પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.122

કાર્તિકેય ઉવાચ।
દીપાવલિફલં નાથ વિશેષાદ્બ્રૂહિ સાંપ્રતમ્ ।
કિમર્થં ક્રિયતે સા તુ તસ્યાઃ કા દેવતા ભવેત્

કિં ચ તત્ર ભવેદ્દેયં કિં ન દેયં વદ પ્રભો ।
પ્રહર્ષઃ કોઽત્ર નિર્દિષ્ટઃ ક્રીડા કાત્ર પ્રકીર્તિતા

સૂત ઉવાચ।
ઇતિ સ્કંદવચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્કામશોષણઃ ।
સાધૂક્ત્વા કાર્તિકં વિપ્રાઃ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્

શ્રીશિવ ઉવાચ।
કાર્તિકસ્યાસિતે પક્ષે ત્રયોદશ્યાં તુ પાવકે ।
યમદીપં બહિર્દદ્યાદપમૃત્યુર્વિનશ્યતિ

મૃત્યુના પાશહસ્તેન કાલેન ભાર્યયા સહ ।
ત્રયોદશીદીપદાનાત્સૂર્યજઃ પ્રીયતામિતિ

કાર્તિકે કૃષ્ણપક્ષે ચ ચતુર્દશ્યાં વિધૂદયે ।
અવશ્યમેવ કર્ત્તવ્યં સ્નાનં ચ પાપભીરુભિઃ

પૂર્વવિદ્ધા ચતુર્દશ્યા કાર્તિકસ્ય સિતેતરે ।
પક્ષે પ્રત્યૂષસમયે સ્નાનં કુર્યાદતંદ્રિતઃ

તૈલે લક્ષ્મીર્જલે ગંગા દીપાવલ્યાં ચતુર્દશીમ્ ।
પ્રાપ્તઃ સ્નાનં હિ યઃ કુર્યાદ્યમલોકં ન પશ્યતિ

અપામાર્ગસ્તથા તુંબી પ્રપુન્નાટં ચ વાહ્વલમ્ ।
ભ્રામયેત્સ્નાનમધ્યે તુ નરકસ્ય ક્ષયાય વૈ

સીતાલોષ્ટસમાયુક્ત સકંટક દલાન્વિત ।
હર પાપમપામાર્ગ ભ્રામ્યમાણઃ પુનઃ પુનઃ

અપામાર્ગં પ્રપુન્નાટં ભ્રામયેચ્છિરસોપરિ ।
તતશ્ચ તર્પણં કાર્યં યમરાજસ્ય નામભિઃ

યમાય ધર્મરાજાય મૃત્યવે ચાંતકાય ચ ।
વૈવસ્તાય કાલાય સર્વભૂતક્ષયાય ચ

ઔદુંબરાય દધ્નાય નીલાય પરમેષ્ઠિને ।
વૃકોદરાય ચિત્રાય ચિત્રગુપ્તાય વૈ નમઃ

નરકાય પ્રદાતવ્યો દીપઃ સંપૂજ્ય દેવતાઃ ।
તતઃ પ્રદોષસમયે દીપાન્દદ્યાન્મનોહરાન્

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં ભવનેષુ વિશેષતઃ ।
કૂટાગારેષુ ચૈત્યેષુ સભાસુ ચ નદીષુ ચ

પ્રાકારોદ્યાનવાપીષુ પ્રતોલી નિષ્કુટેષુ ચ ।
મંદુરાસુ વિવિક્તાસુ હસ્તિશાલાસુ ચૈવ હિ

એવં પ્રભાતસમયે હ્યમાવાસ્યાં તુ પાવકં ।
સ્નાત્વા દેવાન્પિતૄન્ભક્ત્યા સંપૂજ્યાથ પ્રણમ્ય ચ

કૃત્વા તુ પાર્વણં શ્રાદ્ધં દધિક્ષીરઘૃતાદિભિઃ ।
ભોજ્યૈર્નાનાવિધૈર્વિપ્રાન્ભોજયિત્વા ક્ષમાપયેત્

