પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.85

અંબરીષ ઉવાચ-
સાધુસાધુ મુનિશ્રેષ્ઠ લોકાનુગ્રહકારક ।
વિષ્ણોર્ધ્યાનં ત્વયા પ્રોક્તં સગુણં નિર્ગુણં ચ યત્

અધુના લક્ષણં બ્રૂહિ ભક્તેઃ સાધુ કૃપાકર ।
યાદૃશી ક્રિયતે યેન યથા યત્ર યદા તથા

સૂત ઉવાચ-
ઇત્યુક્તમાકર્ણ્ય નૃપોત્તમસ્ય મુનિઃ પ્રહૃષ્ટો નિજગાદ ભૂપમ્ ।
શૃણુષ્વ રાજન્નિખિલાઘહારિણીં ભક્તિં હરેસ્તે પ્રવદામિ સમ્યક્

અથ ભક્તિં પ્રવક્ષ્યામિ વિવિધાં પાપનાશિનીમ્ ।
વિવિધા ભક્તિરુદ્દિષ્ટા મનોવાક્કાયસંભવા

લૌકિકી વૈદિકી ચાપિ ભવેદાધ્યાત્મિકી તથા ।
ધ્યાનધારણયા બુદ્ધ્યા વેદાનાં સ્મરણં હિ યત્

વિષ્ણુપ્રીતિકરી ચૈષા માનસી ભક્તિરુચ્યતે ।
મંત્રવેદસમુચ્ચારૈરવિશ્રાંતવિચિંતનૈઃ

જાપ્યૈશ્ચારણ્યકૈશ્ચૈવ વાચિકી ભક્તિરુચ્યતે ।
વ્રતોપવાસનિયમૈઃ પઞ્ચેંદ્રિયજયેન ચ

કાયિકી સૈવ નિર્દિષ્ટા ભક્તિઃ સર્વાર્થસાધિની ।
ભૂષણૈર્હેમરત્નાંકૈશ્ચિત્રાભિર્વાગ્ભિરેવ ચ

વાસઃ પ્રતિસરૈઃ સૂત્રૈઃ પાવકવ્યજનોચ્છ્રિતૈઃ ।
નૃત્યવાદિત્રગીતૈશ્ચ સર્વબલ્યુપહારકૈઃ

ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનૈશ્ચ યા પૂજા ક્રિયતે નરૈઃ ।
નારાયણં સમુદ્દિશ્ય ભક્તિઃ સા લૌકિકી મતા

કાયિકી સૈવ નિર્દિષ્ટા ભક્તિઃ સર્વાર્થસાધિકી ।
ઋગ્યજુઃસામજાપ્યાનિ સંહિતાધ્યયનાનિ ચ

ક્રિયંતે વિષ્ણુમુદ્દિશ્ય સા ભક્તિર્વૈદિકોચ્યતે ।
વેદમંત્રહવિર્યાગૈઃ ક્રિયાયા વૈદિકી મતા

દર્શે ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચ કર્ત્તવ્યં ચાગ્નિહોત્રકમ્ ।
પ્રાશનં દક્ષિણાદાનં પુરોડાશં ચરુ ક્રિયા

ઇષ્ટિર્ધૃતિઃ સોમપાનં યાજ્ઞિયં કર્મ સર્વશઃ ।
અગ્નિભૂમ્યનિલાકાશ દ્યુતિ શંકર ભાસ્કરમ્

તમુદ્દિશ્યકૃતં કર્મ તત્સર્વં વિષ્ણુદૈવતમ્ ।
આધ્યાત્મિકીતિ વિવિધા બ્રહ્મભક્તિસ્થિતા નૃપ

સાંખ્યાખ્યાં યોગસંજાતાં શૃણુ ભૂપ યથોદિતામ્ ।
ચતુર્વિંશતિ તત્ત્વાનિ પ્રધાનાદીનિ સંખ્યયા

અચેતનાનિ ભોગ્યાનિ પુરુષઃ પંચવિંશકઃ ।
ચેતનઃ સ સમુદ્દિષ્ટો કર્તા ભોક્તા ચ કર્મણામ્

આત્મા નિત્યોવ્યયશ્ચૈવ અધિષ્ઠાતા પ્રયોજકઃ ।
પુરુષોઽવ્યક્ત નિત્યઃ સ્યાત્કારણં ચ મહેશ્વરઃ

