પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.128

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
કથિતં માઘમાહાત્મ્યં દત્તાત્રેયેણ ભાષિતમ્ ।
અધુનાઽહં પ્રવક્ષ્યામિ માઘસ્નાનસ્ય યત્ફલમ્

સર્વક્રતુવરિષ્ઠં તુ સર્વદાનફલપ્રદમ્ ।
સર્વવ્રતતપસ્તુલ્યં માઘસ્નાનં પરંતપ

સ્નાનેન માઘસ્ય વિશુદ્ધમાનસા પિતૄન્દિવિ સ્થાપ્ય કુલદ્વયસ્ય વૈ ।
સ્વર્ગં પ્રયાંતિ સ્વયમુજ્જ્વલાનના વરૈર્વિમાનૈ રુચિરૈશ્ચ કામગૈઃ

યે માનવાઃ પાપકૃતોઽપિ સર્વદા સદા દુરાચારરતા વિમાર્ગગાઃ ।
સ્નાત્વા હિ માઘે હરિમર્ચયંતિ યે મુંચંતિ તેપીહ મહાઘસંચયમ્

સત્યેન હીનાઃ પિતૃમાતૃદુઃખદા હ્યનાશ્રમસ્થાઃ કુલધર્મવર્જિતાઃ ।
યે દાંભિકાસ્તેઽપિ નરાઃ સતાં ગતિં સ્નાનૈઃ પ્રયાંત્યત્ર હિ માઘસંભવૈઃ

પુણ્યેષુ તીર્થેષુ ચ માઘમાસે સ્નાનં નરાણામતિદુર્લભં ભુવિ ।
તસ્માદ્યતો બ્રહ્મવિદાં પદં નરૈઃ સંપ્રાપ્યતે નાત્ર વિચારણા મમ

માઘે તપો દાન જપ પ્રસેવનં સ્થાનં હરેઃ પૂજનમક્ષયં નૃપ ।
તસ્માદ્યથાશક્તિ નરૈઃ પ્રયત્નતઃ સ્નાત્વા પ્રદેયં વસનાન્નકાંચનમ્

માઘેઽન્નદાતાઽમૃતપઃ સુરાલયે હેમ્નશ્ચ દાતા બલભિત્સમીપગઃ ।
દીપાગ્નિવાસાંસિ દદન્નરઃ સદા સૂર્યસ્યલોકે વસતિ પ્રભામયઃ

યજ્ઞૈઃ સુદાનૈઃ સુતપોભિરુજ્જ્વલૈઃ સુબ્રહ્મચર્યાર્ચનયોગસેવયા ।
શુદ્ધા ભવંતીહ તથા ન પાપિનઃ સ્નાનૈર્યથા પુણ્યભવૈસ્તુ માઘજૈઃ

દુઃખૌઘસંતપ્તિમસહ્યયાતનાં યામ્યાં ન તે યાંત્યપિ પાપકારિણઃ ।
યે માઘમાસે વરતીર્થમજ્જનં કુર્વંતિ ચાર્ધોદિતસૂર્યમંડલે

સ્નાત્વા ચ માઘે હરિમર્ચયંતિ યે સ્વર્ગચ્યુતા ભૂપતયો ભવંતિ ।
ભવ્યાઃ સુરૂપાઃ સુભગાઃ પ્રિયંવદા ધર્માન્વિતા ભૂરિધનાઃ શતાયુષઃ

દીપ્તાનલે કાષ્ઠચયો યથાહુતો ભસ્માવશેષો ભવતીહ તત્ક્ષણાત્ ।
સ્નાનેન માઘસ્ય તથા વિલીયતે ક્ષુદ્રોઽપિ પાપૌઘ મહાઘસંચયઃ

કાયેન વાચા મનસાપિ પાતકં જ્ઞાતં યદજ્ઞાતમલંકૃતં નરૈઃ ।
સ્નાનં ચ માઘે વરતીર્થસંભવં સર્વં દહદ્વિષ્ણુરિવાશુ હૃદ્ગતઃ

સંભુજ્યમાનાઘફલં હિ પાર્થિવ પ્રમાદતોપીહ નૃણાં કદાચન ।
સ્નાનં હિ માઘસ્ય યતઃ પ્રસજ્યતે તદૈવ તત્સંક્ષયમેતિ નિશ્ચિતમ્

ગંધર્વં કન્યાઃ પૃથિવી શશાપજં સંભુજ્યમાનાઘફલં દુરત્યયમ્ ।
સ્નાનાદ્વિમુક્તાઃ ખલુ માઘમાસજાદ્વાક્યાત્પુરા લોમશજાતમદ્ભુતમ્

સૂત ઉવાચ।
શ્રુત્વૈતત્પાર્થિવઃ પ્રીત્યા નત્વા તત્પાદપંકજમ્ ।
શ્રદ્ધયા પરયા નમ્રસ્તં પપ્રચ્છ પુરોધસમ્

ભગવન્બ્રૂહિ કન્યાભિઃ શાપો હ્યભિગતઃ કુતઃ ।
કસ્યાપત્યાનિ તાસ્તાસાં નામ કિં કીદૃશં વયઃ

કથં લોમશવાક્યેન વિપાકાચ્છાપસંભવાત્ ।
વિમુક્તાઃ કુત્ર તાઃ સસ્નુર્માસં તાઃ કતિસંખ્યયા

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
શ્રૂયતાં રાજશાર્દૂલ ધર્મગર્ભાં કથાં પરામ્ ।
યથાઽરણિર્વહ્નિગર્ભા ધર્મસૂર્વહ્નિસૂરિવ

ગંધર્વઃ સુખસંગીતિસ્તસ્ય કન્યા પ્રમોદિની ।
સુશીલસ્ય સુશીલા ચ સુસ્વરા સ્વરવેદિનઃ

સુતારા ચંદ્રકાંતસ્ય ચંદ્રિકા સુપ્રભસ્ય ચ ।
ઇમાનિ વરનામાનિ તાસામપ્સરસાં નૃપ

કુમાર્યઃ પંચ સર્વાસ્તા વયસા સુસમાઃ પુનઃ ।
ચંદ્રાદિવવિનિષ્ક્રાંતાશ્ચંદ્રિકેવ સમુજ્જ્વલાઃ

ચંદ્રાનનાઃ સુકેશિન્યશ્ચંદ્રામૃતરસાધરાઃ ।
નેત્રેષ્વાનંદકારિણ્યઃ કૌમુદી કુમુદેષ્વિવ

લાવણ્યપિંડસંભૂતાશ્ચારુરૂપામનોહરાઃ ।
ઉદ્ભિન્નકુચકુંભિન્યઃ પદ્મિન્ય ઇવ માધવે

ઉન્મીલ્ય યૌવનં કાંતં વલ્લીવ નવપલ્લવૈઃ ।
હેમગૌરાશ્ચ હેમાભા હેમાલંકારભૂષિતાઃ

હેમચંપકમાલિન્યો હેમચ્છવિસુવાસસઃ ।
સ્વરગ્રામાવલીહાસુ વિવિધા મૂર્ચ્છનાસુ ચ

તાલદાનવિનોદેષુ વેણુવીણાપ્રવાદને ।
મૃદંગનાદસંભિન્નં લાસ્યમાર્ગલવેષુ ચ

ચિત્રાદિષુ વિનોદેષુ કલાસુ ચ વિશારદાઃ ।
એવંભૂતાસ્તુ તાઃ કન્યા મુમુહુઃ ક્રીડને વને

પિતૃભિર્લાલિતાઃ સત્યશ્ચેરુશ્ચ ધનદાલયે ।
કૌતુકાદેકદા પંચ મિલિત્વા માસિ માધવે ।
કન્યા મંદારપુષ્પાણિ વિચિન્વંત્યો વનાદ્વનમ્

ગૌરીં સમારાધયિતું વરાંગનાઃ કદાચિદચ્છોદસરોવરં યયુઃ ।
હેમાંબુજાનિ પ્રવરાણિ તાઃ પુનસ્તસ્માદુપાદાય વરોત્પલૈઃ સહ

વૈડૂર્યશુદ્ધસ્ફટિકાચ્છવિદ્રુમે સ્નાત્વા તડાગે પરિધાય ચાંબરમ્ ।
મૌનેન ચ સ્થંડિલપિંડિકામયી સ્વર્ણસ્ય સિક્તાભિરુમાં વિનિર્મમુઃ

સમર્ચિતાં ચંદનચંદ્રકુંકુમૈરભ્યર્ચ્ય ગૌરીં વરપંકજાદિભિઃ ।
નાનોપચારૈશ્ચ સુભક્તિભાવિતાસ્તાલપ્રયોગૈર્નનૃતુઃ કુમારિકાઃ

