાકલ્પસમો જાતો મમાત્ર વૈ

યાતનાશ્ચાનુભૂતાશ્ચ સમાસ્ત્રિરયુતં મયા ।
વક્તું ચ તન્ન શક્નોમિ દુઃખં વાનર નારકમ્

પૌરોહિત્યં મહાઘોરં પાપદં ચ સ્વભાવતઃ ।
દેવોપજીવનં યત્ર બ્રાહ્મણસ્યોપજીવનમ્

રાજ્ઞઃ પ્રતિગ્રહો ઘોરસ્તેન દગ્ધા દ્વિજાતયઃ ।
તેષામપિ હરેદ્દ્રવ્યં પુરોધાસ્તેન નારકી

રાજા યત્કુરુતે પાપં પુરા દેહેન ધીયતે ।
તસ્ય તેન પુરોધાશ્ચ ગીયતે તત્વદર્શિભિઃ

દૈવાત્કથમપિ પ્રાપ્ત ઉત્તારો નરકાંબુધેઃ ।
મયાદૌ દૈવયોગેન શકુનિત્વમુપસ્થિતમ્

અપહૃત્ય પુરા કાંસ્યભાજનં ભગિનીગૃહાત્ ।
આક્ષિકાય મયા દત્તં તેન મે સારસી ગતિઃ

ઇયં ચ બ્રાહ્મણી પૂર્વં કાંસ્યચોરી સુદારુણા ।
તેનેયં સારસી જાતા મમ ભાર્યા સધર્મિણી

ઇત્થં વાનર તે સર્વં કથિતં કર્મણઃ ફલમ્ ।
વૃત્તં ચ વર્તમાનં ચ ભવિષ્યં શૃણુ સાંપ્રતમ્

અહં હંસો ભવિષ્યામિ ત્વં ચ હંસો ભવિષ્યસિ ।
હંસીયમપિ મદ્ભાર્યા સારસી ચ ભવિષ્યતિ

દેશે ચ કામરૂપે વૈ સ્થાસ્યામો વૈ યથાસુખમ્ ।
યોગિનીં ભાવિકલ્યાણીં યાસ્યામસ્તદનંતરમ્

તતશ્ચ માનુષં જન્મ પ્રાપ્યામો દુર્લભં પુનઃ ।
શ્રેયસ્તદ્વિપરીતં ચ પ્રાણિભિર્યત્ર સાધ્યતે

એવં સર્વાઞ્છિવો જંતૂન્મોહયિત્વા સ્વમાયયા ।
સુખૈર્ભુનક્તિ દુઃખૈશ્ચ નાસ્માનેવ તુ કેવલમ્

અયં લોકે પ્રવૃત્તશ્ચ માર્ગો વિવિધનિર્મિતઃ ।
ધર્માધર્મમયોઽત્યર્થે સુખદુઃખફલાત્મકઃ

સેવિતઃ પ્રાણિભિઃ સર્વૈઃ સર્વદા વા પુનઃ પુનઃ ।
દેવાસુરનરવ્યાઘ્ર ક્રિમિકીટજલેચરૈઃ

નાતિક્રાંતો હિ કેનાપિ પંથાઽયં દુઃખકંટકઃ ।
વિરક્તાન્યોગિનોધ્યાયં વિનાવેદાંતપારગાન્

અણોર્વાપિ ગુરોર્વાપિ પુણ્યાપુણ્યસ્ય કર્મણઃ ।
દદાતીહ ફલં જ્ઞાત્વા દેશં કાલં મહેશ્વરઃ

ઇત્થં વિધિવિધાનજ્ઞાં માયાં જ્ઞાત્વેશ્વરસ્ય ચ ।
ન શોચંતિ ન તપ્યંતિ ન વ્યથંતિ મહાધિયઃ

નાન્યથા શક્યતે કર્તું વિપાકઃ પૂર્વકર્મણામ્ ।
ઉપાયૈઃ પ્રજ્ઞયા વાપિ શાખામૃગસુરૈરપિ

પુરા ત્વં ભૂપતિર્જાતઃ પશ્ચાજ્જાતોઽસિ નારકી ।
અધુના વાનરો ભૂયો જન્મ પ્રાપ્સ્યસિ તાદૃશમ્

