પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.97

બ્રાહ્મણ ઉવાચ-
એતન્મૂર્ખોઽપિ જાનાતિ શુભકર્મકરઃ પુમાન્ ।
ન યાતિ નરકં સ્વર્ગં તથા પાપક્રિયા રતઃ

ક્રતુભિર્વિવિધૈરિષ્ટૈર્વ્રત દાન જપાદિભિઃ ।
સત્યેનાચારકુશલૈઃ સ્વર્ગસૌખ્યમવાપ્યતે

વિદ્યાચારધનોપેતૈરૃષિભિર્વેદપારગૈઃ ।
પ્રાપ્યતે પુણ્યયોગેન યજ્ઞૈર્નાકસ્તતઃ ક્વચિત્

વિત્તેન ચ વિના દાનં બહુદાતું ન શક્યતે ।
વિદ્યમાન ધનેનાપિ કુટુંબાસક્તચેતસા

અગ્નિહોત્રાદયો ધર્મા વિશેષેણ કલૌ યુગે ।
દુષ્કરા દાનધર્મોઽપિ દુષ્કરો ભગવન્મતઃ

અલ્પાયાસેન ધર્મેણ લભ્યતે ધર્મસંચયઃ ।
તન્મે વિશેષતો બ્રૂહિ ધર્માધર્મપ્રદર્શક

તદેકં કથ્યતાં ધર્મં સર્વધર્મોત્તમોત્તમમ્ ।
કૃતેનૈકેન યેનેહ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

ધનં ધાન્યં યશો ધર્મમાયુર્યેનાભિ વર્ત્તતે ।
મર્ત્યલોકેઽપિ સખ્યં સ્યાત્સ્વર્ગો યેનાક્ષયો ભવેત્

સાક્ષાન્નારાયણો યેન ભક્તાનામભયપ્રદઃ ।
તુષ્યેદસ્યપ્રસાદેન કામઃ કરતલે સ્થિતઃ

સર્વયજ્ઞ તપોદાનતીર્થસેવાધિકં ફલમ્ ।
લભ્યતે યેન યદ્યસ્તિ વૈવસ્વત તદાદિશ

અનુગ્રાહ્યો હ્યહં દેવ યદિ ધર્મોપદેશતઃ ।
સર્વધર્મક્રિયાસારં તદેકં કૃપયા વદ

પાપાનામનુરૂપાણિ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ યદ્યથા ।
તથા તથૈવ સંસ્મૃત્ય કથિતાનિ મનીષિભિઃ

કર્તું તાનિ ન શક્યંતે દેવ પ્રત્યેકશો નરૈઃ ।
સર્વપાપહરં પુણ્યમેકં ચેદસ્તિ તદ્વદ

સૂત ઉવાચ-।
ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો યમં ધર્મસ્વરૂપિણમ્ ।
તુષ્ટાવ પ્રયતો ભૂત્વા સૂક્ષ્મધર્માભિકામુકઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ-
નમસ્તે સર્વશમન નમસ્તે જગતાંપતે ।
નમોઽસ્તુ દેવરૂપાય સ્વર્ગમાર્ગપ્રદાયિને

ધર્મશાસ્ત્રસ્વરૂપાય ધર્મરાજ નમોસ્તુતે ।
ત્વયા ભૂઃ પાલ્યતે દેવાપ્યંતરિક્ષં ચ દ્યૌર્મહઃ

જનસ્તપસ્તથાસત્યં સર્વસ્વં પાલ્યતે ત્વયા ।
ન ત્વયા રહિતં કિંચિજ્જગત્સ્થાવર જંગમમ્

વિદ્યતે ત્વદ્ગૃહીતં તુ સદ્યો નશ્યતિ વૈ જગત્ ।
ત્વમાત્મા સર્વભૂતાનાં સતાં સત્વસ્વરૂપવાન્