ગાંધારમાશ્રિત્ય વરં સ્વરં તતો ગેયં સુતારધ્વનિભિઃ સુમૂર્ચ્છિતમ્ ।
એણીદૃશસ્તાઃ પ્રજગુઃ કલાક્ષરં ચારુપ્રબંધં ગતિભિસ્તુ સુસ્વરમ્

તસ્મિન્સુનાદે રસવર્ષહર્ષદે કન્યાસ્વલં નિર્ભરનૃત્યવૃત્તિષુ ।
અચ્છોદતીર્થપ્રવરે તદા ગતઃ સ્નાતું મુનેર્વેદનિધેઃ સુતાગ્નિપઃ

રૂપેણ નિઃસીમતરો વરાનનઃ સરોજપત્રાયતલોચનો યુવા ।
વિશાલવક્ષાઃ સુભુજોઽતિસુંદરઃ શ્યામચ્છવિઃ કામૈવાપરો હિ સઃ

સ બ્રહ્મચારી સશિખો વિરાજતે દંડેનયુક્તો ધનુષૈવ મન્મથઃ ।
એણાજિનપ્રાવરણઃ સુસૂત્રધૃગ્ઘેમાભમૌંજી કટિસૂત્રમેખલઃ

તં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણં બાલાસ્તાસ્તત્ર સરસસ્તટે ।
જહર્ષુઃ કૌતુકાવિષ્ટાઃ કોઽયં નો નયનાતિથિઃ

સંત્યક્તનૃત્યગીતાસ્તાસ્તસ્યાલોકનતત્પરાઃ ।
હરિણ્યો લુબ્ધકેનેવ વિદ્ધાઃ કામેન સાયકૈઃ

પશ્યપશ્યેતિ જલ્પંત્યો મુગ્ધાઃ પંચસુ સંભ્રમમ્ ।
તસ્મિન્વિપ્રવરે યૂનિ કામદેવભ્રમં યયુઃ

પુનઃ પુનસ્તમભ્યર્ચ્ય નયનૈઃ પંકજૈરિવ ।
પશ્ચાદ્વિચારમાયાસુસ્તાશ્ચ કન્યાઃ પરસ્પરમ્

યદ્યયં કામદેવો હિ રતિહીનઃ કથં વ્રજેત્ ।
અથાયમશ્વિનૌ દેવૌ તૌ નૂનં યુગ્મચારિણૌ

ગંધર્વઃ કિન્નરો વાથ સિદ્ધો વા કામરૂપધૃક્ ।
ઋષિપુત્રોથવા કશ્ચિત્કશ્ચિદ્વા માનુષોત્તમઃ

અસ્તુ વા કશ્ચિદેવાયં ધાત્રાસૃષ્ટો હિ નઃ કૃતે ।
યથાભાગ્યવતામર્થે નિધાનં પૂર્વકર્મભિઃ

તથાસ્માકં કુમારીણાં ગૌર્યા નીતો વરોત્તમઃ ।
કરુણાજલકલ્લોલ પ્લવાર્દ્રીકૃતચિત્તયા

મયા વૃતસ્ત્વયા ચાયં ત્વયા વૃતસ્તથા મયા ।
એવં પંચસુ કન્યાસુ વદંતીષુ નૃપોત્તમ

શ્રુત્વા તદ્વચનં તત્ર કૃત્વા માધ્યાહ્નિકીઃ ક્રિયાઃ ।
આલોચ્ય હૃદયે સોઽપિ વિઘ્નમેતદુપસ્થિતમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુગિરિશાદયઃ સુરા યે ચ સિદ્ધમુનયઃ પુરાતનાઃ ।
તેઽપિ યોગબલિનો વિમોહિતા લીલયા તદબલાભિરદ્ભુતમ્

યોષિતાં નયનતીક્ષ્ણસાયકૈર્ભ્રૂલતાસુદૃઢચાપનિર્ગતૈઃ ।
ધન્વિનામકરકેતુના હતઃ કસ્ય નો પતતિ હા મનોમૃગઃ

તાવદેવ નયધીર્વિરાજતે તાવદેવ જનતા ભયં ભજેત્ ।
તાવદેવ દૃઢચિત્તતા ભૃશં તાવદેવ ગણના કુલસ્ય ચ

તાવદેવ તપસઃ પ્રગલ્ભતા તાવદેવ યમધારણં નૃણામ્ ।
યાવદેવ વનિતેક્ષણબાણૈર્મોહયંત્યુરુમદૈર્ન માનુષાઃ

મોહયંતુ મદયંતુ રાગિણાં યોષિતઃ સુલલિતૈર્મનોહરૈઃ ।
મોહયંતિ મદયંતિ મામિમં ધર્મરક્ષણપરં હિ કૈર્ગુણૈઃ

માંસશુક્રમલમૂત્રનિર્મિતે યોષિતાં વપુષિ નિર્ઘૃણેઽશુચૌ ।
કામિનશ્ચ પરિકલ્પ્ય ચારુતાં મા રમંતુ સુવિમૂઢચેતસઃ

દારુણો હિ પરિકીર્તિતોંગના સન્નિધિર્વિમલબુદ્ધિભિર્બુધૈઃ ।
યાવદત્ર ન સમીપગા ઇમાસ્તાવદેવ હિ ગૃહં વ્રજામ્યહમ્

સમીપં તસ્ય યાવદ્ધિ નાગચ્છંતિ વરાંગનાઃ ।
વૈષ્ણવેન પ્રભાવેણ તાવદંતર્દધે દ્વિજઃ

તસ્ય યોગબલાદ્ભૂપ ગતસ્યાદર્શનં તદા ।
દૃષ્ટ્વા તદદ્ભુતં કર્મ ઋષિપુત્રસ્ય ધીમતઃ

વિત્રસ્તનયના બાલાઃ કુરંગ્ય ઇવ કાતરાઃ ।
સંભ્રાંત નયનાઃ શૂન્યા દદૃશુસ્તા દિશો દશ

ઇંદ્રજાલં સ્ફુટં વેત્તિ માયાં જાનાતિ વા પુનઃ ।
દૃષ્ટોઽપ્યદૃષ્ટરૂપોઽભૂદિત્યૂચુશ્ચ પરસ્પરમ્

વ્યાપ્તં તુ હૃદયં તાસાં સદૈવ વિરહાગ્નિના ।
જ્વલદ્દાવાનલેનેવ સુસ્નિગ્ધં સાંદ્ર કાનનમ્

ત્યક્ત્વૈંદ્રજાલિકીં વિદ્યાં કાંત દર્શય સત્વરમ્ ।
સ્વાત્માનં નો મનોયુક્તં પ્રાગ્ગ્રાસે મક્ષિકોપમમ્

હા કષ્ટં દર્શિતઃ કસ્માદ્ધાત્રા ત્વં ઘટિતઃ પુનઃ ।
જ્ઞાતં મહાનુસંતાપહેતોર્નસ્ત્વં વિનિર્મિતઃ

કચ્ચિત્તે નિર્દયં ચેતઃ કચ્ચિદસ્માસુ નો મનઃ ।
કચ્ચિદ્ધૂર્તોઽસિ હે કાંત કચ્ચિન્મુષ્ણાસિ નો મનઃ

કચ્ચિન્ન પ્રત્યયોસ્માસુ કચ્ચિદઽસ્માન્પરીક્ષસે ।
કચ્ચિન્નર્મકલાશીલઃ કચ્ચિન્માયાવિશારદઃ

કચ્ચિચ્ચિત્તે પ્રવેષ્ટું ચ વેત્સિ વિજ્ઞાનલાઘવમ્ ।
કચ્ચિન્નિષ્ક્રમણોપાયં ન જાનાસિ કુતઃ પુનઃ

કચ્ચિદ્વિનાપરાધં તુ ત્વમસ્માસુ પ્રકુપ્યસે ।
કચ્ચિદ્દુઃખં વિજાનાસિ પરેષાં વિપ્રલંભજમ્

ત્વદ્દર્શનં વિના નૂનં હૃદયેશ્વર સાંપ્રતમ્ ।
ન જીવામોઽથ જીવામઃ પુનસ્ત્વદ્દર્શનાશયા

અસ્માંશ્ચ નીયતાં તત્ર યત્ર શીઘ્રં ગતો ભવાન્ ।
ત્વદ્દર્શનહરો ધાતા વ્યદધાદંકુરચ્છિદમ્

સર્વથા દર્શનં દેહિ કારુણ્યં ભજ સર્વથા ।
પર્યંતં ન પ્રપશ્યંતિ સર્વથા સજ્જના જનાઃ

ઇત્થં વિલપ્ય તાઃ કન્યાઃ પ્રતીક્ષ્ય ચ બહુક્ષણમ્ ।
પિતૃર્ભિયા ગૃહં ગંતું શીઘ્રમારેભિરે ગતિમ્

