પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.99

યમ ઉવાચ-
બભૂવ ભૂપતિઃ પૂર્વં ખ્યાતો નામ્ના મહીરથઃ ।
પૂર્વપુણ્યફલાવાપ્ત પ્રભૂતૈશ્વર્યસંપદઃ

કેવલં કામકલના લલના લલિતસ્થિતઃ ।
તદેકવ્યસનાસક્તિર્ન ધર્માર્થ વ્યવસ્થિતઃ

મંત્રિણિ ન્યસ્ય રાજ્યશ્રીર્બુભુજે વિષયાન્નૃપઃ ।
સ કામિની સહચરો રાજ્યકાર્યપરાઙ્મુખઃ

ન પ્રજા ન ધનં ધર્મં નાર્થં કાર્યં ચ પશ્યતિ ।
કેવલં કામિનીકેલિ કલનોચિતવાસનઃ

અથ કાલેન મહતા પુરોધાસ્તસ્ય કશ્યપઃ ।
વચઃ પ્રોવાચ તં ધર્મ્યમિતિ ચેતસ્યચિંતયત્

ન વારયતિ યો મોહાદધર્માન્નૃપતિં ગુરુઃ ।
સોપિ તત્પાપભુક્તસ્માદ્બોધનીયઃ પુરોધસા

બોધિતોઽપ્યવજાનાતિ સ ચેદ્વાક્યં પુરોધસઃ ।
પુરોધાસ્તત્ર નિર્દોષો રાજા સ્યાત્સર્વદોષભાક્

શૃણુ રાજન્મમ ગુરોર્વચો ધર્માર્થસંહિતમ્ ।
અભિન્નાર્થમુપેતાર્થમિચ્છારાગાદિ વર્જિતમ્

અયમેવ પરો ધર્મો યદ્ગુરોર્વચસિ સ્થિતિઃ ।
ગુર્વાજ્ઞાયાલવો રાજ્ઞામાયુઃ શ્રી સૌખ્યવર્દ્ધનઃ

ન વિપ્રાસ્તર્પિતા દાનૈર્વિષ્ણુર્નારાધિતસ્ત્વયા ।
ન વ્રતં ન તપઃ કિંચિન્ન તીર્થં હિ કૃતં ત્વયા

હરિનામ ત્વયા કામવશગેન ન ચિંતિતમ્ ।
હા ત્વયા ભીરુસંગત્યા ન વિદ્વત્સંગતિઃ કૃતા

સ્મરચામરવાહિન્યો વલ્લભાઃ કસ્ય ન પ્રિયાઃ ।
કિંતુ તાઃ પવનોલ્લોલકદલીદલવચ્ચલાઃ

તરંગતરલૈરર્થૈર્ભોગૈર્ભ્રૂભંગભંગુરૈઃ ।
મુહૂર્તપેયૈસ્તારુણ્યૈર્ન તૃપ્યંતે મહાશયાઃ

કિં વિદ્યયા ચ તપસા કિં ત્યાગેન નયેન વા ।
કિં વિવિક્તેન મનસા સ્ત્રીભિર્યસ્ય હૃતં મનઃ

એક એવ સુહૃદ્ધર્મો નિધનેષ્વનુયાતિ યઃ ।
સર્વમન્યચ્છરીરેણ સમં નાશં ગમિષ્યતિ

ધર્મં શનૈઃ સંચિનુયાદ્વલ્મીકમિવ પુત્તિકાઃ ।
ધર્મેણ હિ સહાયેન તમસ્તરતિ દુસ્તરમ્

અનિલોલ્લાસિતોત્તાલ જલકલ્લોલ ચંચલમ્ ।
કિં ન જાનાસિ રાજેંદ્ર નૃણાં જીવિત વિભ્રમમ્

વિનયો રત્નમુકુટઃ સત્યધર્મૌ ચ કુંડલે ।
ત્યાગશ્ચ કંકણો યેષાં કિં તેષાં જડમંડનૈઃ

મૃતં શરીરમુત્સૃજ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમં ભુવિ ।
વિમુખા બાંધવા યાંતિ ધર્મસ્તમનુગચ્છતિ