રાજસાનાં રજસ્ત્વં ચ તામસાનાં તમસ્તથા ।
ચતુષ્પદાં ભવાન્દેવ ચતુઃશૃંગસ્ત્રિલોચનઃ

સપ્તહસ્તસ્ત્રિધા બદ્ધો વૃષરૂપ નમોસ્તુ તે ।
સર્વયજ્ઞમયો ધર્મસ્ત્વયિ વિગ્રહવિગ્રહઃ

સાક્ષાદ્દૃષ્ટોસિ લોકેશ દેવ તુભ્યં નમોનમઃ ।
હૃદિસ્થઃ સર્વભૂતાનાં પુણ્યપાપેક્ષિતા ભવાન્

તેન શાસ્તા ચ ભૂતાનાં દાતા દેવ પ્રશાસિતા ।
પ્રવર્ત્તકો હિ ધર્મસ્ય દેવદંડધરો ભુવિ

સર્વધર્મમયં સારમેકં વદ સુનિશ્ચિતમ્ ।
યમ ઉવાચ-
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે વિપ્ર સ્તોત્રેણ ચ વિશેષતઃ

તથાપ્યાગમ ધર્મેણ માન્યોસિ મમ સત્તમ ।
યન્ન કસ્યચિદાખ્યાતં તદ્ગોપ્યં પરમં મમ

સારમુદ્ધૃત્ય સર્વેષાં યદેકં નિશ્ચિતં મયા ।
મહાનિરયસંઘાતાન્નિર્વાસનકરં પરમ્

અનાખ્યેયમપિ બ્રહ્મન્વક્ષ્યે વિનયતોષિતઃ

સ્યુર્મોહાય ચરાચરસ્ય જગતસ્તે તે પુરાણાગમાસ્તાં તામેવ હિ દેવતાં પરમિકાં જલ્પંતુ કલ્પે વિધૌ ।
સિદ્ધાંતે પુનરેક એવ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સમસ્તાગમ-વ્યાપારેષુ વિવેકિનાં વ્યતિકરં નીતેષુ નિશ્ચીયતે

ભવો બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ ત્રયમેવ ત્રયી મતા ।
દીપોઽગ્નિર્વર્તિસ્નેહૈસ્તુ યથા વિપ્ર તથા હરિઃ

સમારાધ્ય હરિં ભક્ત્યા ગોલોકાન્પ્રાપ્નુયાચ્છુભાન્ ।
આરાધિતે હરૌ કામાઃ સર્વે કરતલે સ્થિતાઃ

દાનમેવ પરં શ્રેષ્ઠં સર્વપુણ્યેષુ વૈ દ્વિજ ।
દાનેન નશ્યતે પાપં સર્વં દાનેન લભ્યતે

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યમન્યદભ્યુદયાત્મકમ્ ।
અન્યં ચ પરમં દાનમિતિ પંચવિધં સ્મૃતમ્

પ્રાતર્મધ્યાપરાહ્ણેષુ ત્રિષુ કાલેષુ યત્નતઃ ।
યત્કિંચિદપિ દાતવ્યં નિત્યમેવ પ્રકીર્તિતમ્

શૂન્યં દિનં ન કર્તવ્યમાત્માર્થં હિતમિચ્છતામ્ ।
યસ્મિન્કુલે તુ દત્તં યત્તત્રતત્રોપતિષ્ઠતિ

યઃ સ્વયં ભક્ષયેન્મોહાદદત્વા બુદ્ધિવર્જિતઃ ।
ઉત્પાદયામ્યહં રોગં તસ્ય ભોગનિવારણમ્

તેષુ કાર્યેષુ સંતુષ્ટં બહુપીડાપ્રદાયકમ્ ।
મંદાનલેન સંયુક્તં દ્વારં સંતાપકારકમ્

ત્રિષુ કાલેષુ નો દત્તં બ્રાહ્મણેષુ સુરેષુ યૈઃ ।
સ્વયં તુ ભુંજતે મિષ્ટં પાપં તૈસ્તુ મહત્કૃતમ્