તત્પ્રેમનિગડૈર્બદ્ધા ભૃશં વિરહ વિક્લવાઃ ।
કથંચિદ્ધૈર્યમાલંબ્ય તાઃ સ્વં સ્વં ગૃહમાગતાઃ

આગત્ય પતિતાઃ સર્વા જલયંત્રસમીપતઃ ।
કિમેતન્માતૃભિઃ પૃષ્ટાઃ કુતઃ કાલાત્યયોઽભવત્

કન્યા ઊચુઃ।
ક્રીડંત્યઃ કિન્નરીભિસ્તુ સાર્ધં સંગીતકં મુદા ।
સંસ્થિતાસ્તેન ન જ્ઞાતં દિવસાદિ સરોવરે

પથિશ્રાંતા વયં માતઃ સંતાપસ્તેન નસ્તનૌ ।
મોહેન મહતા વક્તું ન કેનાપ્યુત્સહામહે

ઇત્યુક્ત્વા લુલુઠુસ્તત્ર મણિભૂમૌ કુમારિકાઃ ।
આકારં ગોપયંત્યસ્તા મુગ્ધા જલ્પંતિ માતૃભિઃ

કાચિન્નર્તયતિ ક્રીડામયૂરં ન મુદા તદા ।
ન પાઠયતિ તં કીરં પંજરેઽન્યા કુતૂહલાત્

લાલયેન્નકુલં નાન્યા નોલ્લાસયતિ સારિકામ્ ।
અપરાતીવ સંમુગ્ધા નૈવ ક્રીડતિ સારસૈઃ

ભેજિરે ન વિનોદાંસ્તા રેમિરે નૈવ મંદિરે ।
ઊચિરે બાંધવૈર્નાલં વીણાવાદ્યં ન ચક્રિરે

કલ્પદ્રુમપ્રસૂનં યદ્રસવત્તુ સુધોપમમ્ ।
મંદારકુસુમામોદિ ન પપુર્મધુરં મધુ

યોગિન્ય ઇવ તાઃ કન્યા નાસાગ્રન્યસ્તલોચનાઃ ।
અલક્ષ્યધ્યાનસંતાનાઃ પુરુષોત્તમમાનસાઃ

ચંદ્રકાંતમણિચ્છન્ને સ્રવદ્વારિકણદ્રવે ।
ક્ષણં વાતાયને સ્થિત્વા જલયંત્રેક્ષણં ક્ષણાત્

રચયંતિ ક્ષણં શય્યાં દીર્ઘિકાં ભોજિનીદલૈઃ ।
વીજ્યમાના સખીભિસ્તાઃ શીતલૈઃ કદલીદલૈઃ

ઇત્થં યુગસમાં રાત્રિં મન્વાનાસ્તા વરસ્ત્રિયઃ ।
કથંચિદ્ધીરતાં કૃત્વા વિહ્વલાઃ સજ્વરા ઇવ

પ્રાતર્વ્યોમમણિં દૃષ્ટ્વા મન્યમાનાઃ સ્વજીવિતમ્ ।
વિજ્ઞાપ્ય માતરં સ્વાં સ્વાં ગૌરીં પૂજયિતું ગતાઃ

સ્નાત્વા તેન વિધાનેન પુષ્પૈર્ધૂપૈર્યથા તથા ।
વિધાય પૂજનં દેવ્યા ગાયંત્યસ્તત્ર તાઃ સ્થિતાઃ

એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રઃ સ્નાતું સોઽપિ સમાગતઃ ।
પિત્રાશ્રમપદાત્તસ્માદચ્છોદે ચ સરોવરે

મિત્રં દૃષ્ટ્વૈવ રાત્ર્યંતે નલિન્ય ઇવ કન્યકાઃ ।
ઉત્ફુલ્લનયના જાતાસ્તં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મચારિણમ્

ગત્વા તદૈવ તાઃ કન્યાઃ સમીપં બ્રહ્મચારિણઃ ।
સવ્યાપસવ્યબંધેન ભુજપાશં ચ ચક્રિરે

ગતોઽસિ ધૂર્ત પૂર્વેદ્યુર્ગંતુમદ્ય ન શક્યસે ।
વૃતસ્ત્વં નૂનમસ્માભિર્નાત્ર તેઽસ્તુ વિચારણા

ઇત્યુક્તો બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ પ્રસન્બાહુપાશગઃ ।
યુષ્માભિરુચ્યતે ભદ્રમનુકૂલં પ્રિયં વચઃ

પ્રથમાશ્રમનિષ્ઠસ્ય કિંતુ નાદ્યાપિ મે વ્રતમ્ ।
વેદાભ્યસનશીલસ્ય પારં યાતિ ગુરોઃ કુલે

આશ્રમે યત્ર યો ધર્મો રક્ષણીયઃ સ પંડિતૈઃ ।
વિવાહોઽયમતો મન્યે ન ધર્મ ઇતિ કન્યકાઃ

આકર્ણ્ય તસ્ય વાક્યાનિ તમૂચુસ્તા વચસ્તતઃ ।
સકલધ્વનિસોત્કંઠાઃ કોકિલા ઇવ માધવે

ધર્માદર્થોર્થતઃ કામઃ કામાદ્ધર્મફલોદયઃ ।
ઇત્યેવ નિશ્ચિતં શાસ્ત્રં વર્ણયંતિ વિપશ્ચિતઃ

સકામો ધર્મબાહુલ્યાત્પુરસ્તે સમુપાગતઃ ।
સેવ્યતાં વિવિધૈર્ભોગૈઃ સ્વર્ગભૂમિરિયં તતઃ

શ્રુત્વા તદ્વચનં તાસાં પ્રાહ ગંભીરયા ગિરા ।
તથ્યં વો વચનં કિંતુ સમાપ્યેહ સ્વકં વ્રતમ્

પ્રાપ્યનુજ્ઞાં ગુરોઃ સર્વં વૈવાહં કર્મ નાન્યથા ।
ઇત્યુક્ત્વા પુનરૂચુસ્તાઃ સ્ફુટં મૂઢોઽસિ સુન્દરઃ

દિવ્યૌષધં બ્રહ્મરસાયનં ચ સિદ્ધિર્નિધેઃ સાધુકલા વરાંગનાઃ ।
મંત્રસ્તથા સિદ્ધિરસશ્ચ ધર્મતો નેમા નિષેધ્યાઃ સુધિયા સમાગતાઃ

કાર્યં હિ દૈવાદ્યદિ સિદ્ધમાગતં તસ્મિન્નુપેક્ષાં ન ચ યાતિ નીતિગઃ ।
યસ્માદુપેક્ષા ન પુનઃ ફલપ્રદા તસ્માન્ન દીર્ઘીકરણં પ્રશસ્યતે

સાંદ્રાનુરાગાઃ કુલજન્મનિર્મલાઃ સ્નેહાર્દ્રચિત્તાઃ સુગિરઃ સ્વયંવરાઃ ।
કન્યાઃ સુરૂપાઃ ખલુ ચારુયૌવના ધન્યા લભંતેઽત્ર નરાસ્તુ નેતરે

ક્વ વયં વરસુન્દર્યઃ ક્વ ચાઽયં તાપસો બટુઃ ।
દુર્ઘટસ્ય વિધાને હિ મન્યે ધાતાતિપંડિતઃ

તસ્માદસ્માનિદાનીં તુ સ્વીકુર્યાન્મંગલં ભવાન્ ।
ગાંધર્વેણ વિવાહેન હ્યન્યથા નો ન જીવિતમ્

શ્રુતવાક્યસ્તતઃ પ્રાહ બ્રાહ્મણો ધર્મવિત્તમઃ ।
ભો મૃગાક્ષ્યઃ કથં ત્યાજ્યો ધર્મો ધર્મધનૈર્નરૈઃ

ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ મોક્ષશ્ચૈતચ્ચતુષ્ટયમ્ ।
યથોક્તં સફલં જ્ઞેયં વિપરીતં તુ નિષ્ફલમ્

નાકાલેહં વ્રતી કુર્યામતો દારપરિગ્રહમ્ ।
ન ક્રિયાફલમાપ્નોતિ ક્રિયાકાલં ન વેત્તિ યઃ

યતો ધર્મવિચારેઽસ્મિન્પ્રસક્તં મમ માનસમ્ ।
તસ્માચ્છૃણુત હે કન્યા ન સમીહે સ્વયંવરમ્

એવં જ્ઞાત્વાશયં તસ્ય સમીક્ષ્યૈતાઃ પરસ્પરમ્ ।
કરાત્કરં વિમુચ્યાથ જગ્રાહાંઘ્રી પ્રમોદિની

