પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.124

ઈશ્વર ઉવાચ।
પ્રબોધિન્યાશ્ચ માહાત્મ્યં પાપઘ્નં પુણ્યવર્દ્ધનમ્ ।
મુક્તિદં તત્વબુદ્ધીનાં શૃણુષ્વ સુરસત્તમ

તાવદ્ગર્જતિ સેનાનિ ગંગા ભાગીરથી ક્ષિતૌ ।
યાવન્નાયાતિ પાપઘ્ની કાર્તિકે હરિબોધિની

તાવદ્ગચ્છંતિ તીર્થાનિ આસમુદ્ર સરાંસિ ચ ।
યાવત્પ્રબોધિની વિષ્ણોસ્તિથિર્નાયાતિ કાર્તિકે

અશ્વમેધસહસ્રાણિ રાજસૂયશતાનિ ચ ।
એકેનૈવોપવાસેન પ્રબોધિન્યાં યથાઽભવત્

દુર્લભં ચૈવ દુષ્પ્રાપ્યં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
તદપિ પ્રાર્થિતં વિપ્ર દદાતિ પ્રતિબોધિની

ઐશ્વર્યં સંસૃતિં જ્ઞાનં રાજ્યં ચ સુખસંપદમ્ ।
દદાત્યુપોષિતા વિપ્ર હેલયા હરિબોધિની

મેરુમંદરતુલ્યાનિ પાપાન્યુપાર્જિતાનિ ચ ।
એકેનૈવોપવાસેન દહતે હરિબોધિની

ઉપવાસં પ્રબોધિન્યાં યઃ કરોતિ સ્વભાવતઃ ।
વિધિના નરશાર્દૂલ યથોક્તં લભતે ફલમ્

પૂર્વજન્મસહસ્રેષુ પાપં યત્સમુપાર્જિતમ્ ।
જાગરેણ પ્રબોધિન્યાં દહ્યતે તૂલરાશિવત્

શૃણુ ષણ્મુખ વક્ષ્યામિ જાગરસ્ય ચ લક્ષણમ્ ।
યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ દુર્લભો ન જનાર્દનઃ

ગીતં વાદ્યં ચ નૃત્યં ચ પુરાણપઠનં તથા ।
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં પુષ્પં ગંધાનુલેપનમ્

ફલમર્ઘ્યં ચ શ્રદ્ધા ચ દાનમિંદ્રિયસંયમમ્ ।
સત્યાન્વિતં વિનિદ્રં ચ મુદાયુક્તં ક્રિયાન્વિતમ્

સાશ્ચર્ચં ચૈવ સોત્સાહમાલસ્યાદિવિવર્જિતમ્ ।
પ્રદક્ષિણાદિસંયુક્તં નમસ્કારપુરઃસરમ્

નીરાજનસમાયુક્તમનિર્વિણ્ણેન ચેતસા ।
યામે યામે મહાભાગ કુર્વન્નીરાજનં હરેઃ

એતૈર્ગુણૈઃ સમાયુક્તં કુર્યાજ્જાગરણં વિભોઃ ।
એકાગ્રમાનસો યસ્તુ ન પુનર્જાયતે ભુવિ

ય એવં કુરુતે ભક્ત્યા વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતૈઃ ।
જાગરં વાસરે વિષ્ણોર્નીયતે પરમાં ગતિમ્

પુરુષસૂક્તેન યો નિત્યં કાર્તિકે અર્ચયેદ્ધરિમ્ ।
વર્ષકોટિસહસ્રાણિ પૂજિતસ્તેન કેશવઃ

યથોક્તેન વિધાનેન પંચરાત્રોદિતેન વૈ ।
કાર્તિકે ત્વર્ચયેન્નિત્યં મુક્તિભાગી ભવેન્નરઃ

નમોનારાયણાયેતિ કાર્તિકે યોઽર્ચયેદ્ધરિમ્ ।
સ મુક્તો નારકૈર્દુઃખૈઃ પદં ગચ્છત્યનામયમ્