તતોપરાહ્ણસમયે પોષયેન્નાગરાન્પ્રિય ।
તેષાં ગોષ્ઠીં ચ માનં ચ કૃત્વા સંભાષણં નૃપઃ

વક્તૃણાં વત્સરં યાવત્પ્રીતિરુત્પદ્યતે ગુહ ।
અપ્રબુદ્ધે હરૌ પૂર્વં સ્ત્રીભિર્લક્ષ્મીઃ પ્રબોધયેત્

પ્રબોધસમયે લક્ષ્મીં બોધયિત્વા તુ સુસ્ત્રિયા ।
પુમાન્વૈ વત્સરં યાવલ્લક્ષ્મીસ્તં નૈવ મુંચતિ

અભયં પ્રાપ્ય વિપ્રેભ્યો વિષ્ણુભીતા સુરદ્વિષઃ ।
સુપ્તં ક્ષીરોદધૌ જ્ઞાત્વા લક્ષ્મીં પદ્માશ્રિતાં તથા

ત્વં જ્યોતિઃ શ્રી રવિશ્ચંદ્રો વિદ્યુત્સૌવર્ણતારકઃ ।
સર્વેષાં જ્યોતિષાં જ્યોતિર્દીપજ્યોતિઃ સ્થિતા તુ યા

યા લક્ષ્મીર્દિવસે પુણ્યે દીપાવલ્યાં ચ ભૂતલે ।
ગવાં ગોષ્ઠે તુ કાર્તિક્યાં સા લક્ષ્મીર્વરદા મમ

શંકરશ્ચ ભવાની ચ ક્રીડયા દ્યૂતમાસ્થિતૌ ।
ભવાન્યાભ્યર્ચિતા લક્ષ્મીર્ધેનુરૂપેણ સંસ્થિતા

ગૌર્યા જિત્વા પુરા શંભુર્નગ્નો દ્યૂતે વિસર્જિતઃ ।
અતોઽયં શંકરો દુઃખી ગૌરી નિત્યં સુખેસ્થિતા

પ્રથમં વિજયો યસ્ય તસ્ય સંવત્સરં સુખમ્ ।
એવં ગતે નિશીથે તુ જને નિદ્રાર્ધલોચને

તાવન્નગરનારીભિસ્તૂર્ય ડિંડિમવાદનૈઃ ।
નિષ્કાસ્યતે પ્રહૃષ્ટાભિરલક્ષ્મીશ્ચ ગૃહાંગણાત્

પરાજયે વિરુદ્ધં સ્યાત્પ્રતિપદ્યુદિતે રવૌ ।
પ્રાતર્ગોવર્દ્ધનઃ પૂજ્યો દ્યૂતં રાત્રૌ સમાચરેત્

ભૂષણીયાસ્તથા ગાવો વર્જ્યા વહનદોહનાત્ ।
ગોવર્દ્ધનધરાધાર ગોકુલત્રાણકારક

વિષ્ણુબાહુકૃતોચ્છ્રાય ગવાં કોટિપ્રદો ભવ ।
યા લક્ષ્મીર્લોકપાલાનાં ધેનુરૂપેણ સંસ્થિતા

ઘૃતં વહતિ યજ્ઞાર્થે મમ પાપં વ્યપોહતુ ।
અગ્રતઃ સંતુ મે ગાવો ગાવો મે સંતુ પૃષ્ઠતઃ ।
ગાવો મે હૃદયે સંતુ ગવાં મધ્યે વસામ્યહમ્

ઇતિગોવર્દ્ધનપૂજા ।
સદ્ભાવેનૈવ સંતોષ્ય દેવાન્સત્પુરુષાન્નરાન્ ।
ઇતરેષામન્નપાનૈર્વાક્યદાનેન પંડિતાન્