પ્રાયશ્ચિત્તેન રૌદ્રેણ તાનહં પરિશોધયે ।
ઉપવાસૈર્મહીદેવ કાયશોષકરાદિકૈઃ

ચર્મકારો યથા ચર્મકુંડસ્યોપરિ નિર્ઘૃણે ।
શોધયેચ્ચ કશાદ્યૈશ્ચ કુદ્રવ્યં સ્ફોટયેદ્યથા

તથાહં પાપકર્તારં શોધયામિ ન સંશયઃ ।
ઔષધીનાં સુયોગૈશ્ચ કષાયૈઃ કટુકૈર્ધ્રુવમ્

ઉષ્ણોદકૈશ્ચ સંતાપૈર્વૈદ્યરૂપેણ નાન્યથા ।
અન્યે ભુંજંતિ તસ્યાગ્રે ભોગાનન્યાન્મનોગતાન્

કિં કરોમિ સમર્થશ્ચ ન દત્તં દાનમુત્તમમ્ ।
મહતા રોગરૂપેણ તમેનં પરિવારયેત્

નિત્યકાલસ્ય યદ્દાનમાત્માનં પાપિભિર્યથા ।
ન દત્તં ચ મહીદેવ શ્રદ્ધયા નિજશક્તિતઃ

તથાયાતાન્પ્રધક્ષ્યેતાનુપાયૈર્દારુણૈઃ કિલ ।
નૈમિત્તિકં પ્રવક્ષ્યામિ દાનકાલં તવાગ્રતઃ

મહાપર્વણિ સંપ્રાપ્તે તીર્થપ્રાપ્તૌ તથૈવ ચ ।
પિતુઃ ક્ષયાહદિવસે વૈશાખાદિષુ યત્નતઃ

માસેષુ પુણ્યકાલેષુ દાનં નૈમિત્તિકં સ્મૃતમ્ ।
કામ્યકાલં પ્રવક્ષ્યામિ યદ્દાનં ફલદાયકમ્

વ્રતાદિકં સમુદ્દિશ્ય કામનાફલકલ્પિતમ્ ।
યત્કામં કથિતં સમ્યક્સર્વાંગૈરેવ સંગતમ્

તસ્ય દાનપ્રભાવેણ ભાવનાપરિભાવિતઃ ।
તાદૃક્ફલં સમશ્નાતિ માનુષસ્તત્પ્રસાદનાત્

આભ્યુદયં પ્રવક્ષ્યામિ યચ્ચ યજ્ઞાદિષુ સ્મૃતમ્ ।
જાતકર્માદિકાર્યેષુ મૌઞ્જ્યાદ્યુદ્વાહકર્મસુ

પ્રાસાદધ્વજદેવાનાં પ્રતિષ્ઠાસુ પ્રયત્નતઃ ।
ઇત્યાદિકં મહીદેવ દાનમભ્યુદયાત્મકમ્

પ્રજાવૃદ્ધિકરં ભોગયશઃસ્વર્ગસુખપ્રદમ્ ।
અંત્યં ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ દાનં દ્વિજોત્તમ

કામસ્ય સંક્ષયં જ્ઞાત્વા જરયા પરિપીડિતઃ ।
દદ્યાદ્દાનાનિ યત્નેન કુર્યાદાશાં ન કસ્યચિત્