ઇતિ મત્વા વિશોકસ્ત્વં શાખામૃગ યથાસુખમ્ ।
પ્રતીક્ષાં કુરુ કાલસ્ય રમમાણોઽત્ર કાનને

અહમપ્યેવમીશાન માયાબદ્ધો વને વને ।
ક્ષપયિષ્યામિ વૈ જન્મ ધૈર્યમાસ્થાય સારસમ્

વાનર ઉવાચ।
મયા ત્વં પૂજિતઃ પૂર્વં નૌમિ ત્વામધુનાપ્યહમ્ ।
જાતિસ્મરોઽસિ જાનામિ સર્વં મત્પૂર્વદૈહિકમ્

તિષ્ઠ સારસ સારસ્યા શિવમસ્તુ સદા તવ ।
ત્વદ્વાક્યાદ્ગતમોહોઽહં વિચરિષ્યામિ સર્વદા

પ્રેત ઉવાચ।
ઇમં રમ્યં વિચિત્રં ચ પાવનં પરમં દ્વિજ ।
પક્ષિવાનરસંવાદં શ્રુતં યાવન્નદીતટે

તાવન્મમાપિ બોધોઽભૂત્તેન શોકઃ ક્ષયં ગતઃ ।
ઇદાનીં જાહ્નવીતોયમાહાત્મ્યં પરમાદ્ભુતમ્

દૃષ્ટ્વાત્ર બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ ત્વાં યાચે જાહ્નવીજલમ્ ।
પ્રેતત્વાત્તર્તુકામોઽહં તીવ્રા તૃષ્ણા પ્રપીડિતઃ

અસ્મિન્નેવાચલે દૃષ્ટં મયાશ્ચર્યં ચ વૈ દ્વિજ ।
ગંગાતોયસ્ય તાવદ્ધિ પાતુમિચ્છામિ તજ્જલમ્

પારિયાત્રોદ્ભવઃ કોઽપિ બ્રાહ્મણો ગ્રામયાજકઃ ।
અયાજ્યયાજનાદ્વિંધ્યે સંભૂતો બ્રહ્મરાક્ષસઃ

અસ્મત્સંગસ્ય લોભે સ્થિતોઽસૌ હાયનાષ્ટકમ્ ।
તસ્યાસ્થીનિ સુપુત્રેણ સંચિતાનિ દ્વિજોત્તમ

ક્ષિપ્તાન્યાનીય ગંગાયાં તીર્થે કનખલેઽમલે ।
તત્ક્ષણાદેવ મુક્તોઽસૌ રાક્ષસત્વાત્સુદારુણાત્

ઇતિ ગંગાજલસ્નાન મહિમા મહદદ્ભુતમ્ ।
સાક્ષાદ્દૃષ્ટો મયા તેન ગાંગેયં પ્રાર્થિતં જલમ્

પુરસ્તાદ્યત્કૃતસ્તીર્થે મયા ભૂરિપરિગ્રહઃ ।
ન કૃતસ્તુ પ્રતીકારસ્તસ્ય જાપ્યાદિલક્ષણઃ

તેન મે પ્રેતરૂપસ્ય દુર્લભોદકભોજનમ્ ।
સહસ્રં યત્ર વર્ષાણામતીતં વિંધ્યપર્વતે

ઇતિ તે કથિતં સર્વં હિત્વા લજ્જાં ગરીયસીમ્ ।
ઇદાનીં ધાર્મિકશ્રેષ્ઠ જલદાનેન સત્વરમ્

સંતર્પય મમ પ્રાણાન્કંઠમાત્રાવલંબિતાન્ ।
દુર્લભં પ્રેતભાવેઽપિ જીવિતં પ્રાણિનામિહ

શરીરં રક્ષણીયં હિ સર્વથા સર્વદા નરૈઃ ।
નહીચ્છંતિ તનુત્યાગમપિ કુષ્ઠાદિ રોગિણઃ

દેવદ્યુતિરુવાચ।
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા વિસ્મયં પરમં ગતઃ ।
પથિકશ્ચિંતયામાસ કૃપાં પ્રેતે સમુદ્વહન્

પાપપુણ્યફલં લોકે પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે ખલુ ।
દેવદાનવમાનુષ્યં તિર્યક્ત્વં ક્રિમિકીટકમ્

નાનાયોનિષુ જન્માનિ નાનાવ્યાધિપ્રપીડનમ્ ।
મરણં બાલવૃદ્ધાનામંધત્વં કુબ્જતા તથા

ઐશ્વર્યં ચ દરિદ્રત્વં પાંડિત્યં મૂર્ખતા તથા ।
એતાશ્ચ રચના લોકે ભવંતિ કથમન્યથા

તે ધન્યાઃ કર્મભૂમૌ યે ન્યાયમાર્ગાર્જિતં ધનમ્ ।
સત્પાત્રેભ્યઃ પ્રયચ્છંતિ કુર્વંતિ ચાત્મનો હિતમ્