ગમ્યમાનેષુ સર્વેષુ ક્ષીયમાણે તથાયુષિ ।
જીવિતે લુપ્યમાને ચ કિમુત્થાય ન ધાવસિ

કુટુંબં પુત્રદારાદિ શરીરં દ્રવ્યસંચયઃ ।
પારક્યમધ્રુવં કિંતુ સ્વીયે સુકૃતદુષ્કૃતે

યદા સર્વં પરિત્યજ્ય ગંતવ્યમવશેન તે ।
અનર્થે કિં પ્રસક્તસ્ત્વં સ્વધર્મં નાનુતિષ્ઠસિ

અવિશ્રામમનાલંબમપાથેયમદેશિકમ્ ।
મૃતઃ કાંતારમધ્વાનં કથમેકો ગમિષ્યસિ

ન હિ ત્વાં પ્રસ્થિતં કશ્ચિત્પૃષ્ઠતોઽનુગમિષ્યતિ ।
સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ ત્વાં યાસ્યંતમનુયાસ્યતિ

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં કર્મ કુલદેશોચિતં હિતમ્ ।
ધર્મમૂલં નિષેવસ્વ સદાચારમતંદ્રિતઃ

પરિત્યજેદર્થકામૌ સ્યાતાં ચેદ્ધર્મવર્જિતૌ ।
ધર્મેણ પ્રાપ્યતે સર્વમર્થકામાદિકં સુખમ્

ઇંદ્રિયાણાં જયં યોગં સમાતિષ્ઠેદ્દિવાનિશમ્ ।
જિતેંદ્રિયો હિ શક્નોતિ પથિ સ્થાપયિતું પ્રજાઃ

અતિપ્રગલ્ભ લલના કટાક્ષ ચપલાશ્રિયઃ ।
વિનયે પ્રણિધાનેન ચિરં તિષ્ઠંતિ ભૂભુજામ્

કામદર્પાદિશીલાનામવિચારિત કારિણામ્ ।
આયુષા સહ નશ્યંતિ સંપદો મૂઢચેતસામ્

ભૂતિભિર્નષ્ટદૃષ્ટાભિર્નૃત્યંતે ન મહાશયાઃ ।
નાગતાભિર્ન યાતાભિર્નદીભિશ્ચીયતેંબુધિઃ

વ્યસનસ્ય ચ મૃત્યોશ્ચ વ્યસનં કષ્ટમુચ્યતે ।
વ્યસન્યધોધો વ્રજતિ સ્વર્ગામ્યવ્યસની નૃપઃ

વ્યસનાનિ દુરંતાનિ કામજાનિ વિશેષતઃ ।
ત્યજ તસ્માન્મહારાજ કામં ધર્મવિરોધિનમ્

જડાનામવિવેકાનામસુરાણાં દુરાત્મનામ્ ।
ભાગ્યભોગ્યાનિ રાજ્યાનિ સંત્યનીતિમતામપિ

નૈવ સ્થિરાણિ તાનીહ દુરિતૈરનુસેવિતૈઃ ।
વિલીયંતે યથા વહ્નિસંસર્ગેણેંધનાનિ ચ

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતોઽપિ વા ।
ન વિચારપરં ચેતો યસ્યાસૌ મૃત એવ સઃ

ઉપદેષ્ટા શ્રુતવતાં ગુરુરિત્યુચ્યતે યતઃ ।
કિંતુ ત્વાસન્નવિપદામુપદેશાઃ શિરોરુહાઃ

વિષયજ્વરમુત્સૃજ્ય સમયા સ્વસ્થયા ધિયા ।
યુક્ત્યા ચ વ્યવહારિણ્યા સ્વાર્થઃ પ્રાજ્ઞેન સાધ્યતે