હરેર્નામસહસ્રં ચ ગજરાજસ્ય મોક્ષણમ્ ।
કાર્તિકે પઠતે યસ્તુ પુનર્જન્મ ન વિંદતિ

યુગકોટિસહસ્રાણિ મન્વંતરશતાનિ ચ ।
દ્વાદશ્યાં કાર્તિકે માસિ જાગરી વસતે દિવિ

કુલે તસ્ય ચ સંજાતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
પ્રાપ્નુવંતિ પદં વિષ્ણોસ્તસ્માત્કુર્વીત જાગરમ્

કાર્તિકે પશ્ચિમે યામે સ્તવં ગાનં કરોતિ યઃ ।
શ્વેતદ્વીપે તુ વસતે પિતૃભિઃ સહ ભામિનિ

નૈવેદ્યદાનં હરયે કાર્તિકે દિનસંક્ષયે ।
યુગાનિ વસતે સ્વર્ગે તાવંતિ મુનિસત્તમાઃ

અક્ષયં મુનિશાર્દૂલ માલતીકમલાર્ચનમ્ ।
અર્ચયેદ્દેવદેવેશં સ યાતિ પરમં પદમ્

કાર્તિકે શુક્લપક્ષે તુ કૃત્વા હ્યેકાદશીં નરઃ ।
પ્રાતર્દત્ત્વા શુભાન્કુંભાન્સ યાતિ મમ મંદિરમ્

કાર્ત્તિકેય ઉવાચ।
ભગવન્નુચ્યતાં પુણ્યં વ્રતાનાં પરમં વ્રતમ્ ।
કર્તવ્યં કાર્તિકે માસિ ભવતા ભીષ્મપંચકમ્

વિધાનં તસ્ય ચ ફલં તથૈવ સુરસત્તમ ।
કથયસ્વ પ્રસાદાન્મે મુનીનાં ચ પિતામહ

ઈશ્વર ઉવાચ।
પ્રવક્ષ્યામિ મહાપુણ્યં વ્રતં વિધિમતાં વરઃ ।
ભીષ્મેણૈતદ્યતઃ પ્રાપ્તં વ્રતં પંચદિનાત્મકમ્

સકાશાદ્વાસુદેવસ્ય તેનોક્તં ભીષ્મપંચકમ્ ।
વ્રતસ્યાસ્ય ગુણાન્વક્તું કઃ શક્તઃ કેશવાદૃતે

કાર્ત્તિકે શુક્લપક્ષે તુ શૃણુ ધર્મં પુરાતનમ્ ।
વસિષ્ઠભૃગુગર્ગાદ્યૈશ્ચીર્ણં કૃતયુગાદિષુ

અંબરીષેણ ભોગાદ્યૈશ્ચીર્ણં ત્રેતાયુગાદિષુ ।
બ્રાહ્મણૈર્બ્રહ્મચર્યેણ જપહોમક્રિયાદિભિઃ

ક્ષત્રિયૈશ્ચ તથા વૈશ્યૈઃ સત્યશૌચપરાયણૈઃ ।
દુષ્કરં સત્યહીનાનામશક્યં બાલચેતસામ્

દુષ્કરં ભીષ્મમિત્યાહુર્ન શક્યં પ્રાકૃતૈર્નરૈઃ ।
યસ્તત્કરોતિ વિપ્રેંદ્ર તેન સર્વં કૃતં ભવેત્

વ્રતં ચૈતન્મહાપુણ્યં મહાપાતકનાશનમ્ ।
અતો નરૈઃ પ્રયત્નેન કર્ત્તવ્યં ભીષ્મપંચકમ્

કાર્તિકસ્યામલેપક્ષે સ્નાત્વા સમ્યગ્વિધાનતઃ ।
એકાદશ્યાં તુ ગૃહ્ણીયાદ્વ્રતં પંચદિનાત્મકમ્

પ્રાતઃ સ્નાત્વા વિશેષેણ મધ્યાહ્ને ચ તથા વ્રતી ।
નદ્યાં નિર્ઝરગર્તે વા સમાલભ્ય ચ ગોમયમ્

યવવ્રીહિતિલૈઃ સમ્યક્પિતૄન્સંતર્પયેત્ક્રમાત્ ।
સ્નાત્વા મૌનં નરઃ કૃત્વા ધૌતવાસા દૃઢવ્રતઃ

ભીષ્માયોદકદાનં ચ અર્ઘ્યં ચૈવ પ્રયત્નતઃ ।
પૂજા ભીષ્મસ્ય કર્ત્તવ્યા દાનં દદ્યાત્પ્રયત્નતઃ