વસ્ત્રૈસ્તાંબૂલદીપૈશ્ચ પુષ્પકર્પૂરકુંકુમૈઃ ।
ભક્ષ્યૈરુચ્ચાવચૈર્ભોજ્યૈરંતઃપુર નિવાસિનઃ

ગ્રામર્ષભં ચ દાનૈશ્ચ સામંતાન્નૃપતિર્ધનૈઃ ।
પદાતિજનસંઘાંશ્ચ ગ્રૈવેયૈઃ કટકૈઃ શુભૈઃ

સ્વાનમાત્યાંશ્ચ તાન્રાજા તોષયેત્સ્વજનાન્પૃથક્ ।
યથાર્થં તોષયિત્વા તુ તતો મલ્લાન્નટાંસ્તથા

વૃષભાંશ્ચ મહોક્ષાંશ્ચ યુદ્ધ્ય્માનાન્પરૈઃ સહ ।
રાજાન્યાંશ્ચાપિ યોધાંશ્ચ પદાતીન્સ સમલંકૃતાન્

મંચારૂઢઃ સ્વયં પશ્યેન્નટનર્તકચારણાન્ ।
યોધયેદ્વાસયેચ્ચૈવ ગોમહિષ્યાદિકં ચ યત્

વત્સાનાકર્ષયેદ્ગોભિરુક્તિપ્રત્યુક્તિ વાદનાત્ ।
તતોપરાહ્ણસમયે પૂર્વસ્યાં દિશિ પાવકે

માર્ગપાલદ્યં પ્રબધ્નીયાદ્દુર્ગસ્તંભેઽથ પાદપે ।
કુશકાશમયીં દિવ્યાં લંબકૈર્બહુભિર્ગુહ

વીક્ષયિત્વા ગજાનશ્વાન્માર્ગપાલ્યાસ્તલે નયેત્ ।
ગાવૈર્વૃષાંશ્ચમહિષાન્મહિષીર્ઘંટિકોત્કટાઃ

કૃતહોમૈર્દ્વિજેંદ્રૈસ્તુ બધ્નીયાન્માર્ગપાલિકામ્ ।
નમસ્કારં તતઃ કુર્યાન્મંત્રેણાનેન સુવ્રતઃ

માર્ગપાલિ નમસ્તુભ્યં સર્વલોકસુખપ્રદે ।
માર્ગપાલીતલે સ્કંદ યાંતિ ગાવો મહાવૃષાઃ

રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ વિશેષતઃ ।
માર્ગપાલદ્યં સમુલ્લંઘ્ય નિરુજઃ સુખિનો હિ તે

કૃત્વૈતત્સર્વમેવેહ રાત્રૌ દૈત્યપતેર્બલેઃ ।
પૂજાં કુર્યાત્તતઃ સાક્ષાદ્ભૂમૌ મંડલકે કૃતે

બલિમાલિખ્ય દૈત્યેંદ્રં વર્ણકૈઃ પંચરંગકૈઃ ।
સર્વાભરણસંપૂર્ણં વિંધ્યાવલિસમન્વિતમ્

કૂષ્માંડમય જંભોરુ મધુદાનવસંવૃતમ્ ।
સંપૂર્ણં હૃષ્ટવદનં કિરીટોત્કટકુંડલમ્

દ્વિભુજં દૈત્યરાજાનં કારયિત્વા સ્વકે પુનઃ ।
ગૃહસ્ય મધ્યે શાલાયાં વિશાલાયાં તતોઽર્ચયેત્

માતૃભ્રાતૃજનૈઃ સાર્દ્ધં સંતુષ્ટો બંધુભિઃ સહ ।
કમલૈઃ કુમુદૈઃ પુષ્પૈઃ કલ્હારૈ રક્તકોત્પલૈઃ

ગંધપુષ્પાન્નનૈવેદ્યૈઃ સક્ષીરૈર્ગુડપાયસૈઃ ।
મદ્યમાંસસુરાલેહ્ય ચોષ્ય ભક્ષ્યોપહારકૈઃ