મૃતે ચ મયિ મે પુત્રા જાયાબાંધવસોદરાઃ ।
કથમેતે ભવિષ્યંતિ માં વિના સુહૃદો મમ

અહં વિત્તવિહીનો વા કથં જીવન્પુનસ્તથા ।
ભવિષ્યામીતિ વિજ્ઞાય ન દદાતિ હિ કિંચન

આશાપાશશતૈર્બદ્ધો ભાગ્યાદેવ કુમાયયા ।
મૃત્યું પ્રયાતિ મૂઢાત્મા રુદંતિ ચ તતઃ સુતાઃ

દુઃખેન પીડિતાઃ કિચિંન્મોહેનાકુલચેતસઃ ।
સ્વલ્પમલ્પં ચ વા દાનં કથંચિત્કલ્પયંતિ તે

ન તત્રાસ્મિન્ગતે કાલે મહાદુઃખગતે સતિ ।
વિસ્મરંતિ તદા દાનં લોભાદ્વા ન દદત્યપિ

મૃતોઽયં ચ પિતા જ્ઞાત્વા સ્નેહપાશો નિવર્ત્તતે ।
યોઽસૌ મૃતો મહીદેવ મમ પાશૈર્નિયંત્રિતઃ

તૃષ્ણા ક્ષુધા સમાક્રાંતો બહુદુઃખૈઃ પ્રપીડિતઃ ।
પચ્યતે નરકે ઘોરે ચિરકાલં ન સંશયઃ

તસ્માદ્દાનં પ્રદાતવ્યં સ્વયમેવ ન સંશયઃ ।
કસ્ય પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ કસ્ય ભાર્યા ધનં ચ વા

સંસારે નાસ્તિકઃ કસ્ય સ્વયં તસ્માત્પ્રદીયતે ।
પાનમન્નં ચ તાંબૂલમુદકં કાંચનં તથા

વસનં ગાં ચ ભૂમિં ચ ચ્છત્રપાત્રાણ્યનેકધા ।
ફલાનિ ભૂમિદાનાનિ વિવિધાનિ સ્વશક્તિતઃ

દાતવ્યાનિ મહીદેવ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
તીર્થાનાં લક્ષણં વિપ્ર પ્રવક્ષ્યામિ તવાગ્રતઃ

સુતીર્થાનિ ઇયં ગંગા ભાતિ પુણ્યા સરસ્વતી ।
રેવા ચ યમુના તાપી નદી ચર્મણ્વતી તથા

સરયૂ ચ વરા વેણી પૂર્ણા પાપપ્રણાશિની ।
કાવેરી કપિલા ચાન્યા વિશલ્યા વિશ્વતારિણી

ગોદાવરી સમાખ્યાતા તુંગભદ્રા ચ ગંડકી ।
પાપાનાં ભીતિદા નિત્યં નદી ભીમરથી સ્મૃતા

દેવિકા કૃષ્ણગંગા ચ અન્યા યાઃ સરિતાંવરાઃ ।
એતાસ્તુ પુણ્યકાલેષુ સંતિ તીર્થાન્યનેકશઃ

ગ્રામે વા યદિ વારણ્યે નદ્યઃ સર્વત્ર પાવનાઃ ।
તત્ર તત્રૈવ કર્ત્તવ્યાઃ સ્નાનદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ

યદા ન જ્ઞાયતે નામ તસ્ય તીર્થસ્ય ભો દ્વિજ ।
તત્રેત્યુચ્ચારણં કાર્યં વિષ્ણુતીર્થમિદં મહત્

તીર્થસ્ય દેવતા વિષ્ણુઃસ ર્વત્રાપિ ન સંશયઃ ।
નારાયણેતિ યન્નામ સ્મરેત્તીર્થેષુ સાધકઃ

તસ્ય તીર્થફલં સમ્યગ્વિષ્ણુનામ્નૈવ જાયતે ।
અજ્ઞાતાનાં ચ તીર્થાનાં દેવતાનાં ન સંશયઃ

વિષ્ણુનામ્નૈવ નામાનિ માનવઃ પરિકીર્તયેત્ ।
સર્વાસ્તુ સિદ્ધયઃ પુણ્યાસ્તીર્થભૂતાસ્તુ સાગરઃ