અશુભાચ્ચલિતં યાતિ શુભં તસ્માદપીતરમ્ ।
જંતોશ્ચિત્તં ચ શિશુવત્તસ્માત્તચ્ચાલયેદ્બલાત્

ઉપધાર્ય મતિં રાજન્વૃદ્ધાનાં ધર્મદર્શિનામ્ ।
નિયચ્છેત્પરયા બુદ્ધ્યા ચિત્તમુત્પથગામિ યત્

ન ધનાન્યુપકુર્વંતિ ન મિત્રાણિ ન બાંધવાઃ ।
ન હસ્તપાદચલનં ન દેશાંતરસંગતમ્

ન કાયક્લેશવૈધુર્યં ન તીર્થાયતનાશ્રયઃ ।
કેવલં તન્મનસ્કસ્ય જપેનાસાદ્યતે પદમ્

વિષયે વર્તમાનસ્ય તસ્માચ્ચિત્તસ્ય સંયમે ।
યત્નં કુર્યાદ્બુધો રાજન્ધ્રુવં યંતેવ વાજિનામ્

તત્તત્કુર્યાદ્યતો રાજન્ભવતા યેન વંચિતઃ ।
મુનિભિશ્ચ ફલૈસ્તૈસ્તૈરતોપ્યાકર્ણયાધુના

મુહ્યતાપિ મનુષ્યેણ પ્રષ્ટવ્યાઃ સુહૃદો બુધાઃ ।
તે ચ પૃષ્ટા યથા બ્રૂયુસ્તત્કર્ત્તવ્યં યથોચિતમ્

સર્વોપાયેન કર્ત્તવ્યો નિગ્રહઃ કામકોપયોઃ ।
શ્રેયોઽર્થિના યતસ્તૌ હિ શ્રેયોઘાતાર્થમુદ્યતૌ

કામો હિ બલવાન્રાજઞ્છરીરસ્થો રિપુર્મહાન્ ।
ન તસ્ય વશગો ભૂયાજ્જનઃ શ્રેયોભિલાષુકઃ

યઃ કામો દેવદેવેન પુરા તેનૈવ શૂલિના ।
લલાટવહ્નિના દગ્ધઃ કૃતોનંગ ઇતિ સ્થિતિઃ

યદા વાંછત્યસૌ નારીં નિહંતું સમનોભવઃ ।
પુંસાં કાયં સમાશ્રિત્ય સ્વરૂપં દર્શયત્યસૌ

ચિંત્યમાનસ્ય વૈ પુંસો નાર્યા રૂપં પુનઃપુનઃ ।
તમદૃષ્ટં સમાશ્રિત્ય નરમુન્માદયત્યસૌ

તથૈવોન્માદયત્યેષ યોષિદંગં ન સંશયઃ ।
સ્મરઃ સંસ્મરણાન્નામ જાતં તસ્ય તતો નૃપ

યાદૃશસ્તાદૃશો રંગો વસ્ત્રં વીરસમાશ્રયેત્ ।
આત્મતેજઃ પ્રકાશાત્સોઽશ્રુધારા પેયતાં વ્રજેત્

નાર્યારૂપં સમારુહ્ય ધીરં તમપિ મોહયેત્ ।
પુરુષં તુ સમાશ્રિત્ય દ્રાવયત્યેષ યોષિતમ્

સ એવ સહજો રાજન્નશરીરી શરીરગઃ ।
શરીરકસ્યાપિ વિભો કથં પાપં વિધીયતે

યં પ્રાપ્યાતિપવિત્રાણિ પંચગવ્યહવીંષિ ચ ।
અશુચિત્વં ક્ષણં યાંતિ કોઽન્ય સ્યાદશુચિસ્તતઃ

જિઘ્રન્નપિ સ્વદુર્ગંધં પશ્યન્નપિ મલં સ્વકમ્ ।
ન વિરજ્યતિ લોકોઽયં પીડયન્નપિ નાસિકામ્

હૃદ્યાન્નમન્નપાનાનિ યં પ્રાપ્ય સુરભીણિ ચ ।
અશુચિત્વં પ્રયાંત્યાશુ કોઽન્યસ્યાદશુચિસ્તતઃ