તત્ત્વસર્ગો ભાવસર્ગો ભૂતસર્ગશ્ચ તત્ત્વતઃ ।
સંખ્યાયાઃ પરિસંખ્યાયાઃ પ્રધાનં ચ ગુણાત્મકમ્

જ્ઞાત્વા સાધર્મ્યવૈધર્મ્યં પ્રધાનં ચ વિધર્મિ ચ ।
કારણં બ્રહ્મણશ્ચૈવ કામિત્વમિદમુચ્યતે

પ્રયોજ્યત્વં પ્રધાનસ્ય વૈધર્મ્યમિદમુચ્યતે ।
સર્વત્ર કર્તૃતા બ્રહ્મ પુરુષસ્યાપ્યકર્તૃતા

અચેતનપ્રધાનેન સમત્વમિદમુચ્યતે ।
તત્ત્વાંતરં ચ તત્ત્વાનાં કાર્યકારણમેવ ચ

પ્રયોજનં પ્રયોજ્યત્વં જ્ઞાત્વા તત્ત્વપ્રસંખ્યયા ।
સંખ્યાતમુચ્યતે પ્રાજ્ઞૈર્વિજયાર્થવિચિંતકૈઃ

ઇતિ મત્વાસ્ય સદ્ભાવં તત્ત્વં સંખ્યાં ચ તત્ત્વતઃ ।
બ્રહ્મતત્ત્વાધિકં ચાપિ ભૂતતત્ત્વં વિદુર્બુધાઃ

સાંખ્યૈઃ કૃતા ભક્તિરેષા ભક્તિરાધ્યાત્મિકી સ્મૃતા ।
યોગજામપિ તે ભૂપ શૃણુ ભક્તિં વદામ્યહમ્

પ્રાણાયામપરો નિત્યં ધ્યાનવાન્નિયતેંદ્રિયઃ ।
ભૈક્ષ્યભક્ષવ્રતી ચાપિ સર્વપ્રત્યાહૃતેન્દ્રિયઃ

ધારણં હૃદયે કૃત્વા ધ્યાયમાનો મહેશ્વરમ્ ।
હૃત્પદ્મકર્ણિકાસીનં પીતવસ્ત્રં સુલોચનમ્

પશ્યન્નુદ્યોતિતમુખં બ્રહ્મસૂત્રકટીતટમ્ ।
શ્વેતવર્ણં ચતુર્બાહું વરદાભયહસ્તકમ્

યોગજા માનસીસિદ્ધિર્વિષ્ણુભક્તિઃ પરા સ્મૃતા ।
ય એવં ભક્તિમાન્દેવં વિષ્ણુભક્તિઃ સ ઉચ્યતે

એવં ભક્તિઃ સમુદ્દિષ્ટા વિવિધા નૃપનંદન ।
સાત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસીભેદતસ્ત્વિમાઃ

નાનાપ્રકારા વિજ્ઞેયા વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ।
યથાગ્નિઃ સુસમૃદ્ધાર્ચ્ચિઃ કરોત્યેધાંસિ ભસ્મસાત્

પાપાનિ ભગવદ્ભક્તિસ્તથા દહતિ તત્ક્ષણાત્

યાવજ્જનો ન શૃણુતે ભુવિ વિષ્ણુભક્તિં સાક્ષાત્સુધારસમશેષરસૈકસારમ્ ।
તાવજ્જરામરણજન્મશતાભિઘાતદુઃખાનિ તાનિ લભતે બહુદેહજાનિ

સંકીર્તિતશ્ચિંતિતકીર્તિરંતઃ શ્રુતાનુભાવો ભગવાનનંતઃ ।
સમંતતોઽઘવિનિહંતિ મેઘં વાયુર્યથાભાનુરિવાંધકારમ્

ન દાન દેવાર્ચન યાગ તીર્થ સ્નાન શ્રુતાચાર તપઃ ક્રિયાભિઃ ।
તથા વિશુદ્ધિં લભતેંઽતરાત્મા યથા હૃદિસ્થે ભગવત્યનંતે

કથા વિશુદ્ધા નરનાથ તથ્યાસ્તા એવ પથ્યા હરિનાથ તથ્યાઃ ।
સંકીર્તિતા યત્ર પવિત્રમૂર્તેઃ સંશ્રૂયતે ચ શ્રુતસાધુકીર્તિઃ