પંચરત્નં વિશેષેણ દત્ત્વા વિપ્રાય યત્નતઃ ।
વાસુદેવોઽપિ સંપૂજ્યો લક્ષ્મીયુક્તઃ સદા પ્રભુઃ

પંચકે પૂજયિત્વા તુ કોટિકલ્પાનિ તુષ્યતિ ।
યત્કિંચિત્ક્રિયતે સર્વં પંચધાતુપ્રકલ્પયેત્

સંવત્સરવ્રતાનાં ચ લભતે સકલં ફલમ્ ।
કૃત્વા તૂદકદાનં તુ તથાર્ઘ્યસ્ય ચ દાપનમ્

મંત્રેણાનેન યઃ કુર્યાન્મુક્તિભાગી ભવેન્નરઃ

વૈયાઘ્રપાદગોત્રાય સાંકૃતે પ્રવરાય ચ ।
અપુત્રાય દદામ્યેતદુદકં ભીષ્મવર્મણે

વસૂનામવતારાય શંતનોરાત્મજાય ચ ।
અર્ઘ્યં દદામિ ભીષ્માય આજન્મબ્રહ્મચારિણે ૪૫ ઇતિ અર્ઘ્યમંત્રઃ ।
અનેન વિધિના યસ્તુ પંચકં તુ સમાપયેત્ ।
અશ્વમેધસમં પુણ્યં પ્રાપ્નોત્યત્ર ન સંશયઃ

પંચાહમપિ કર્તવ્યં નિયમં ચ પ્રયત્નતઃ ।
નિયમેન વિના પુત્ર ન ભાવ્યં વ્રતકર્મણા

ઉત્તરાયણહીનાય ભીષ્માય પ્રદદૌ હરિઃ ।
ઉત્તરાયણહીનોઽપિ શુદ્ધિં લગ્નં વિના શુભાઃ

તતઃ સંપૂજયેદ્દેવં સર્વપાપહરં હરિમ્ ।
અનંતરં પ્રયત્નેન કર્તવ્યં ભીષ્મપંચકમ્

સ્નાપયેત જલૈર્ભક્ત્યા મધુક્ષીરઘૃતેન ચ ।
તથૈવ પંચગવ્યેન ગંધચંદનવારિણા

ચંદનેન સુગંધેન કુંકુમેનાથ કેશવમ્ ।
કર્પૂરોશીરમિશ્રેણ લેપયેદ્ગરુડધ્વજમ્

અર્ચયેદ્રુચિરૈઃ પુષ્પૈર્ગંધધૂપસમન્વિતૈઃ ।
ગુગ્ગુલું ઘૃતંસંયુક્તં દહેત્કૃષ્ણાય ભક્તિમાન્

દીપકં તુ દિવારાત્રૌ દદ્યાત્પંચદિનાદિષુ ।
નૈવેદ્યં દેવદેવસ્ય પરમાન્નં નિવેદયેત્

એવમભ્યર્ચયેદ્દેવં સંસ્મૃત્ય ચ પ્રણમ્ય ચ ।
ૐ નમો વાસુદેવાય જપેદષ્ટોત્તરં શતમ્

જુહુયાચ્ચ ઘૃતાભ્યક્તૈસ્તિલવ્રીહિયવાદિભિઃ ।
ષડક્ષરેણ મંત્રેણ સ્વાહાકારાન્વિતેન ચ

ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં પ્રણમ્ય ગરુડધ્વજમ્ ।
જપિત્વા પૂર્વવન્મંત્રં ક્ષિતિશાયી ભવેદ્વ્રતી

સર્વમેતદ્વિધાનં તુ કાર્યં પંચદિનાનિ તુ ।
વિશેષોઽત્ર વ્રતે હ્યસ્મિન્યદન્યૂનં શૃણુષ્વ તત્

પ્રથમેઽહ્નિ હરેઃ પાદૌ પૂજયેત્કમલૈર્વ્રતી ।
દ્વિતીયે બિલ્વપત્રેણ જાનુદેશં સમર્ચયેત્