મંત્રેણાનેન રાજેંદ્ર સઃ મંત્રી સપુરોહિતઃ ।
પૂજાં કરિષ્યતે યો વૈ સૌખ્યં સ્યાત્તસ્ય વત્સરમ્

બલિરાજ નમસ્તુભ્યં વિરોચનસુત પ્રભો ।
ભવિષ્યેંદ્ર સુરારાતે પૂજેયં પ્રતિગૃહ્યતામ્

એવં પૂજાવિધિં કૃત્વા રાત્રૌ જાગરણં તતઃ ।
કારયેદ્વૈ ક્ષણં રાત્રૌ નટનર્તકગાયકૈઃ

લોકૈશ્ચાપિ ગૃહસ્યાંતે સપર્યાં શુક્લતંડુલૈઃ ।
સંસ્થાપ્ય બલિરાજાનં ફલૈઃ પુષ્પૈશ્ચ પૂજયેત્

બલિમુદ્દિશ્ય વૈ તત્ર કાર્યં સર્વં ચ પાવકે ।
યાનિ યાન્યક્ષયાન્યાહુ ઋષયસ્તત્વદર્શિનઃ

યદત્ર દીયતે દાનં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ ।
તદક્ષયં ભવેત્સર્વં વિષ્ણોઃ પ્રીતિકરં શુભમ્

રાત્રૌ યે ન કરિષ્યંતિ તવ પૂજાં બલેર્નરાઃ ।
તેષામશ્રોત્રિયં ધર્મં સર્વં ત્વામુપતિષ્ઠતુ

વિષ્ણુના ચ સ્વયં વત્સ તુષ્ટેન બલયે પુનઃ ।
ઉપકારકરં દત્તમસુરાણાં મહોત્સવમ્

તદા પ્રભૃતિ સેનાને પ્રવૃત્તા કૌમુદી સદા ।
સર્વોપદ્રવવિદ્રાવા સર્વવિઘ્નવિનાશિની

લોકશોકહરા કામ્યા ધનપુષ્ટિસુખાવહા ।
કુશબ્દેન મહી જ્ઞેયા મુદ હર્ષે તતો દ્વયમ્

ધાતુત્વે નિગમૈશ્ચૈવ તેનૈષા કૌમુદી સ્મૃતા ।
કૌમોદં તે જના યસ્માન્નાનાભાવૈઃ પરસ્પરમ્

હૃષ્ટતુષ્ટાઃ સુખાપન્નાસ્તેનૈષા કૌમુદી સ્મૃતા ।
કુમુદાનિ બલેર્યસ્યાં દીયંતે તેન ષણ્મુખ

અઘાર્થં પાર્થિવૈઃ પુત્ર તેનૈષા કૌમુદી સ્મૃતા ।
એકમેવમહોરાત્રં વર્ષેવર્ષે ચ કાર્તિકે

દત્તં દાનવરાજસ્ય આદર્શમિવ ભૂતલ ।
યઃ કરોતિ નૃપો રાજ્યે તસ્ય વ્યાધિભયં કુતઃ

સુભિક્ષં ક્ષેમમારોગ્યં તસ્ય સંપદનુત્તમા ।
નીરુજશ્ચ જનાઃ સર્વે સર્વોપદ્રવવર્જિતાઃ

કૌમુદી ક્રિયતે તસ્માદ્ભાવં કર્તું મહીતલે ।
યો યાદૃશેન ભાવેન તિષ્ઠત્યસ્યાં ચ ષણ્મુખ

હર્ષદુઃખાદિભાવેન તસ્ય વર્ષં પ્રયાતિ હિ ।
રુદિતે રોદતે વર્ષં હૃષ્ટે વર્ષં પ્રહર્ષિતમ્

ભુક્તે ભોક્તા ભવેદ્વર્ષં સ્વસ્થે સ્વસ્થં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્પ્રહૃષ્ટૈઃ કર્ત્તવ્યા કૌમુદી ચ શુભૈર્નરૈઃ