ભૂમિરત્નહિરણ્યાનિ ગાવો ધાન્યં ગૃહં ગજાઃ ।
રથાશ્વવસનગ્રામાઃ સિદ્ધમન્નં ફલં જલમ્

કન્યા દિવ્યૌષધમન્નં છત્રોપાનદ્વરાસનમ્ ।
શય્યા તાંબૂલ માલ્યાનિ તાલવૃંતં વરાસનમ્

સર્વમેતત્પ્રદાતવ્યં લોકત્રયજિગીષુભિઃ ।
દત્તં હિ પ્રાપ્યતે સ્વર્ગે દત્તમેવ હિ ભુજ્યતે

છત્રચામરયાનાનિ વરાશ્વવરવારણાઃ ।
હર્મ્યાણિ વરશય્યાશ્ચ ગોમહિષ્યો વરસ્ત્રિયઃ

અન્નભૂષણમુક્તાશ્ચ પુત્રા દાસ્યો મહાકુલમ્ ।
આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યં કલા વિદ્યાસુ કૌશલમ્

દાનસ્યૈવ ફલં સર્વં પ્રાપ્યતે ભુવિ માનવૈઃ ।
તસ્માદ્દેયં પ્રયત્નેન નાદત્તમુપતિષ્ઠતિ

ધર્મિષ્ઠેન તુ પાંથેન ગાથેયં સમગાયત ।
ઇતિ શ્રુત્વા પુનઃ પ્રેતઃ પ્રોવાચ હ્યાર્તમાનસઃ

મન્યે ધર્મજ્ઞકલ્પોઽસિ પાંથ ત્વં નાત્ર સંશયઃ ।
દેહિ મે જીવનં વારિ ચાતકાય ઘનો યથા

એતસ્મિન્પ્રાણદાને હિ મા વિલંબં કૃથા બહુ ।
તતઃ પ્રત્યાહ પાંથસ્તુ વચનં ન્યાયગર્ભિતમ્

ભૃગુક્ષેત્રે શૃણુ પ્રેત પિતરૌ મમ તિષ્ઠતઃ ।
તદર્થં તીર્થરાજસ્ય મયા વારિ સમાહૃતમ્

તત્સિતાસિતપાનીયં મધ્યે ચ પ્રાર્થિતં ત્વયા ।
ન જાને ધર્મસંદેહઃ કિમત્ર મમ યુજ્યતે

બલાબલં વિચારાર્થં કરિષ્યે પ્રબલં વિધિમ્ ।
વેદેભ્યો ધર્મશાસ્ત્રેભ્યો નાહં માનેન કેવલમ્

હયમેધાદિ યજ્ઞેભ્યઃ સર્વેભ્યોપ્યધિકં મતમ્ ।
ઋષિભિર્દેવતાભિશ્ચ પ્રાણિનાં પ્રાણરક્ષણમ્

ઇતિ દત્ત્વા વરં વારિ કૃત્ત્વા પ્રેતસ્ય રક્ષણમ્ ।
પિત્રર્થં પુનરાદાય જલં નેષ્યામિ પાવનમ્

એષ મે પ્રબલો ભાતિ શુદ્ધધર્મપ્રદો વિધિઃ ।
પરોપકરણાદન્યત્સર્વમલ્પં સ્મૃતં બુધૈઃ

પરોપકારિભિર્દત્તા અપિ પ્રાણા નૃભિર્મુદા ।
અદ્ભિઃ પરોપકારઃ સ્યાત્કિં ન લબ્ધં મયા પુનઃ

દધીચિના પુરા ગીતઃ શ્લોકોઽયં શ્રૂયતે ભુવિ ।
સર્વધર્મમયઃ સારઃ સર્વધર્મજ્ઞસંમતઃ

પરોપકારઃ કર્તવ્યઃ પ્રાણૈરપિ ધનૈરપિ ।
પરોપકારજં પુણ્યં તુલ્યં ક્રતુશતૈરપિ

ઇત્યુક્ત્વા પ્રદદૌ તોયં ગંગાયામુનસંભવમ્ ।
પ્રેતાય પ્રાણરક્ષાર્થં સ ધર્મિષ્ઠો વરો દ્વિજઃ