ભુજૌ જગ્રહતુસ્તસ્ય સુશીલા સસ્વરા તથા ।
આલિલિંગ સુતારા ચ ચુચુંબે ચંદ્રિકામુખમ્

તથાપિ નિર્વિકારોઽસૌ પ્રલયાનલસન્નિભઃ ।
શશાપ બ્રહ્મચારી તાઃ ક્રોધેનાત્યંતમૂર્ચ્છિતઃ

પિશાચ્ય ઇવ માં લગ્નાસ્તત્પિશાચ્યો ભવિષ્યથ ।
એવં તેનાશુ શપ્તાસ્તાસ્તં સંત્યજ્ય પુરાસ્થિતાઃ

કિમેતચ્ચેષ્ટિતં પાપ હ્યનાગસિ જને ત્વયા ।
પ્રિયે કૃત્યેઽપ્રિયં કૃત્વા ધિક્તા ધર્મજ્ઞતાં તવ

અનુરક્તેષુ ભક્તેષુ મિત્રેષુ દ્રોહકારિણઃ ।
પુંસો લોકદ્વયે સૌખ્યં નાશં યાતીતિ નઃ શ્રુતમ્

તસ્માત્ત્વમપિ નઃ શાપાત્પિશાચો ભવ સત્વરમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વોપરતા બાલા નિઃશ્વસંત્યઃ ક્ષુધાકુલાઃ

તદા ચાન્યોન્યસંરંભાત્તસ્મિન્સરસિ પાર્થિવ ।
તાઃ કન્યા બ્રહ્મચારી સઃ સર્વે પૈશાચમાગતાઃ

પિશાચ્યાઃ સ પિશાચશ્ચ ક્રંદમાનાઃ સુદારુણમ ।
ક્ષપયંતિ વિપાકં તં પૂર્વોપાત્તસ્ય કર્મણઃ

સ્વકાલે તુ ફલત્યેવ પૂર્વોપાત્તં શુભાશુભમ્ ।
સ્વચ્છાયા ઇવ દુર્વારં દેવાનામપિ પાર્થિવ

ક્રંદંતિ પિતરસ્તાસાં માતરસ્તત્ર તસ્ય ચ ।
અપ્રમાદશ્ચ બાલાનાં દૈવં હિ દુરતિક્રમમ્

તત ઊર્ધ્વં પિશાચાસ્તે આહારાર્થે સુદુઃખિતાઃ ।
ઇતસ્તતશ્ચ ધાવંતો વસંતિ સરસસ્તટે

એવં બહુતિથે કાલે લોમશો મુનિસત્તમઃ ।
પૌષે માસિ ચતુર્દશ્યામચ્છોદે સ્નાતુમાગતઃ

દૃષ્ટ્વા તં બ્રાહ્મણં સર્વે પિશાચાઃ ક્ષુત્સમાકુલાઃ ।
ધાવંતો હંતુકામાસ્તે મિલિત્વા યૂથવર્તિનઃ

દહ્યમાનાસુ તીવ્રેણ તેજસા લોમશસ્ય ચ ।
અસમર્થાઃ પુરઃસ્થાતું સર્વે તે દૂરતઃ સ્થિતાઃ

તત્ર વેદનિધિર્વિપ્રસ્તદૈવ હિ સમાગતઃ ।
સમીક્ષ્ય લોમશં રાજન્સાષ્ટાંગં પ્રણિપત્ય સઃ

ઉવાચ સૂનૃતાં વાચં બદ્ધ્વા શિરસિ ચાંજલિમ્ ।
મહાભાગ્યોદયે વિપ્ર સાધૂનાં સંગતિર્ભવેત્

ગંગાદિસર્વતીર્થેષુ યો નરઃ સ્નાતિ સર્વદા ।
યઃ કરોતિ સતાં સંગં તયોઃ સત્સંગતિર્વરા

ગુરૂણાં સંગમો વિપ્ર દૃષ્ટાદૃષ્ટફલો ભુવિ ।
સ્વર્ગદો રોગહારી ચ કિંતુ સોપદ્રવો મતઃ

ઇત્યુક્ત્વા કથયામાસ પૂર્વવૃત્તાંતમદ્ભુતમ્ ।
ઇમા ગંધર્વકન્યાસ્તા બટુઃ સોઽયં મમાત્મજઃ

સર્વે પિશાચરૂપેણ મિથઃ શાપવિમોહિતાઃ ।
દીનાનનાસ્તુ તિષ્ઠંતિ તવાગ્રે મુનિસત્તમ

ત્વદ્દર્શનેન બાલાનાં નિસ્તારોઽદ્ય ભવિષ્યતિ ।
સૂર્યોદયે તમઃ સ્તોમઃ કિં ન લીયેત ગહ્વરે

શ્રુત્વા તલ્લોમશો રાજન્કૃપાર્દ્રીકૃતમાનસઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજાસ્તં મુનિં પુત્રદુઃખિતમ્

મત્પ્રસાદાચ્ચ બાલાનાં સ્મૃતિઃ સપદિ જાયતામ્ ।
ધર્મં ચ વચ્મિ તં યેન મિથઃ શાપો લયં વ્રજેત્

વેદનિધિરુવાચ।
મહર્ષે કથ્યતાં ધર્મો મુચ્યંતે યેન બાલકાઃ ।
નાયં કાલો વિલંબસ્ય શાપાગ્નિર્દારુણો યતઃ

લોમશ ઉવાચ।
મયા સાર્ધં પ્રકુર્વંતુ માઘસ્નાનં વિધાનતઃ ।
શાપાન્મુચ્યંતિ માઘાંતે નાન્યથા નિષ્કૃતિર્ભવેત્

શાપઃ પાપફલં વિપ્ર પાપનાશો ભવેન્નૃણામ્ ।
માઘસ્નાનેન તીર્થે ચ ઇતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ

સપ્તજન્મકૃતં પાપં વર્તમાનં ચ પાતકમ્ ।
માઘસ્નાનં દહેત્સર્વં પુણ્યતીર્થે વિશેષતઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં ન પશ્યંતિ યસ્મિન્પાપે મુનીશ્વરાઃ ।
પાતકં પુણ્યતીર્થેષુ નશ્યેત્તદપિ માઘતઃ

જ્ઞાનકૃન્માનસે માઘસ્તસ્માન્મોક્ષફલપ્રદઃ ।
હિમવત્પૃષ્ઠતીર્થેષુ સર્વપાપપ્રણાશનઃ

ઇંદ્રલોકપ્રદોચ્છોદે નિર્દિષ્ટો વેદવાદિભિઃ ।
સર્વપાપહરો માઘો મોક્ષદો બદરીવને

પાપહા દુઃખહારી ચ સર્વકામફલપ્રદઃ ।
રુદ્રલોકપ્રદો માઘો નાર્મદે પાપનાશનઃ

યામુનઃ સૂર્યલોકાય ભવેત્કલ્મષનાશનઃ ।
સારસ્વતોઽઘવિધ્વંસી બ્રહ્મલોકફલપ્રદઃ

વિશાલફલદો માઘો વિશાલાયાં દ્વિજોત્તમ ।
પાતકેંધનદાવાગ્નિર્ગર્ભહેતુ ક્રિયાપહઃ

વિષ્ણુલોકાય મોક્ષાય જાહ્નવઃ પરિકીર્તિતઃ ।
શરયૂ ગંડકી સિંધુશ્ચંદ્રભાગા ચ કૌશિકી

તાપી ગોદાવરી ભીમા પયોષ્ણી કૃષ્ણવેણિકા ।
કાવેરી તુંગભદ્રા ચ અન્યા યાશ્ચ સમુદ્રગાઃ

આશુ માઘી નરો યાતિ સ્વર્ગલોકં વિકલ્મષઃ ।
નૈમિષે વિષ્ણુસાયુજ્યં પુષ્કરે બ્રહ્મણોંતિકમ્

આખંડલસ્ય લોકો હિ કુરુક્ષેત્રે તુ માઘતઃ ।
માઘો દેવહ્રદે વિપ્ર યોગસિદ્ધિફલપ્રદઃ

પ્રભાસે મકરાદિત્યે સ્નાનાદ્રુદ્રગણો ભવેત્ ।
દેવક્યાં દેવતાદેહો નરો ભવતિ માઘતઃ

માઘસ્નાનેન ભો વિપ્ર ગોમત્યાં ન પુનર્ભવઃ ।
હેમકૂટે મહાકાલે ૐકારે અમરેશ્વરે

નીલકંઠેર્બુદે માઘાદ્રુદ્રલોકે મહીયતે ।
સર્વાસાં સરિતાં વિપ્ર સંગમે મકરે રવૌ

સ્નાનેન સર્વકામાનામવાપ્તિર્જાયતે નૃણામ્ ।
માઘસ્તુ પ્રાપ્યતે ધન્યૈઃ પ્રયાગે દ્વિજસત્તમ ।
અપુનર્ભવદં તત્ર સિતાસિતજલં યતઃ