યસ્યોદરગતં ચાન્નં સ્વં હિ રૂપં પરિત્યજેત્ ।
કૃમિમિશ્રમમેધ્યત્વં શીઘ્રં પ્રજ્ઞાયતે કિલ

તથાપિ દેહે ભૂપાલ નિજરૂપં પરિત્યજેત્ ।
શુનતાં યાતિ વૈ પશ્ચાત્કૃમિદુર્ગંધિસંકુલે

જાયંતે તત્ર વૈ યૂકાઃ કૃમયો વા ન સંશયઃ ।
સકૃમિઃ કુરુતે સ્ફોટં કંડૂશ્ચ પરિદારુણઃ

વ્યથામુત્પાદયેદ્ભૂયઃ સર્વાંગં પરિચાલયેત્ ।
નખાગ્રૈર્ઘૃષ્યમાણા સા કંડૂઃ શાંતા પ્રજાયતે

તદ્વત્સુખં ભવત્યેવ સુરતસ્ય ન સંશયઃ ।
ભુંજત્યેવં રસાન્મર્ત્યઃ સુભક્ષાન્પિબતે પુનઃ

તત્રસ્થં પચતે વહ્નિરપાને પાતયેન્મલમ્ ।
સારભૂતો રસસ્તત્ર ઉદ્રિક્તસ્તુ પ્રજાયતે

નિર્મલઃ શુદ્ધવીર્યસ્તુ બ્રહ્મસ્થાનં પ્રયાતિ ચ ।
આકૃષ્ટઃ સ સમાનેન નીતસ્તેનાપિ વાયુના

સ્થાનં ન લભતે વીર્યં ચંચલત્વેન વર્તતે ।
પ્રાણિનાં હિ કપાલેષુ કૃમયઃ સંતિ પંચ વૈ

દ્વાવેતૌ કર્ણમૂલે તુ નેત્રસ્થાને તતઃ પુનઃ ।
કનિષ્ઠાંગુલિમાનેન રક્તપુચ્છાશ્ચ ભૂપતે

નવનીતસ્ય વર્ણેન કૃષ્ણપુચ્છા ન સંશયઃ ।
તેષાં નામાનિ ભદ્રં તે મત્તો નિગદતઃ શૃણુ

પિઙ્ગલી શૃંગલી નામ દ્વૌ કૃમી કર્ણમૂલયોઃ ।
શૃંગલી જંગલી ચાન્યૌ નેત્રયોરંતરસ્થિતૌ

કૃમીણાં શતપંચાશત્તાદૃગ્ભૂતા ન સંશયઃ ।
લલાટાંતઃ સ્થિતાઃ સર્વે રાજિકાયાઃ પ્રમાણતઃ

કપાલરોગિણઃ સર્વે કુર્વંતિ ન સંશયઃ ।
અન્યમેવં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાજાપત્યો મહાકૃમિઃ

સતંડુલપ્રમાણેન તદ્વદ્વર્ણેન સંશયઃ ।
કેશદ્વયં મુખે તસ્ય વિદ્યતે શૃણુ ભૂપતે

પ્રાણિનાં સંક્ષયાબુદ્ધિસ્તત્ક્ષણાદ્ધિ ન સંશયઃ ।
સ્વસ્થાને સંસ્થિતસ્યાપિ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ મુખે

તદ્વીર્યં રસરૂપેણ પતતે નાત્ર સંશયઃ ।
સુખેન પિબતે વીર્યં તેન મત્તઃ પ્રજાયતે

તાલુસ્થાનં પ્રભેદ્યૈવ ચંચલત્વેન વર્ત્તતે ।
ઇડા ચ પિંગલા નાડી સુષુમ્ના તત્ર સંસ્થિતાઃ

સ્વબલેનાપિ તસ્યૈવ કંપિતા નાડિકા ક્ષણમ્ ।
કામકંડૂર્ભવેદ્રાજન્સર્વેષાં પ્રાણિનાં કિલ