પ્રેતઃ પ્રીતો જલં પીત્વા હ્યભિષિચ્ય શિરસ્તથા ।
પ્રજહૌ પ્રેતદેહં તં દિવ્યદેહોઽભવત્ક્ષણાત્

તદાશ્ચર્યં મહદ્દૃષ્ટ્વા નિજગાદ સ કેરલઃ ।
અહો વિમુક્તઃ પ્રેતત્વાદ્વેણીપાનીયબિંદુભિઃ

બ્રહ્માપિ નૈવ શક્નોતિ મન્યે વક્તુમપાં ગુણમ્ ।
ગઙ્ગાતોયં મહાદેવો ધત્તે કે કથમન્યથા

અચિંત્યશક્તિગંગાંભસ્તિલમાત્રં તુ યઃ પિબેત્ ।
દેવો ભવેત્સ સિદ્ધો વા ગર્ભે નૈવ ચ સંવિશેત્

ન ગંગા સદૃશી સિદ્ધિર્ન ગંગા સદૃશી મતિઃ ।
ન ગંગાસદૃશી મુક્તિર્ગંગા સર્વાધિકા યતઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મહાભક્ત્યા ચ ધાર્મિક ।
કરસ્થં તસ્ય કૈવલ્યં યોગં ગાં સેવતે સદા

આયુષ્માન્ભવ પાંથત્વં મા ધર્મવિરતો ભવ ।
ત્વયાઽહં તારિતઃ સદ્યો ગંગાંબુકણદાનતઃ

ઇત્યુક્ત્વા પ્રસ્થિતો નાકં પિશાચસ્તુ સ કેરલઃ ।
આશીર્ભિરભિનંદ્યાથ પાંથં બંધુવરં નરમ્

પ્રેતં વિમોક્ષ્ય પાંથોઽપિ પુનરાદાય તજ્જલમ્ ।
ગતસ્તેનૈવ માર્ગેણ સ્મરંસ્તીર્થોદકૌતુકમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
ઇત્થં પ્રયાગમાહાત્મ્યં શ્રુત્વા નત્વા ચ તં મુનિમ્ ।
પ્રયાગં સહસા માઘે પિશાચઃ સત્વરં ગતઃ

સ્નાત્વા સિતાસિતે સોઽપિ માઘમાસે દ્વિજોત્તમ ।
પિશાચઃ ક્ષીણપાપસ્તુ પૈશાચીં વિજહૌ તનુમ્

દિવ્યદેહસ્તતો ભૂત્વા દ્રાવિડો ભૂપતિસ્તદા ।
સ્તુવન્નારાયણં દેવં ભક્ત્યા દોષવિવર્જિતઃ

ગંધર્વૈઃ સ્તૂયમાનસ્તુ નાકનારીસુપૂજિતઃ ।
ઉત્તમેન વિમાનેન પુરંદરપુરં યયૌ

ઇતિ તે કથિતં વિપ્ર પૂર્વવૃત્તં સકૌતુકમ્ ।
ઇતિહાસં દ્વિજશ્રેષ્ઠ સદ્યઃ પાતકનાશનમ્

જ્ઞાનદં મોક્ષદં વિપ્ર શ્રુતં દુર્ગતિનાશનમ્ ।
ઇતિ તે કથિતં સર્વં પુરાવૃત્તં સકૌતુકમ્

ઇતિહાસં દ્વિજશ્રેષ્ઠ શ્રુતં દુર્ગતિનાશનમ્ ।
અધુના તુ મયા સાર્ધમિમાઃ કન્યાઃ સુતશ્ચ તે

ત્વં ચાયાતુ પ્રયાગં વૈ સર્વે સદ્ગતિમીપ્સવઃ ।
માઘસ્નાનં પ્રકુર્મોઽત્ર દેવાનામપિ દુર્લભમ્

તત્ર મોક્ષ્યંતિ પૈશાચ્યં સદ્યઃ પાપસમુદ્ભવમ્

મહેશ ઉવાચ।
એવં વસિષ્ઠવક્ત્રાબ્જકથામધુરસંમુદા ।
પીત્વા પ્રમુદિતાઃ સર્વે નિસ્તીર્ણા નરકાર્ણવાત્

પ્રસ્થિતાસ્તેન સાર્ધં તે સત્વરં વ્યોમ્નિ હર્ષિતાઃ ।
દિલીપ શૃણુ તત્સર્વં તત્તીર્થં તુ સિતાસિતમ્