ગાયંતિ દેવાઃ સતતં દિવિસ્થા માઘઃ પ્રયાગે કિલ નો ભવિષ્યતિ ।
સ્નાનાન્નરા યત્ર ન ગર્ભવેદનાં પશ્યંતિ તિષ્ઠંતિ ચ વિષ્ણુસન્નિધૌ

મજ્જંતિ યેઽપિત્ર્યહમત્ર માનવાસ્તીર્થે પ્રયાગે બહુપાપકંચુકાઃ ।
વ્રજંતિ તે નો નિરયેષુ ધર્મિણઃ સ્વર્ગે શુભે ચારુ ચરંતિ દેવવત્

તીર્થૈર્વ્રતૈર્દાનતપોભિરધ્વરૈઃ સાર્ધં વિધાત્રા તુલયા ધૃતં પુરઃ ।
માઘે પ્રયાગસ્ય તયોર્દ્વયોરભૂન્માઘો ગરીયાનત એવ સોઽધિકઃ

વાતાંબુપર્ણાશનદેહશોષણૈસ્તપોભિરુગ્રૈશ્ચિરકાલસંચિતૈઃ ।
યોગૈશ્ચ સંયાંતિ નરા નતાં ગતિં સ્નાનેન માઘસ્ય હિ યાંતિ યાં ગતિમ્

સ્નાતાશ્ચ યે મકરભાસ્કરોદયે તીર્થે પ્રયાગે સુરસિંધુસંગમે ।
તેષાં ગૃહદ્વારમલંકરોતિ કિં ભૃંગાવલિ કુંજરકર્ણતાડિતા

યો રાજસૂયાદ્ધયમેધયજ્ઞતઃ સ્નાનાત્ફલં સંપ્રદદાતિ ચાધિકમ્ ।
પાપાનિ સર્વાણિ વિલોપ્ય લીલયા નૂનં પ્રયાગઃ સ કથં ન સેવ્યતે

અવંતિવિષયે રાજા વીરસેનોઽભવત્પુરા ।
નર્મદાતીરમાગત્ય રાજસૂયં ચકાર સઃ

ષોડશૈરશ્વમેધૈશ્ચ સ્વર્ણવાટવિરાજિતૈઃ ।
સ્વર્ણભૂષણયૂપાઢ્યૈરીજે સોઽપિ યથાવિધિ

પ્રદદૌ ધાન્યરાશીંશ્ચ દ્વિજેભ્યઃ પર્વતોપમાન્ ।
વદાન્યો દેવતાભક્તો ગોપ્રદઃ સ સુવર્ણદઃ

બ્રાહ્મણો ભદ્રકો નામ મૂર્ખો હીનકુલસ્તથા ।
કૃષીવલો દુરાચારઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતઃ

કૃષિકર્મસમુદ્વિગ્નો બંધુભિશ્ચાપ્યસંસ્કૃતઃ ।
ઇતસ્તતઃ પરિભ્રમ્ય નિર્ગતઃ ક્ષુત્પ્રપીડિતઃ

દૈવતઃ સાર્થમાવિશ્ય પ્રયાગં સ સમાગતઃ ।
મહામાઘીં પુરસ્કૃત્ય સસ્નૌ તત્ર દિનત્રયમ્

અનઘઃ સ્નાનમાત્રેણ ભૂત્વેહ સ દ્વિજોત્તમઃ ।
પ્રયાગાચ્ચલિતસ્તત્ર પુનર્યસ્માત્સમાગતઃ

સ રાજા સોઽપિ વિપ્રશ્ચ વિપન્નાવેકદા તદા ।
તયોર્ગતિઃ સમાદૃષ્ટા મયા શક્રસ્ય સન્નિધૌ

તેજો રૂપં બલં સ્ત્રૈણં દેવયાનં વિભૂષણમ્ ।
પારિજાતમયીમાલા નૃત્યં ગીતં તયોઃ સમમ્

ઇતિ દૃષ્ટં હિ માહાત્મ્યં ક્ષેત્રસ્ય કથમુચ્યતે ।
માઘઃ સિતાસિતે વિપ્ર રાજસૂયૈઃ સમો મતઃ

ધનુસ્ત્રિશતવિસ્તીર્ણે સિતનીલાંબુસંગમે ।
અપુનરાવૃત્તિર્માઘી રાજસૂયી પુનર્ભવેત્

માઘમાસીય વાતોઽપિ સિતાસિતજલં સ્પૃશેત્ ।
અધર્મ્યં ન સ્પૃશેન્નૂનં મહાપાતકહા હિ સઃ

કિમત્ર બહુનોક્તેન શ્રૂયતાં દ્વિજ નિશ્ચિતમ્ ।
સમુદ્ભૂતફલં પાપં તીર્થે માઘઃ પ્રણાશયેત્

અત્ર તે કથયિષ્યામિ સાવધાનમતિઃ શૃણુ ।
પિશાચમોચનં નામ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
શૃણ્વંત્યપ્સરસો બાલાઃ શૃણોતુ ત્વત્સુતસ્તથા ।
મત્પ્રસાદાત્સ્મૃતિર્લબ્ધ્વા પૈશાચ્યાન્મુક્તિકામિનઃ

પુરા દેવદ્યુતિર્વિપ્રો વૈષ્ણવો વેદપારગઃ

પિશાચાન્મોચયામાસ કરુણાપ્લુતમાનસઃ

દિલીપ ઉવાચ।
કુત્ર સ્થિતઃ કસ્ય પુત્રો નિયમઃ કોઽસ્ય વા જપઃ ।
કેન વા વૈષ્ણવો વૃત્તઃ કે પિશાચાશ્ચ મોચિતાઃ

એતદ્વિસ્તરતઃ સર્વં કીર્તયસ્વ મહામુને ।
કૌતૂહલં મહાપુણ્યં શૃણુમસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
પ્લક્ષપ્રસ્રવણે પુણ્યે સરસ્વત્યાસ્તટે શુભે ।
તત્રાશ્રમપદં તસ્ય શૈલમાશ્રિત્ય શોભનમ્

શાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ બિલ્વૈર્બકુલપાટલૈઃ ।
તિંતિડીચિરિબિલ્વૈશ્ચ ચૂતચંપકકાંચનૈઃ

કરંજૈઃ કોવિદારૈશ્ચ કેસરૈઃ કુંજરાશનૈઃ ।
તિલકૈઃ કર્ણિકારૈશ્ચ કુંભૈઃ ખાદિરતિંદુકૈઃ

વાનીરૈઃ સાલ્વજંબીરૈઃ પીલૂદુંબરવેતસૈઃ ।
શાકોટૈરટરૂષૈશ્ચ કરહાટૈર્વટદ્રુમૈઃ

ઘોંટાકુટજપાલાશૈરશોકૈઃ શોકહારિભિઃ ।
જંબૂનિંબકદંબૈશ્ચ ક્ષીરિકાકરમર્દકૈઃ

બીજપૂરૈઃ સનારિંગૈ રંભારાજિવિરાજિતૈઃ ।
પનસૈ રસવદ્ભિશ્ચ નારિકેલૈઃ સદાફલૈઃ

સપ્તચ્છદૈસ્ત્રિપત્રૈશ્ચ શિરીષામલકૈઃ શુભૈઃ ।
કર્કંધૂ લકુચૈરક્ષૈઃ પારિભદ્રૈર્વચાદિભિઃ