વૈષ્ણવી દાનવી ચેયં તિથિઃ પ્રોક્તા ચ કાર્તિકે

દીપોત્સવંજનિત સર્વજનપ્રસાદં કુર્વંતિ યે શુભતયા બલિરાજપૂજામ્ ।
દાનોપભોગસુખબુદ્ધિમતાં કુલાનાં હર્ષં પ્રયાતિ સકલં પ્રભુદં ચ વર્ષમ્

સ્કંદૈતાસ્તિથયો નૂનં દ્વિતીયાદ્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ ।
માસૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ તતઃપ્રાવૃટ્કાલે શુભાવહાઃ

પ્રથમા શ્રાવણે માસિ તથા ભાદ્રપદે પરા ।
તૃતીયાશ્વયુજેમાસિ ચતુર્થી કાર્તિકે ભવેત્

કલુષા શ્રાવણે માસિ તથા ભાદ્રપદેમલા ।
આશ્વિને પ્રેતસંચારા કાર્તિકે યામ્યકામતા

ગુહ ઉવાચ।
કસ્માત્સા કલુષા પ્રોક્તા કસ્માત્સા નિર્મલા મતા ।
કસ્માત્સા પ્રેતસંચારા કસ્માદ્યામ્યા પ્રકીર્તિતા

સૂત ઉવાચ।
ઇતિ સ્કંદવચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ।
ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં પ્રહસન્વૃષભધ્વજઃ

મહેશ ઉવાચ।
પુરા વૃત્રવધે વૃત્તે પ્રાપ્તે રાજ્યે પુરંદરે ।
બ્રહ્મહત્યાપનોદાર્થમશ્વમેધઃ પ્રવર્તિતઃ

ક્રોધાદિંદ્રેણ વજ્રેણ બ્રહ્મહત્યા નિષૂદિતા ।
ષડ્વિધા સા ક્ષિતૌ ક્ષિપ્તા વૃક્ષતોયમહીતલે

નાર્યાં ભ્રૂણહણિવહ્નૌ સંવિભજ્ય યથાક્રમમ્ ।
તત્પાપશ્રવણાત્પૂર્વં દ્વિતીયાયા દિનેન ચ

નારીવૃક્ષનદીભૂમિવહ્નિભ્રૂણહનસ્તથા ।
કલુષીભવનં જાતો હ્યતોર્થં કલુષા સ્મૃતા

મધુકૈટભયો રક્તે પુરા મગ્નાનુ મેદિની ।
અષ્ટાંગુલા પવિત્રા સા નારીણાં તુ રજોમલમ્

નદ્યઃ પ્રાવૃણ્મલા સર્વા વહ્નિરૂર્ધ્વં મષીમલઃ ।
નિર્યાસમલિના વૃક્ષાઃ સંગાદ્ભ્રૂણહનો મલાઃ

કલુષાનિ ચરંત્યસ્યાં તેનૈષા કલુષા મતા ।
દેવર્ષિપિતૃધર્માણાં નિંદકા નાસ્તિકાઃ શઠાઃ

તેષાં સા વાઙ્મલાત્પૂતા દ્વિતીયા તેન નિર્મલા ।
અનધ્યાયેષુ શાસ્ત્રાણિ પાઠયંતિ પઠંતિ ચ

સાંખ્યકાસ્તાર્કિકાઃ શ્રૌતાસ્તેષાં શબ્દાપશબ્દજાત્ ।
મલાત્પૂતા દ્વિતીયાયાં તતોર્થે નિર્મલા ચ સા

કૃષ્ણસ્ય જન્મના વત્સ ત્રૈલોક્યં પાવિતં ભવેત્ ।
નભસ્યેતે વિનિર્દિષ્ટા નિર્મલા સા તિથિર્બુધૈઃ

અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદ આજ્યપાઃ સોમપાસ્તથા ।
પિતૄન્પિતામહાન્પ્રેતસંચારાત્પ્રેતસંચરા