તતોનુપૂજયેચ્છીર્ષં માલત્યા ચક્રપાણિનઃ ।
કાર્તિક્યાં દેવદેવસ્ય ભક્ત્યા તદ્ગતમાનસઃ

અર્ચિત્વા તં હૃષીકેશમેકાદશ્યાં સમાસતઃ ।
નિષ્પ્રાશ્ય ગોમયં સમ્યગેકાદશ્યામુપાવસેત્

ગોમૂત્રં મંત્રવદ્ભૂમૌ દ્વાદશ્યાં પ્રાશયેદ્વ્રતી ।
ક્ષીરં ચૈવ ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં તથા દધિ

સંપ્રાશ્ય કાયશુદ્ધ્યર્થં લંઘયિત્વા ચતુર્દિનમ્ ।
પંચમે દિવસે સ્નાત્વા વિધિવત્પૂજ્ય કેશવમ્

ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા તેભ્યો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ ।
પાપબુદ્ધિં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મચર્યેણ ધીમતા

મદ્યં માંસં પરિત્યજ્ય મૈથુનં પાપકારિણમ્ ।
શાકાહારેણ મુન્યન્નૈઃ કૃષ્ણાર્ચનપરો નરઃ

તતો નક્તં સમાશ્નીયાત્પંચગવ્યપુરઃ સરમ્ ।
એવં સમ્યક્સમાપ્તસ્ય યથોક્તં ફલમાપ્નુયાત્

મદ્યપો યત્પિબેન્મદ્યં જન્મનો મરણાંતિકમ્ ।
એતદ્ભીષ્મવ્રતં કૃત્વા પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

સ્ત્રીભિર્બ્રાહ્મણવાક્યેન કર્તવ્યં ધર્મવર્દ્ધનમ્ ।
વિધવાભિશ્ચ કર્તવ્યં મોક્ષસૌખ્યાભિવૃદ્ધયે

સર્વકામસમૃદ્ધ્યર્થં પુણ્યાર્થમપિ પાવકે ।
નિત્યસ્નાને તથા દાને યે કાર્તિકમુપાસતે

વૈશ્વદેવશ્ચ કર્તવ્યો વિષ્ણુધ્યાનપરાયણૈઃ ।
આરોગ્ય પુત્રદો વત્સ મહાપાતકનાશનઃ

તીર્થેષુ કાર્તિકં કુર્યાત્સર્વયત્નેન ષણ્મુખ ।
સંવત્સરવ્રતાનાં તુ સમાપ્તિઃ કાર્તિકે મતા

પાપસ્ય પ્રતિમા કાર્યા રૌદ્રવસ્ત્રાતિ ભીષણા ।
ખડ્ગહસ્તા વિનિષ્ક્રાંતા લોહદંષ્ટ્રાકરાલિની

તિલપ્રસ્થોપરિ સ્થાપ્યા કૃષ્ણવસ્ત્રાભિવેષ્ટિતા ।
રક્તપુષ્પકૃતાપીડા જ્વલત્કાંચનકુંડલા

સંપૂજ્ય પરયા ભક્ત્યા ધર્મરાજસ્ય નામભિઃ ।
ઇમમુચ્ચારયેન્મંત્રં ગૃહીતકુસુમાંજલિઃ

યદન્યજન્મનિ કૃતમિહ જન્મનિ વા પુનઃ ।
પાપં પ્રશમમાયાતુ તવ પાદપ્રસાદતઃ

એવં સંપૂજ્ય વિધિવત્પ્રતિમાં તાં ચ કાંચનીમ્ ।
કૃત્વા પૂજાં યથાશક્ત્યા વિપ્રાણાં વેદવાદિનામ્

પ્રીતયે દેવદેવસ્ય કૃષ્ણસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
બ્રાહ્મણાય પ્રદાતવ્યં ધર્મો મે પ્રીયતામિતિ

વાચકાય પ્રદાતવ્યા યથાશક્ત્યા ચ દક્ષિણા ।
દદ્યાદ્ધિરણ્યં ગાશ્ચૈવ કૃષ્ણો મે પ્રીયતામિતિ

કૃતકૃત્ય સ્થિતો ભૂત્વા વિરક્તઃ સંયતો ભવેત્ ।
અન્યેષામપિ દાતવ્યં સ્વશક્ત્યા દાનમુત્તમમ્