કેતકૈઃ સિંદુવારૈશ્ચ તગરૈઃ કુન્દમલ્લિકૈઃ ।
પદ્મેન્દીવરકહ્લાર માલતી યૂથિકાદિભિઃ

માલતી મોગરૈશ્ચૈવ જાતીફલવિરાજિતૈઃ ।
પુન્નાગૈઃ કિંશુકૈશ્ચૈવ બર્બરીતુલસીદ્રુમૈઃ

આશ્રમો રમણીયઃ સ દ્રુમૈર્નાનાવિધૈર્નૃપ ।
વનમધ્યે નદી યાતિ પુણ્યતોયા સરસ્વતી

કૂજંતિ સારસાસ્તત્ર મદસ્નિગ્ધકલં સદા ।
નદંતિ કોકિલાઃ શબ્દં ગુંજંતિ ચ મધુવ્રતાઃ

બહુકોલાહલં ભૂપ તદ્વનં શુકસારિભિઃ ।
ચરંતિ શ્વાપદાસ્તત્ર વિવિધાઃ કાનનોત્તમે

સદાફલં સદાપુષ્પં પરાગકણધૂસરમ્ ।
આચ્છન્નં કાનનં સર્વં મધુવૃક્ષૈઃ સમંતતઃ

નવપલ્લવસંજાતમંજરીભરવલ્લિભિઃ ।
આશ્લિષ્ટમભિતોરમ્યં પ્રિયાભિરિવ વલ્લભઃ

તસ્ય શાપભયાત્ત્રસ્તો વાતો વાતિ સમંતતઃ ।
ન વર્ષંત્યશ્મભિર્મેઘા ન શોષયતિ ભાસ્કરઃ

વનં નોપદ્રવં તદ્ધિ સદા સિદ્ધનિષેવિતમ્ ।
આહ્લાદજનકં નિત્યં વનં ચૈત્રરથં યથા

તસ્મિન્વસતિ ધર્માત્મા દેવદ્યુતિર્દ્વિજોત્તમઃ ।
પુત્રઃ સુમિત્રો વિપ્રસ્ય લબ્ધો લક્ષ્મીપતેર્વરાત્

નિયમઃ શ્રૂયતાં તસ્ય સર્વદા નિયતાત્મનઃ ।
ગ્રીષ્મે પંચતપા નિત્યં સૂર્યન્યસ્તવિલોચનઃ

વર્ષત્કાદંબિની યાવદ્વર્ષાસ્વભ્રાવકાશગઃ ।
વાતે પ્રવાતે નિષ્કંપો દુઃસહો હિમવાનિવ

વસત્યપ્સુ સ હેમંતે હ્રદે સારસ્વતે દ્વિજ ।
ઉપસ્પૃશતિ કાલે સ ત્રિવારં વારિનિર્મલમ્

પિતૄન્દેવાનૃષીન્નિત્યં સંતર્પયતિ શ્રદ્ધયા ।
બ્રહ્મયજ્ઞપરો નિત્યં સત્યવાદી જિતેંદ્રિયઃ

ભૂમૌ વિશ્રામ્ય વિશ્રાંતઃ પ્રદધ્યૌ પ્રાર્થયન્હરિમ્ ।
વન્યૈર્જુહોત્યગ્નિહોત્રં શ્રદ્ધયાતિથિપૂજકઃ

ચાંદ્રાયણવિધાનેન કાલં નયતિ સર્વદા ।
સ્વયં વિગલિતૈઃ પત્રૈઃ ફલૈર્વૃત્તિં સમીહતે

અનુદ્વિગ્નસ્તપોનિષ્ઠો વેદવેદાંગપારગઃ ।
ધમની વિકરાલોસાવસ્થિમાત્રકલેવરઃ

ઇત્થં જગામ વર્ષાણાં સહસ્રં તસ્ય કાનને ।
તદા જજ્વાલ શૈલોઽસૌ તપસસ્તસ્ય તેજસા

સોઢું ન શક્યતે ભૂતૈસ્તેજસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
વૈશ્વાનર ઇવાભાતિ પ્રજ્વલંસ્તપસા દ્વિજ

ગતવૈરાણિ ભૂતાનિ સમજાયંત તદ્વને ।
મૃગવ્યાઘ્રાખુમાર્જારા મિથઃ ક્રીડંતિ નિર્ભયાઃ

અન્યોઽપિ નિયમસ્તસ્ય શ્રૂયતામતિદુર્લભઃ ।
નારાયણં ત્રિકાલં સ સંપૂજયતિ નિત્યશઃ

પુષ્પાણાં તુ સહસ્રેણ વિકચેન સુગંધિના ।
વેદસૂક્તવિધાનેન વિષ્ણુધ્યાનપરાયણઃ

વિષ્ણોઃ સંપ્રીતયે વિપ્રઃ કુરુતે કર્મ ચાખિલમ્ ।
દધીચેર્વરદાનાત્સ સંજાતો વરવૈષ્ણવઃ

એકદા માસિ વૈશાખે એકાદશ્યાં મહામુનિઃ ।
પૂજાં કૃત્વા હરે રમ્યાં વિચિત્રામકરોત્સ્તુતિમ્

તદૈવ ખગમારુહ્ય દેવો દેવો હરિઃ સ્વયમ્ ।
આજગામ પુરસ્તસ્ય તયા સ્તુત્યાતિહર્ષિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા ગરુડારૂઢં પ્રત્યક્ષં જલદચ્છવિમ્ ।
ચતુર્બાહું વિશાલાક્ષં સર્વાલંકારભૂષિતમ્

ઉદ્ભૂતપુલકો વિપ્રઃ સાનંદ જલલોચનઃ ।
જગામ શિરસા ભૂમૌ કૃતકૃત્યમનાસ્તદા

ન મમૌ તેન હર્ષેણ સ બ્રહ્માંડોદરેઽપિ હિ ।
ન સસ્માર નિજં દેહં બ્રહ્મભૂત ઇવાભવત્

તતઃ સંભાષિતઃ પ્રીત્યા હરિણા વૈષ્ણવો મુનિઃ ।
દેવદ્યુતે વિજાનામિ મદ્ભક્તસ્ત્વં મદાશ્રયઃ

સંન્યસ્તાખિલકર્માસિ મદ્ભાવો મન્મનાઃ સદા ।
વરં બ્રૂહિ પ્રસન્નોઽસ્મિ સ્તોત્રેણાનેન ચાનઘ

ઇતિ શ્રુત્વા હરેર્વાક્યં પ્રત્યુવાચ સ તાપસઃ ।
દેવદેવારવિંદાક્ષ સ્વમાયાધૃતવિગ્રહ

ત્વદ્દર્શનાત્સદા દેવ દુર્લભો નાપરો વરઃ ।
બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ સર્વે યોગિનઃ સનકાદયઃ

ત્વાં સાક્ષાત્કર્તુમિચ્છંતિ સિદ્ધાશ્ચ કપિલાદયઃ ।
અહં મમેતિ પાશા યે મોહ લોભાઃ શુભાશુભાઃ

સહેતુકાશ્ચ દહ્યંતે દૃષ્ટે ત્વયિ પરાવરે ।
જન્મનઃ કર્મણો બુદ્ધેરાવિર્ભૂતં ફલં મમ

યદ્દૃષ્ટોઽસિ જગન્નાથ પ્રાર્થયે કિમતઃ પરમ્ ।
ન વરાર્થં હિ દેવેશ ત્વત્પાદપંકજં હૃદિ

ચિંતયામિ સદા ભક્ત્યા ત્વદ્ગતેનાંતરાત્મના ।
ઇમમેવ વરં યાચે ત્વદ્ભક્તિરચલા મમ

અસ્તુ વૈ કમલાનાથ પ્રાર્થયે નાપરં વરમ્ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય પ્રસન્નવદનો હરિઃ

પ્રત્યુવાચ પ્રસન્નાત્મા એવમસ્તુ દ્વિજોત્તમ ।
અન્યસ્તે તપસઃ કશ્ચિત્પ્રત્યૂહો ન ભવિષ્યતિ

એતચ્ચ ત્વત્કૃતં સ્તોત્રં યે પઠિષ્યંતિ માનવાઃ ।
તેષાં મદ્વિષયા ભક્તિર્નિશ્ચલા ચ ભવિષ્યતિ

ધર્મકાર્યં ચ યત્કિંચિત્સાંગં સર્વં ભવિષ્યતિ ।
જ્ઞાને ચ પરમા નિષ્ઠા તેષાં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા

ઇત્યુક્ત્વાંતર્હિતસ્તત્ર દેવદેવો જનાર્દનઃ ।
દેવદ્યુતિસ્તદારભ્ય નારાયણપરોઽભવત્

દિલીપ ઉવાચ।
મહર્ષેઽનુગૃહીતોઽસ્મિ કથયા પાવનીકૃતઃ ।
અનયા વિષ્ણુસંગત્યા ગંગયેવાહમદ્ય વૈ

કિં તત્સ્તોત્રં સમાખ્યાહિ પ્રસન્નો યેન માધવઃ ।
તસ્યાનઘસ્ય વિપ્રસ્ય મહત્કૌતૂહલં મમ

ત્વત્પ્રસાદાદહં વિપ્ર મન્યે પ્રાપ્તં મનોરથમ્ ।
મહતાં સંગતિઃ કસ્ય મહત્ત્વાય ન કલ્પતે

કથયસ્વ પ્રસાદેન વિષ્ણોઃ સ્તોત્રમનુત્તમમ્ ।
યેન તુષ્ટઃ સ ભગવાન્દદૌ તસ્ય ચ દર્શનમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
કથયામિ રહસ્યં તે યજ્જપ્તં સ્તોત્રમુત્તમમ્ ।
પ્રાગ્ગૃહીતં સુપર્ણેન ગરુડાન્મયિ ચાગતમ્