સત્વરં વ્યોમમાર્ગેણ કામમાસાદ્ય દુઃસહાઃ ।
સમાગમ્ય તદા તત્ર સંહૃષ્ટહૃદયાશ્ચ તે

અથોચે લોમશસ્તત્ર સદયં ગગનાંગણે ।
પશ્યંતુ શ્રદ્ધયા સર્વે તીર્થરાજમિમં ભુવિ

વિના જ્ઞાનં પ્રયાગેઽસ્મિન્મુચ્યંતે સર્વજંતવઃ ।
ઇષ્ટ્વાત્રૈવ મહાયજ્ઞં સ્રષ્ટુકામઃ પ્રજાપતિઃ

અવાપ સૃષ્ટિસામર્થ્યં તતઃ સૃષ્ટિં ચકાર સઃ ।
અત્ર નારાયણઃ સસ્નૌ પત્નીકામઃ સિતાસિતે

અતઃ સ લબ્ધવાન્લક્ષ્મીં ભાર્યામમૃતમંથને ।
ઉષિત્વા ચાત્ર ષણ્માસં સ્નાત્વા વેણ્યાં યથેચ્છયા

ત્રિપુરં ઘાતયામાસ ત્રિબાણેન ત્રિશૂલભૃત્ ।
ઇમાનિ ત્રીણિ કુંડાનિ દીપ્તાન્યજસ્રવહ્નિભિઃ

એષ તૃપ્તિં ગતો વહ્નિર્યઃ કેનાપિ ચ પુષ્યતિ ।
અત્ર દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્તૃપ્તા મુમુદિરે ભૃશમ્

આવિર્ભૂતો મહેશોઽત્ર નીલકંઠઃ કપાલભૃત્ ।
અનિશંસ સુરૈઃ સેવ્ય આયાતોંજલયે બટુઃ

મૃકંડસૂનુના કલ્પે પ્રવિશ્ય યન્મુખે સ્થિતમ્ ।
લોકે જ્વાલાકુલે સોઽયં યોગરૂપી જનાર્દનઃ

સેયં ભાગીરથી શંભોઃ સર્વદુઃખાપહારિણી ।
સિદ્ધ્યર્થં સેવ્યતે સિદ્ધૈર્ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદા

અનિશં ભૂતિદા યા ચ સ્વર્ગમાર્ગે હ્યનુત્તમા ।
સ્વર્ગહેતુશ્ચ યા દેવી સેયં ભાગીરથી નદી

યદંભઃ સ્નાનમાત્રેણ વિકર્તન સલોકતામ્ ।
લભંતે પ્રાણિનઃ સર્વે નદી સા યમુના સ્વયમ્

અનયોઃ પુણ્યનદ્યોશ્ચ સંગમઃ સુખદો મુને ।
અત્ર સ્નાતા ન પચ્યંતે નરકે જ્ઞાનભાવિતાઃ

વિના જ્ઞાનં પ્રયાગેઽસ્મિન્મુચ્યંતે સર્વજંતવઃ ।
અન્યચ્ચ શ્રૂયતાં વિપ્ર ઇતિહાસં પુરાતનમ્

શૃણ્વતાં સર્વપાપઘ્નં સર્વરોગવિનાશનમ્ ।
ઋચીકેન પુરા શપ્તો ગંધર્વો વાયસોઽભવત્

શાપં મુમોચ સોઽત્રૈવ સ્નાતઃ સદ્યઃ સિતાસિતે ।
વાસવસ્ય તુ શાપેન સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટાપ્સરોર્વશી

સ્વર્ગકામા ચ સા સસ્નૌ લેભે સ્વર્ગં તતોચિરાત્ ।
પુત્રં ચ શંકરં લેભે યયાતિર્નાહુષો મુને

પુત્રકામઃ પ્રયાગે હિ સ્નાત્વા પુણ્યે સિતાસિતે ।
ધનકામઃ પુરા શક્રઃ સુસ્નાતોઽત્ર દ્વિજોત્તમ

ધનદસ્ય નિધીન્સર્વાઞ્જહાર સ ચ માયયા ।
કશ્યપોઽત્ર તપસ્તેપે શિવારાધનતત્પરઃ

અસ્મિંસ્તીર્થે ભરદ્વાજો યોગસિદ્ધિમવાપ્તવાન્ ।
અસ્મિંસ્તીર્થે પુરા વિપ્ર યોગેશાઃ શાંતમાનસાઃ