સરાંસિ માનસાદીનિ નિર્ઝરાઃ પલ્વલાદયઃ ।
સ્વલ્પા નદ્યોઽપિ સર્વાસ્તાસ્તીર્થાનિ હરિનામતઃ

પર્વતાસ્તીર્થરૂપાશ્ચ યજ્ઞો યજ્ઞમહી તથા ।
બ્રાહ્મણા યત્ર વિદ્વાંસઃ કૌતુકેનાપ્યવસ્થિતાઃ

તદેવ તીર્થં સુમહત્સર્વપાપહરં સ્મૃતમ્ ।
શ્રાદ્ધં ચ શ્રાદ્ધભૂમિશ્ચ દેવશાલા ચ હોમભૂઃ

યત્ર વેદધ્વનિઃ સમ્યગ્યત્ર વિષ્ણુકથાઃ શુભાઃ ।
સ્વગૃહં પુણ્યસંયુક્તં ગોસ્થાનમપિ પાવનમ્

યત્રાશ્વત્થ તરુ વને યત્રાગારોપિ પાવનઃ ।
એવમાદીનિ તીર્થાનિ પિતા માતા તથૈવ ચ

પચ્યતે યત્ર ધર્માર્થં સ્વયં તત્ર ગુરુઃ સ્થિતઃ ।
સાધ્વી યત્રાસ્તિ વૈ ભાર્યા તત્ર તીર્થં ન સંશયઃ

યત્ર ધર્મરતિર્નિત્યં વિદ્વાન્પુત્રઃ પ્રવર્તતે ।
તત્ર તસ્ય હિ તત્તીર્થં તારણાય પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઇત્યેવમાદિ તીર્થાનિ રાજવેશ્મ તથૈવ ચ ।
એવમાદિષુ તીર્થેષુ પર્વયોગાદ્વિશેષતઃ

અનારાધ્ય હૃષીકેશં સર્વદં સર્વદેહિનામ્ ।
કોપિ ક્વાપિ કિમપ્યત્ર ન લભેતેતિ નિશ્ચિતમ્

અપત્યં દ્રવિણં દારાસ્તારહર્મ્યં હયા ગજાઃ ।
સુખાનિ સ્વર્ગમોક્ષૌ ચ ન દૂરે હરિભક્તિતઃ

નારાયણઃ પરો દેવઃ સત્યરૂપો જનાર્દનઃ ।
ત્રિધાત્માનંસભગવાન્સસર્જપરમેશ્વરઃ

રજસ્તમોભ્યાંયુક્તોઽભૂદ્રજઃસત્વાધિકંવિભુઃ ।
સસર્જનાભિકમલેબ્રહ્માણંકમલાસનમ્

રજસા તમસા જુષ્ટં સ રુદ્રમસૃજદ્વિભુઃ ।
સત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ત્રિતયં ચૈતદુચ્યતે

સત્વેન મુચ્યતે જંતુઃ સત્વં નારાયણાત્મકમ્ ।
રજસા સત્વયુક્તેન ભવેચ્છ્રીમાન્યશોધિકઃ

યદ્વેદવાક્યં ધર્મસ્ય સમુદ્દિશ્યોપસેવતે ।
તદ્રુદ્રમિતિ વિખ્યાતં વિશિષ્ટં ગદિતં નૃણામ્

તેન રાજા ભવેલ્લોકે રજસા તમસા પુનઃ ।
યદ્ધીનં રજસા ધર્મં કેવલં તામસં ચ યત્

તચ્ચ દુર્ગતિદં નૄણામિહલોકે પરત્ર ચ ।
યો વિષ્ણુઃ સ સ્વયં બ્રહ્મા યો બ્રહ્મા સ સ્વયં હરઃ

દેવાસ્ત્રયોપિ યજ્ઞેઽસ્મિન્નિજ્યા દેવેષુ નિત્યશઃ ।
યો ભેદં કુરુતે તેષાં ત્રયાણાં દ્વિજસત્તમઃ