અધ્યાત્મગર્ભસારં તન્મહોદયકરં શુભમ્ ।
સર્વપાપહરં ભૂપ સ્વાત્મજ્ઞાનકરં પરમ્

ૐ નમો વાસુદેવાય નમો વિશ્વાય ચક્રિણે ।
ભક્તપ્રિયાય કૃષ્ણાય જગન્નાથાય શાર્ઙ્ગિણે

સ્તોતા સ્તુત્યઃ સ્તુતિઃ સર્વં જગદ્વિષ્ણુમયં યદા ।
તદા સંસ્તૂયતે કેન ભક્તિર્મોદકરી નૃણામ્

યસ્ય દેવસ્ય નિઃશ્વાસો વેદાઃ સાંગાઃ સસૂત્રકાઃ ।
કા સ્તુતિઃ પ્રમુદે તસ્ય ભક્ત્યાઽહં મુખરોઽભવમ્

ચક્રવદ્ભ્રમતે સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
અતસ્ત્વં ગીયતે દેવ ચક્રપાણિ વરાયુધ

વેદો ન વક્તિ યં સાક્ષાન્ન ચ વાગ્વેત્તિ નો મનઃ ।
મદ્વિધસ્તં કથં સ્તૌતિ ભક્તિમાન્વા કથં ભવેત્

બ્રહ્માદિબ્રહ્મવિષ્ણુસ્ત્વં ત્વમેવ સકલાશ્રયઃ ।
સ્રષ્ટા બ્રહ્મનિદાનં ચ શુદ્ધં બ્રહ્મત્વમેવ ચ

(કોઽયં કાયસ્તવ વિભો ભિત્ત્વા સ્પૃશતિ કાયિનમ્ ।
કાયદોષૈર્ન ચાઘ્રાતસ્તસ્મૈ નમોસ્તુ યોગિને ૧)।
દેવભાવેન જાગર્તિ ન નિદ્રાતિ નિજાત્મનિ ।
સુખસંદોહબુદ્ધિર્યા સા ત્વં વિષ્ણો ન સંશયઃ

મહદાદયો મહાભાવાસ્તથા વૈકારિકા ગુણાઃ ।
ત્વમેવ નાથ તત્સર્વં નાનાત્વં મૂઢકલ્પના

કેશકેશવરૂપાભિઃ કલ્પના તિસૃભિસ્તથા ।
ત્વમેવ કલ્પસે બ્રહ્મ પુમાનિવ સુતાદિભિઃ

વિદોષં વિગુણં ચૈકં ચિન્મૂર્તિરખિલં જગત્ ।
કવીનાં ભાતિ યત્તત્ત્વં તં વિષ્ણું નૌમિ નિર્મલમ્

યસ્ય જ્ઞાનેન કુર્વંતિ કર્માપિ શ્રુતિભાષિતમ્ ।
નિરીષણા જગન્મિત્રાઃ શુદ્ધં બ્રહ્મ નમામિ તત્

ધ્વસ્તેતરચ્ચ સન્માત્રં યત્પ્રબોધાદુપાસતે ।
યોગિનઃ સર્વભૂતેષુ સદ્રૂપં નૌમિ તં હરિમ્

બ્રહ્માહમિતિ ગાયંતિ યં જ્ઞાત્વૈકં વરા દ્વિજાઃ ।
પશ્યંતો હિ ત્વયા તુલ્યં દેવ તં નૌમિ માધવમ્

માયયા મોહવૈચિત્ર્યં તથાહં મમતાં નૃણામ્ ।
યો નાશયતિ પાપૌઘાન્નમસ્તસ્મૈ ચિદાત્મને

પ્રયાણે વા પ્રયાણે ચ યન્નામસ્મરતાં નૃણામ્ ।
સદ્યો નશ્યંતિ પાપૌઘા નમસ્તસ્મૈ ચિદાત્મને

મોહાનલલસજ્જ્વાલા જ્વલલ્લોકેષુ સર્વદા ।
યત્પાદાંભોરુહચ્છાયાં પ્રવિષ્ટશ્ચ ન દહ્યતે

યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ ન મોહો નૈવ દુર્ગતિઃ ।
ન રોગા નૈવ દુઃખાનિ તમનંતં નમામ્યહમ્

કામયંતે પ્રજા નૈવ ધિષણાભ્યઃ સમુત્થિતાઃ ।
લોકમાત્મૈવ પશ્યંતિ યં બુદ્ધ્વૈકચરા જનાઃ

શબ્દાર્થઃ સંવિદર્થશ્ચ વિષ્ણોર્નામપરો યદિ ।
સત્યેન તેન સંસારો મા સંસ્પૃશતુ માધવ

નારાયણો જગદ્વ્યાપી યદિ વેદાદિસંમતઃ ।
સત્યેન તેન નિર્વિઘ્ના વિષ્ણુભક્તિર્મમાસ્તુ વૈ

યો ન બીજં વિના બીજં બીજે યો બીજભાવિતઃ ।
સ વિષ્ણુર્ભવ બીજં મે સિતવિદ્યાસિ નાદ્ય તુ

ત્રિતનુર્નટવદ્યસ્તુ સૃષ્ટિ સ્થિતિ લયેષુ ચ ।
ગુણૈર્ભવતિ કાર્યેષુ સ પ્રસીદતુ મે હરિઃ

દશધેહાઽવતીર્ણો યો ધર્મત્રાણાય કેવલમ્ ।
અભ્યર્થિતઃ સુરૈઃ સર્વૈઃ સ પ્રસીદતુ મે હરિઃ

બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યંતં પ્રાણિહૃન્મંદિરેઽમલઃ ।
એકો વસતિ યો દેવઃ સ પ્રસીદતુ મે હરિઃ

ઇચ્છાં ચક્રે સ દેવાગ્રે એકશ્ચૈવ બહુસ્તથા ।
પ્રવિષ્ટો દેવતાઃ સ્રષ્ટા સ પ્રસીદતુ મે હરિઃ

હૃત્ખગઃ ખસમઃ ખાદિઃ ખાતીતઃ ખક્રિયઃ ખગઃ ।
ખં બ્રહ્મા ખાદિભુક્ચાંતે ખમૂર્તિસ્ત્વં મખાશનઃ

યદ્ભાસાયન્મુદા યસ્ય માયયા સજ્યતે જગત્ ।
જાડ્યં દુઃખમસત્યં ચ સ ભવાનેવ તન્મયઃ

ત્વત્સૃષ્ટં મોદતે વિશ્વં ત્વત્ત્યક્તમશુચિર્ભવેત્ ।
તત્સંગતોઽપ્યસંગસ્ત્વં વિકારસ્તેન તેન હિ

ભૂતયોગજચૈતન્યં ચાર્વાકાયમુપાસતે ।
સૌગતા બ્રવતે તર્કૈસ્ત્વાં બુદ્ધિં ક્ષણભંગુરામ્

શરીરપરિમાણં ત્વાં મન્યંતે જિનદેવતાઃ ।
ધ્યાયંતિ પુરુષં સાંખ્યાસ્ત્વામેવ પ્રકૃતેઃ પરમ્

જન્માદિરહિતઃ પૂર્વં યઃ સ્યાદાનંદલક્ષણમ્ ।
ત્વામેવોપનિષદ્બ્રહ્મ ચિંતયંતિ પરસ્પરમ્

ખાદિભૂતાનિ દેહશ્ચ મનો બુદ્ધીંદ્રિયાણિ ચ ।
વિદ્યાવિદ્યે ત્વમેવાત્ર નાન્યત્ત્વત્તોઽસ્તિ કિંચન

ત્વં ધાતા સર્વભૂતાનાં ત્વમેવ શરણં મમ ।
ત્વમગ્નિસ્ત્વં હવિઃ શક્રો હોતા મંત્રઃ ક્રિયાફલમ્

ત્વમસ્તિ નાસ્તિ વૈકુંઠ ત્વામહં શરણં ગતઃ ।
ત્વં કર્મફલદાતા ચ દીક્ષિતાનાં ક્રિયાફલમ્

ત્વં હેતુઃ સર્વભૂતાનાં ત્વમેવ શરણં મમ ।
યુવતીનાં યથા યૂનિ યૂનાં ચ યુવતૌ યથા

મનોઽભિરમતે તદ્વત્પ્રીતિર્મે રમતાં ત્વયિ ।
અપિ પાપં દુરાચારં નરં ત્વત્પ્રણતં હરે

નેક્ષંતે કિંકરા યામ્યા ઉલૂકાસ્તપનં યથા ।
તાપત્રયમઘૌઘશ્ચ તાવત્પીડયતે જનમ્

યાવત્સ્મરતિ નો નાથ ભક્ત્યા ત્વત્પાદપંકજમ્

યં નસ્પૃશંતિ ગુણજાતિશરીરધર્મા યં ન સ્પૃશંતિ ગતયસ્ત્વખિલેંદ્રિયાણામ્ ।
યં ચ સ્પૃશંતિ મુનયો ગતસંગમોહાસ્તસ્મૈ નમો ભગવતે હરયે કરોમિ