નરસ્ય સ્ફુટતે લિગં નાર્યા યોનિશ્ચ ભૂપતે ।
સ્ત્રીનરૌ ચ પ્રમત્તૌ તૌ ગચ્છતઃ સંગમં તતઃ

કાયેન કાયં સંઘૃષ્ય મૈથુનેન હિ જાયતે ।
ક્ષણમાત્રં સુખં તત્ર પુનઃ કંડૂશ્ચ તાદૃશી

સર્વત્ર દૃશ્યતે વીર ભાવ એવંવિધઃ કિલ ।
વિરસઃ પરિપાકોઽયં વિષયસ્ય ન સંશયઃ

ધર્મ એવ પુનઃ શ્રેયાન્વિધિના સમનુષ્ઠિતઃ ।
ધૈર્યમાલંબ્ય ચ તતો ધર્મમેવ સમાચર

શ્વાસ એષ ચપલઃ ક્ષણમધ્યે યો ગતાગત શતાનિ વિધત્તે ।
જીવિતં તનુભૃતાં તદધીનં કઃ સમાચરતિ ધર્મવિલંબમ્

દશમીમપિ યાતસ્ય ચેતો નાદ્યાપિ ભૂપતે ।
વિષયેભ્યો નિષિદ્ધેભ્યો હાહા ન વિરમેચ્ચલમ્

ન જાતુકામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ ।
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્દ્ધતે

પુંશ્ચલ્યાપહૃતં ચિત્તં કશ્ચાન્યો મોચિતું ક્ષમઃ ।
આત્મારામેશ્વરમૃતે ભગવંતં ચ માધવમ્

તસ્માત્સર્વં નિષ્ફલત્વં પ્રયાતં કામકશ્મલાત્ ।
વયસ્તેઽપ્યધુના ભૂપ સમાચર હિતં નિજમ્

વદામ્યહં તવ નૃપહિતં સર્વોત્તમોત્તમમ્ ।
પુરોહિતો યતસ્તેઽહં સદસત્કર્મભાગપિ

એકતઃ સર્વપુણ્યાનિ પાપનાશાય પાપિનામ્ ।
એકતો માધવે માસો માધવસ્યપ્રિયઃ સદા

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વંગનાગમઃ ।
મહાંતિ પાતકાન્યેવ કીર્તિતાનિ મુનીશ્વરૈઃ

તત્ર યન્મનસા કાયે વ્રતેનાપિ કૃતં નરૈઃ ।
નાશયેન્માધવો માસઃ સર્વં પાપતમો મહત્

દિવાકર ઇવ ધ્વાંતં નાશયેન્નૃપસર્વશઃ ।
તથા શ્રી માધવોમાસસ્તમાચર વિધાનતઃ

આજન્મનોઽપિ વિહિતાનિ મહાંતિ રાજન્ઘોરાણિ તાનિ દુરિતાનિ વિહાય મર્ત્યાઃ ।
વૈશાખમાસવિહિતાચરણપ્રભાવ પુણ્યેન તે હરિપુરં મુદિતા લભંતે

યદ્યેકમપિ વૈશાખમાચરંતિ વિધાનતઃ ।
ભાવતઃ પાપિનોઽપ્યંતે પ્રયાંતિ હરિમંદિરમ્

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેંદ્ર માસેઽસ્મિન્માધવેધુના ।
પ્રાતઃસ્નાત્વા વિધાનેન સમર્ચય મધુદ્વિષમ્

તંડુલસ્ય યથા ચર્મ યથા તામ્રસ્ય કાલિમા ।
નશ્યંતિ ક્રિયયા વીર પુરુષસ્ય તથા મલઃ

જીવસ્ય તંડુલસ્યેવ સહજોઽપિ મલો મહાન્ ।
નશ્યત્યેવ ન સંદેહસ્તસ્માત્કર્મોદિતં કુરુ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાહાત્મ્યે નવનવતિતમોઽધ્યાયઃ