ધન્યોસિ ધીરધરણીધર ધર્મધુર્ય્ય ધ્યાનૈકતાન હૃદયઃ પુરુષોત્તમસ્ય ।
યન્નૈષ્ઠિકીમતિરસૌ તવ સૌભગશ્રીઃ શ્રીકૃષ્ણનાથસુકૃતઃ શ્રવણે પ્રવૃત્તા

અનારાધ્ય હરિં ભક્ત્યા વરદં વિષ્ણુમવ્યયમ્ ।
કુતઃ શ્રેયો ભવેદ્ભૂપ પુરુષસ્યાત્મમાનિનઃ

માયાજનિરમાયોઽસૌ ભક્ત્યા રાજન્નમાયયા ।
સાધ્યતે સાધુપુરુષઃ સ્વયં જાનાતિ તદ્ભવાન્

ન વિદ્યતે તે નૃપ ધર્મતત્ત્વમજ્ઞાતમેતદ્વિમલં પુનર્મામ્ ।
ત્વં પૃચ્છસે તીર્થપદં પ્રસંગાત્કથારસં વૈષ્ણવ ગૌરવેણ

નાતઃ પરં પરમતોષવિશેષપોષં પશ્યામિ પુણ્યમુચિતં ચ પરસ્પરેણ ।
સંતઃ પ્રસહ્ય યદનંતગુણાનનંતશ્રેયોનિધીનધિકભાવભુજો ભુજંતિ

બ્રાહ્મણાઃ સુરભી સત્ય શ્રદ્ધા યાગ તપાંસિ ચ ।
શ્રુતિ સ્મૃતિ દયા દીક્ષા શાંતયસ્તનવો હરેઃ

આદિત્યશ્ચંદ્રમા વાયુર્ભૂમિરાપોંઽબરં દિશઃ ।
બ્રહ્માવિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સર્વભૂતમયો વિભુઃ

વિશ્વરૂપઃ સ્વયં ચક્રે જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
સ્વયં બ્રાહ્મણમાવિશ્ય સદાન્નમુપભુંજતે

તતસ્તુ તીર્થાસ્પદપાદરેણૂન્ધરાધરાત્માલય ભૂમિદેવાન્ ।
પરાત્મનઃ પૂજય પુણ્યલક્ષ્મી સર્વસ્વભૂતાનખિલાત્મભૂતાન્

બ્રાહ્મણં વિષ્ણુબુદ્ધ્ય્યા યો વિદ્વાંસં સાધુ પશ્યતિ ।
સ એવ વૈષ્ણવો યશ્ચ સ્વસ્વકર્મૈકનિષ્ઠિતઃ

કિંચિદેતન્મયાપ્રોક્તં રહસ્યં સમયો હિ મે ।
સ્નાતું ગંતું ચ ગંગાયાં ન કથાવસરોઽધિકઃ

પ્રાપ્તોઽયં માધવો માસઃ પુણ્યો માધવવલ્લભઃ ।
તસ્યાપિ સપ્તમી શુક્લા ગંગાયામતિદુર્લ્લભા

વૈશાખ શુક્લ સપ્તમ્યાં જાહ્નવી જહ્નુના પુરા ।
ક્રોધાત્પીતા પુનસ્ત્યક્તા કર્ણરંધ્રાત્તુ દક્ષિણાત્

તસ્યાં સમર્ચયેદ્દેવીં ગંગાં ગગનમેખલામ્ ।
સ્નાત્વા સમ્યગ્વિધાનેન સ ધન્યઃ સુકૃતી નરઃ

તસ્યાં યસ્તર્પયેદ્દેવાન્પિતૄન્મર્ત્યો યથાવિધિ ।
સાક્ષાત્પશ્યતિ તં ગંગા સ્નાતકં ગતપાપકમ્

ન માધવ સમો માસો ન ગંગા સદૃશી નદી ।
દુર્લ્લભઃ ખલુ યોગોઽયં હરિભક્ત્યૈવ લભ્યતે

વિષ્ણુપાદોદકોદ્ભૂતા બ્રહ્મલોકાદુપાગતા ।
ત્રિભિઃ સ્રોતોભિરશ્રાંતા યા પુનાતિ જગત્ત્રયમ્