સ પાપકારી પાપાત્મા અનિષ્ટાં ગતિમાપ્નુયાત્ ।
વિષ્ણુરેવ પરં બ્રહ્મ વિષ્ણુરેવ જગદ્દ્વિજ

તસ્યાયં માધવો માસઃ પ્રિયઃ સર્વેષુ કર્મસુ ।
કીર્ત્યતે હયમેધાદિ મહાક્રતુફલપ્રદઃ

તીર્થસ્નાન તપો દાન જપ યજ્ઞફલાધિકઃ

સ્નાનં વિભાતે નિયમેન નદ્યામનારતં મેષગતે રવૌ યે ।
કુર્વંતિ યેઽસ્મિન્નપિ વિપ્રપૂજાં મદ્દંડભાજો ન હિ તે ભવંતિ

હત્વા હત્વા કિંકરૌઘં પુરો મે લુપ્ત્વા લુપ્ત્વા ચિત્રગુપ્તસ્ય લેખ્યમ્ ।
સ્નાત્વા સ્નાત્વા માધવે માસિ તીર્થે પૂર્વાન્પૂર્વાનુદ્ધરંતીહ પાપાત્

ઇદં ભયચ્છેદકરં ન તસ્માત્પ્રકાશનીયં પરમં રહસ્યમ્ ।
નિર્વાસહેતુર્નરકાલયસ્ય મમાધિકારક્ષયકારણં તત્

ભાગીરથીનર્મદા ચ યમુના ચ સરસ્વતી ।
વિશોકા ચ વિતસ્તા ચ વિંધ્યસ્યોત્તરતઃ સ્થિતાઃ

ગોદાવરી ભીમરથી તુંગભદ્રા ચ દેવિકા ।
તાપી પયોષ્ણી વિંધ્યસ્ય દક્ષિણાસ્તુ પ્રકીર્તિતાઃ

દ્વાદશૈતા મહાનદ્યો નિત્યં તેનાવગાહિતાઃ ।
વૈશાખે વિધિના સ્નાનં નદ્યાં યઃ પ્રાતરાચરેત્

સર્વાઃ સમુદ્રગાઃ પુણ્યાઃ સર્વે પુણ્યા નગોત્તમાઃ ।
સર્વે ચાયતનાઃ પુણ્યાઃ સર્વે પુણ્યા વનાશ્રયાઃ

તેનાવગાહિતા દૃષ્ટાઃ પ્રણતા બહુસેવિતાઃ ।
સ્નાનમર્દ્ધોદિતે સૂર્યે વૈશાખે નિયતશ્ચરેત્

તસ્ય પુણ્યં મહીદેવ કશ્ચિદ્વક્તું ન શક્યતે ।
યદિ વક્ત્રસહસ્રાણાં સહસ્રાણિ ભવંતિ હિ

આયુશ્ચ બ્રહ્મણા સ્વલ્પં યદિ સ્યાદ્દ્વિજસત્તમ ।
તદા માધવમાસસ્ય ફલં કથયિતું ભવેત્

મહાનિરયકર્ષાગ્નિ માધવો માધવો યથા ।
બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપમગમ્યાગમનાદિકમ્

કામાકામકૃતં પાપમેતિ પાતકમેવ ચ ।
ઉપપાપરહસ્યં ચ સંકરીકરણં પરમ્

જાતિભ્રંશકરં ઘોરમપાત્રીકરણં તથા ।
મલાવહં પ્રકીર્ણં ચ વાઙ્મનઃ કાય સંભવમ્

માધવો નિર્દહેન્માસો વિધિના સમુપાસિતઃ ।
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિ શતાનિ ચ

વસેદ્વિષ્ણુપુરે શ્રીમાન્માધવે યોઽર્ચયેદ્ધરિમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાહાત્મ્યે સપ્તનવતિતમોઽધ્યાયઃ