યોગસ્ય ફલભૂમિં તુ લેભિરે સનકાદયઃ ।
અસ્મિન્માઘે તુ યે સ્નાતા ગંગાયામુનસંગમે

તારારૂપાશ્ચ તે સર્વે તૈર્વ્યાપ્તં સકલં જગત્ ।
વિંદંતિ કામિનઃ કામાન્મુક્તિં યાંતિ મુમુક્ષવઃ

વિંદંતિ સાધકાઃ સિદ્ધિં પ્રયાગે હિ દ્વિજોત્તમ ।
સાંપ્રતં મુક્તિકામાસ્તુ કન્યાશ્ચાપિ સુતશ્ચ તે

મદ્વાક્યાદત્ર મજ્જંતુ સર્વે ત્વં ચ સિતાસિતે ।
પ્રાક્કાલીનાઘવિધ્વંસિ વેણીજલબલેન તુ

લભંતામખિલં લક્ષ્મીં પ્રાપ્તશાપમહાફલામ્ ।
એવમાર્ષવચઃ સત્યમતીંદ્રિયમલંઘનમ્

શ્રુત્વા ચોત્કંઠચિત્તાસ્તેસર્વે સ્નાનાય ચોદ્યતાઃ ।
પ્રયાગં પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપ્યં પૈશાચ્યં વિજહુઃ ક્ષણાત્

વિમુક્તાઃ શાપદુઃખેન તનું સ્વાં સ્વાં ચ લેભિરે ।
દૃષ્ટ્વા વેદનિધિઃ પુત્રં તાઃ કન્યા દિવ્યરૂપિણીઃ

તુષ્ટાવ લોમશં પ્રીત્યા પ્રસન્નેનાંતરાત્મના ।
ત્વદનુગ્રહમાત્રેણોત્તીર્ણઃ પાપમહાર્ણવઃ

ઇદાનીમુચિતં બ્રૂહિ બાલાનામૃષિસત્તમ ।
લોમશ ઉવાચ।
કુમારોધીતવેદોઽયં સમાપ્તનિયમો યુવા

આસાં તુ સાનુરાગાણાં ગૃહ્ણાતુ કરપંકજમ્ ।
તતો લોમશવાક્યેન સ્વપિતુર્વચનાત્તદા

વિવાહવિધિના ચાશુ બ્રહ્મચારી સ ધાર્મિકઃ ।
શુભદ્રવ્યૈશ્ચ મંત્રૈશ્ચ ઋષિભિઃ કૃતમંગલઃ

પંચાનામપિ કન્યાનાં પાણિં જગ્રાહ ધર્મતઃ ।
આનંદિન્યસ્તદા સર્વાઃ કન્યાઃ પૂર્ણમનોરથાઃ

બભૂવુઃ સ કુમારશ્ચ સંતુષ્ટશ્ચ બભૂવ હ ।
દત્ત્વાનુજ્ઞાં મુનિઃ સોઽથ લોમશસ્તૈર્નમસ્કૃતઃ

જગામ સ્વાશ્રમં મેરું પર્વતં સુરસેવિતમ્ ।
તતો વેદનિધી રાજન્સ્નુષાઃ પંચસુતં તથા ।
પુરસ્કૃત્ય મુદાયુક્તો ધનદસ્ય પુરં યયૌ

ઇતિ નૃપવરમાઘે સ્નાનસંજાતપુણ્યાન્મુનિવરવચસા દ્રાક્તીર્થરાજપ્રયાગે ।
સકલકલુષમુક્તાઃ પંચ ગંધર્વકન્યા અલમભિગતલાભાત્પ્રાપ્ય તર્ષં ચ જગ્મુઃ

પરમિમમિતિહાસં પાવનં તીર્થભૂતં વૃજિનવિલયહેતું યઃ શૃણોતીહ નિત્યમ્ ।
સ ભવતિ ખલુ પૂર્ણઃ સર્વકામૈરભીષ્ટૈર્વ્રજતિ ચ સુરલોકે દુર્લભો ધર્મયુક્તઃ

ઇતિહાસમિમં શ્રુત્વા પૂજયેદ્યસ્તુ પાઠકમ્ ।
ગોભિર્હિરણ્યવસ્ત્રૈશ્ચ બ્રહ્મતુલ્યો યતો હિ સઃ

વાચકે પૂજિતે યસ્માદ્વિષ્ણુર્ભવતિ પૂજિતઃ ।
તસ્માત્પ્રપૂજયેન્નિત્યં યદીચ્છેત્સફલં ભવમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે માઘમાહાત્મ્યે વસિષ્ઠદિલીપસંવાદે ગંધર્વકન્યાપરિણયોનામૈકોનત્રિંશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