સ્થૂલં વિલાપ્યકરણે કરણં નિદાને તત્કારણં કરણકારણવર્જિતે ચ ।
ઇત્થં વિલાપ્ય મુનયઃ પ્રવિશંતિ તત્ર તસ્મૈ નમોસ્તુ હરયે મુનિસેવિતાય

યદ્ધ્યાનસંવહનઘૂર્ણવશીકૃતાંતામૈશ્વર્યચારુગુણિનીં સુખમોક્ષલક્ષ્મીમ્ ।
આલિંગ્ય શેરત ઇહાત્મસુખૈકભાજસ્તસ્મૈનમોઽસ્તુ હરયે મુનિસેવિતાય

જન્માદિભાવવિકૃતેર્વિરહસ્વભાવે યસ્મિન્નયં પરિધુનોતિ ષડૂર્મિવર્ગઃ ।
યં તાપયંતિ ન સદા મદનાદિદોષાસ્તં વાસુદેવમમલં પ્રણતોઽસ્મિ હાર્દમ્

યદ્ધ્યાનસંગતમલં વિજહાત્યવિદ્યાં યદ્ધ્યાનવહ્નિપતિતં જગદેતિ નાશમ્ ।
યજ્જ્ઞાનમુલ્લસદસિદ્યતિ સંશયારિં તં ત્વાં હરિં વિશદિબોધઘનં નમામિ

ચરાચરાણિ ભૂતાનિ સર્વાણિ ચ હરેર્વશે ।
યથાત્ર તેન સત્યેન પુરસ્તિષ્ઠતુ મે હરિઃ

યથા નારાયણઃ સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
તેન સત્યેન મે રૂપં પ્રદર્શયતુ કેશવઃ

ભક્તિર્યથા હરૌ મેઽસ્તિ તદ્વરિષ્ઠા ગુરૌ યદિ ।
મમાસ્તિ તેન સત્યેન સ્વં દર્શયતુ કેશવઃ

તસ્યૈવં શપથૈઃ સત્યૈર્ભક્તિં તસ્યાનુચિંતયન્ ।
દર્શયામાસ ચાત્માનં સ પ્રીતઃ પુરુષોત્તમઃ

તતો દત્ત્વા વરં તસ્ય પૂરયિત્વા મનોરથમ્ ।
જગામ કમલાકાંતઃ સ્તુત્યા વિપ્રેણ તોષિતઃ

કૃતકૃત્યો દ્વિજઃ સોઽપિ વાસુદેવપરાયણઃ ।
શિષ્યૈઃ સાર્ધં જપન્સ્તોત્રં તસ્મિન્નાસ્તે તપોવને

કીર્તયેદ્યનૈદંનસ્તોત્રંનશૃણુયાદ્યોઽપિનમાનવઃ ।
અશ્વમેધસ્યનયજ્ઞસ્યનપ્રાપ્નોતિનવિપુલંનફલમ્

આત્મવિદ્યાપ્રબોધં ચ લભતે બ્રાહ્મણઃ સદા ।
ન પાપે જાયતે બુદ્ધિર્નૈવ પશ્યત્યમંગલમ્

બુદ્ધિસ્વાસ્થ્યં મનઃસ્વાસ્થ્યં સ્વાસ્થ્યમૈંદ્રિયકં તથા ।
નૃણાં ભવતિ સર્વેષામસ્ય સ્તોત્રસ્ય કીર્તનાત્

વિચાર્યાર્થં જપેદ્યસ્તુ શ્રદ્ધયા તત્પરો નરઃ ।
સ વિધૂયેહ પાપાનિ લભતે વૈષ્ણવં પદમ્

લભતે વાંચ્છિતાન્કામાન્પુત્રપૌત્રાન્પશૂંસ્તથા ।
દીર્ઘમાયુર્બલં વીર્યં લભતે સ સદા પઠન્

તિલપાત્રસહસ્રેણ ગોસહસ્રેણ યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ય ઇમાં કીર્તયેત્સ્તુતિમ્

ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં યં યં કામયતે સદા ।
અચિરાત્તમવાપ્નોતિ સ્તોત્રેણાનેન માનવઃ

આચારે વિનયે ધર્મે જ્ઞાને તપસિ સન્નયે ।
નૃણાં ભવતિ નિત્યં ધીરિમાં સંશૃણ્વતાં સ્તુતિમ્

મહાપાતકયુક્તો વા યુક્તો વા હ્યુપપાતકૈઃ ।
સદ્યો ભવતિ શુદ્ધાત્મા સ્તોત્રસ્ય પઠનાત્સકૃત્

પ્રજ્ઞા લક્ષ્મીર્યશઃ કીર્તિજ્ઞાનધર્મવિવર્ધનમ્ ।
દુષ્ટગ્રહોપશમનં સર્વાશુભવિનાશનમ્

સર્વવ્યાધિહરં પથ્યં સર્વારિષ્ટનિષૂદનમ્ ।
દુર્ગતેસ્તરણં સ્તોત્રં પઠિતવ્યં દ્વિજાતિભિઃ

નક્ષત્રગ્રહાપીડાસુ રાજચોરભયેષુ ચ ।
અગ્નિચોરનિપાતેષુ સદ્યઃ સંકીર્તયેદિદમ્

સિંહવ્યાઘ્રભયં નાસ્તિ નાભિચારભયં તથા ।
ભૂતપ્રેતપિશાચેભ્યો રાક્ષસેભ્યસ્તથૈવ ચ

પૂતના જૃંભકેભ્યશ્ચ વિઘ્નેભ્યશ્ચૈવ સર્વદા ।
નૃણાં ક્વચિદ્ભયં નાસ્તિ સ્તવે હ્યસ્મિન્પ્રકીર્તિતે

વાસુદેવસ્ય પૂજાં યઃ કૃત્વા સ્તોત્રમુદીરયેત્ ।
લિપ્યતે પાતકૈર્નાસૌ પદ્મપત્રમિવાંભસા

ગંગાદિપુણ્યતીર્થેષુ યા સ્નાનૈર્નાપ્યતે ગતિઃ ।
તાં ગતિં સમવાપ્નોતિ પઠન્પુણ્યામિમાં સ્તુતિમ્

એકકાલં દ્વિકાલં વા ત્રિકાલં વાપિ યઃ પઠેત્ ।
સર્વદા સર્વકાલેષુ સોઽક્ષયં સુખમશ્નુતે

ચતુર્ણામપિ વેદાનાં ત્રિરાવૃત્ત્યા ચ યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં લભતે સ્તોત્રમધીયાનઃ સકૃન્નરઃ

અક્ષય્યં ધનમાપ્નોતિ સ્ત્રીણાં ભવતિ વલ્લભઃ ।
પૂજાં વિંદતિ લોકેઽસ્મિચ્છ્રદ્ધયા સંસ્મરન્હરિમ્

સર્વદા સંપદાયુક્તો વિપદં નૈવ ગચ્છતિ ।
ગોભિર્ન હ્રિયતે સ્તોત્રં નિત્યં યઃ કીર્તયેદ્ધિ યત્

અલક્ષ્મી કાલકર્ણી ચ દુઃસ્વપ્નં દુર્વિચિંતિતમ્ ।
સદ્યો નશ્યંતિ ભક્તાનામેતં સંશૃણ્વતાં સ્તવમ્

પ્રાતરુત્થાય યોઽધીતે શુચિર્વિષ્ણુપરાયણઃ ।
અક્ષય્યં લભતે સૌખ્યમિહ લોકે પરત્ર ચ

દેવદ્યુતિપ્રણીતં વૈ વિષ્ણુપ્રીતિકરં શુભમ્ ।
વિષ્ણુપ્રસાદજનનં વિષ્ણુદર્શનકારકમ્

યોગસારમિદં નામ સ્તોત્રં પરમપાવનમ્ ।
યઃ પઠેત્સતતં ભક્ત્યા વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

ઇતિ તે કથિતં સ્તોત્રં ગુહ્યં પાપપ્રણાશનમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પિશાચસ્ય વિમોચનમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે માઘમાહાત્મ્યે વસિષ્ઠદિલીપસંવાદે।
યોગસારસ્તોત્રકથનંનામ અષ્ટાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