પ્રેતાસ્તુ પિતરઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં તસ્યાં તુ સંચરઃ ।
પુત્રપૌત્રેસ્તુદૌહિત્રૈઃ સ્વધામંત્રૈસ્તુ પૂજિતાઃ

શ્રાદ્ધદાનમખૈસ્તૃપ્તા યાંત્યતઃ પ્રેતસંચરા ।
મહાલયે તુ પ્રેતાનાં સંચારો ભુવિ દૃશ્યતે

તેનૈષા પ્રેતસંચારા કીર્તિતા શિખિવાહન ।
યમસ્ય ક્રિયતે પૂજા યતોઽસ્યા પાવકે નરૈઃ

તેનૈષા યામ્યકા પ્રોક્તા સત્યં સત્યં મયોદિતમ્ ।
એતત્કાર્તિકમાહાત્મ્યં યે શૃણ્વંતિ નરોત્તમાઃ

કાર્તિકસ્નાનજં પુણ્યં તેષાં ભવતિ નિશ્ચિતમ્

કાર્તિકે ચ દ્વિતીયાયાં પૂર્વાહ્ણે યમમર્ચયેત્ ।
ભાનુજાયાં નરઃ સ્નાત્વા યમલોકં ન પશ્યતિ

કાર્તિકે શુક્લપક્ષે તુ દ્વિતીયાયાં તુ શૌનક ।
યમો યમુનયા પૂર્વં ભોજિતઃ સ્વગૃહેઽચિતઃ

દ્વિતીયાયાં મહોત્સર્ગો નારકીયાશ્ચ તર્પિતાઃ ।
પાપેભ્યો વિપ્રયુક્તાસ્તે મુક્તાઃ સર્વનિબંધનાત્

આશંસિતાશ્ચ સંતુષ્ટાઃ સ્થિતાઃ સર્વે યદૃચ્છયા ।
તેષાં મહોત્સવો વૃત્તો યમરાષ્ટ્રસુખાવહઃ

અતો યમદ્વિતીયેયં ત્રિષુલોકેષુ વિશ્રુતા ।
તસ્માન્નિજગૃહે વિપ્ર ન ભોક્તવ્યં તતો બુધૈઃ

સ્નેહેન ભગિનીહસ્તાદ્ભોક્તવ્યં પુષ્ટિવર્દ્ધનં ।
દાનાનિ ચ પ્રદેયાનિ ભગિનીભ્યો વિધાનતઃ

સ્વર્ણાલંકારવસ્ત્રાણિ પૂજાસત્કારસંયુતમ્ ।
ભોક્તવ્યં સહ જાયાશ્ચ ભગિન્યાહસ્તતઃ પરમ્

સર્વાસુ ભગિનીહસ્તાદ્ભોક્તવ્યં બલવર્દ્ધનમ્ ।
ઊર્જે શુક્લદ્વિતીયાયાં પૂજિતસ્તર્પિતો યમઃ

મહિષાસનમારૂઢો દંડમુદ્ગરભૃત્પ્રભુઃ ।
વેષ્ટિતઃ કિંકરૈહૃષ્ટૈસ્તસ્મૈ યામ્યાત્મને નમઃ

યૈર્ભગિન્યઃ સુવાસિન્યો વસ્ત્રદાનાદિ તોષિતાઃ ।
ન તેષાં વત્સરં યાવત્કલહો ન રિપોર્ભયમ્

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં ધર્મકામાર્થસાધનમ્ ।
વ્યાખ્યાતં સકલં પુત્ર સરહસ્યં મયાનઘ

યસ્યાં તિથૌ યમુનયા યમરાજદેવઃ સંભોજિતઃ પ્રતિતિથૌ સ્વસૃસૌહૃદેન ।
તસ્માત્સ્વસુઃ કરતલાદિહ યો ભુનક્તિ પ્રાપ્નોતિ વિત્તશુભસંપદમુત્તમાં સઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સસહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે કાર્તિકમાહાત્મ્યે।
દ્વાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