શાંતચિત્તો નિરપરાધઃ પરં પદમવાપ્નુયાત્ ।
નીલોત્પલદલશ્યામશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુર્ભુજઃ

અષ્ટપાદૈકનયનઃ શંકુકર્ણઃ ખરસ્વનઃ ।
જડી દ્વિજિહ્વસ્તામ્રાક્ષો મૃગરાજતનુચ્છદઃ

ચિંતનીયો મહાદેવો યસ્ય રૂપં ન વિદ્યતે ।
ઇદં ભીષ્મેણ કથિતં શરતલ્પગતેન મે

તદેતત્તે મયાખ્યાતં દુષ્કરં ભીષ્મપંચકં ।
ધન્યં પુણ્યં પાપહરં યુધિષ્ઠિર મહાવ્રતમ્ ।
યત્કૃત્વા બ્રહ્મહા ગોઘ્નઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

યદ્ભીષ્મપંચકમિતિ પ્રથિતં પૃથિવ્યામેકાદશીપ્રભૃતિપંચદશી નિરુદ્ધમ્ ।
ઉક્તં ન ભોજનપરસ્ય તદા નિષેધસ્તસ્મિન્વ્રતે શુભફલં પ્રદદાતિ વિષ્ણુઃ

સૂત ઉવાચ।
એતત્સર્વાધિકં પુણ્યં દુર્લભં ભુવને કૃતમ્ ।
ઇદં ગુહ્યં મયાખ્યાતં શાસ્ત્રસારસમુચ્ચયમ્

સુરાણાં ગોપિતં સર્વમતિગુહ્યં ચ મોક્ષદમ્ ।
શ્રુત્વા ચૈકપદે દેવિ અગમ્યાગમને રતાઃ

કન્યાવિક્રી સ્વસાવિક્રી હ્યુભયં તુ વિમોચયેત્ ।
મોક્ષદં ચ ઇદં શાસ્ત્રં પ્રકાશં નેતરે જને

શ્રુત્વા ચૈકપદે યસ્તુ મોક્ષં ગચ્છતિ માનવઃ ।
ગોપનીયં પ્રયત્નેન યે ચાપિ ત્યાગિનો નરાઃ

ન તેષાં કથ્યતે પુણ્યં સત્યં સત્યં ચ ષણ્મુખ ।
ઇત્યેતત્સર્વમાખ્યાતં કાર્તિકસ્ય તુ યત્ફલમ્

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ।
કથિતં દેવદેવેન પુત્રાય હિતકામ્યયા ।
પિતુસ્તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ષણ્મુખો હર્ષનિર્ભરઃ

ઊચુઃ પ્રાંજલયઃ સર્વે તં દેવં જગદાયુષમ્ ।
કૃતકૃત્યા વયં જાતાઃ શ્રુત્વા કાર્તિકજં ફલમ્

અપરં નાસ્તિ શ્રોતવ્યં પ્રાપ્તં મે જન્મનઃ ફલમ્ ।
માહાત્મ્યમેતદાકર્ણ્ય પૂજયેદ્યસ્તુ પાઠકમ્

ગોભૂહિરણ્યવસ્ત્રૈશ્ચ વિષ્ણુતુલ્યો યતો હિ સઃ ।
વાચકે પૂજિતે યસ્માદ્વિષ્ણુર્ભવતિ પૂજિતઃ

તથા તં પૂજયેન્નિત્યં યદીચ્છેત્સફલં શુભમ્ ।
ધર્મશાસ્ત્રં પુરાણં ચ વેદવિદ્યાદિકં ચ યત્

પુસ્તકં વાચકાયૈવ દાતવ્યં ધર્મમિચ્છતા ।
પુરાણવિદ્યા દાતારો હ્યનંતફલભોજિનઃ

યઃ પઠેત ઇદં ભક્ત્યા શ્રુત્વા ચૈવાવધારયેત્ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

ધનં ધાન્યં યશઃ પુત્રાનાયુરારોગ્યમેવ ચ ।
માહાત્મ્યશ્રવણાદેવ લભ્યતે ચ ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્ત્રસંહિતાયામુત્તરખંડે કાર્તિકમાહાત્મ્યે શ્રીકૃષ્ણસત્યભામાસંવાદે ચતુર્વિંશત્યધિકશતતમોધ્યાયઃ