સ્વર્ગારોહણનિઃશ્રેણી સતતાનંદકારિણી ।
અનેકદુરિતોદ્ગારહારિણી દુર્ગતારિણી

શ્રીમહેશજટાજૂટવાસિની દુઃખનાશિની ।
ભજમાનજનસ્વાંતકાન્તકેલિ વિનાશિની

સગરાન્વયનિર્વાણકારિણી ધર્મધારિણી ।
ત્રિમાર્ગચારિણી દેવી લોકાલંકૃતિકારિણી

દર્શન સ્પર્શન સ્નાન કીર્ત્તન ધ્યાન સેવનૈઃ ।
પુણ્યાનપુણ્યાન્પુરુષાન્પાવયંતી સહસ્રશઃ

ગંગા ગંગેતિ ગંગેતિ યૈસ્ત્રિસંધ્યમિતીરિતમ્ ।
સુદૂરસ્થૈશ્ચ તત્પાપં હંતિ જન્મત્રયાર્જિતમ્

યોજનાનાં સહસ્રેષુ ગંગાં યઃ સ્મરતે નરઃ ।
અપિ દુષ્કૃતકર્માસૌ લભતે પરમાં ગતિમ્

વૈશાખે શુક્લ સપ્તમ્યાં દુર્લ્લભા સા વિશેષતઃ ।
પ્રાપ્યતે જગતીપાલ હરિ વિપ્ર પ્રસાદતઃ

ન માધવસમો માસો ન માધવસમો વિભુઃ ।
ગતોહિ દુરિતાંભોધૌ મજ્જમાનજનસ્ય યઃ

દત્તં જપ્તં હુતં સ્નાતં યદ્ભક્ત્યા માસિ માધવે ।
તદક્ષયં ભવેદ્ભૂપ પુણ્યં કોટિશતાધિકમ્

યથા દેવેષુ વિશ્વાત્મા દેવો નારાયણો હરિઃ ।
યથા જપ્યેષુ ગાયત્રી સરિતાં જાહ્નવી તથા

યથોમા સર્વનારીણાં તપતાં ભાસ્કરો યથા ।
આરોગ્યલાભો લાભાનાં દ્વિપદાં બ્રાહ્મણો યથા

પરોપકારઃ પુણ્યાનાં વિદ્યાનાં નિગમો યથા ।
મંત્રાણાં પ્રણવો યદ્વદ્ધ્યાનાનામાત્મચિંતનમ્

સત્યં સ્વધર્મવર્તિત્વં તપસાં ચ યથા વરમ્ ।
શૌચાનામર્થશૌચં ચ દાનાનામભયં યથા

ગુણાનાં ચ યથા લોભક્ષયો મુખ્યો ગુણઃ સ્મૃતઃ ।
માસાનાં પ્રવરો માસસ્તથાસૌ માધવો મતઃ

તત્ર યત્ક્રિયતે શ્રાદ્ધં યજ્ઞ દાનમુપોષણમ્ ।
તપોઽધ્યયનપૂજાદિ તદક્ષયફલં સ્મૃતમ્

વૈશાખાંતાનિ પાપાનિ સૂર્યાંતાનિ તમાંસિ ચ ।
પરાપકારપૈશુન્ય પ્રાંતાનિ સુકૃતાનિ ચ

કાર્તિકે માસિ યત્કિંચિત્તુલાસંસ્થે દિવાકરે ।
સ્નાનદાનાદિકં રાજંસ્તત્પરાર્ધગુણં ભવેત્

તસ્માત્સહસ્રગુણિતં માઘે મકરગે રવૌ ।
તતોઽપિ શતસંખ્યાતં વૈશાખેમેષગે રવૌ

તે ધન્યાસ્તે સુકૃતિનો નરા વૈશાખ માસિ યે ।
પ્રાતઃ સ્નાત્વા વિધાનેન પૂજયંતિ મધુદ્વિષમ્

પ્રાતઃસ્નાનં ચ વૈશાખે યજ્ઞદાનમુપોષણમ્ ।
હવિષ્યં બ્રહ્મચર્યં ચ મહાપાતકનાશનમ્

પુનઃ કલિયુગે રાજન્નેતદ્ગોપ્યં ભવિષ્યતિ ।
અશ્વમેધાદિકં યસ્માન્માહાત્મ્યં માધવસ્ય યત્

અશ્વમેધમખઃ પુણ્યઃ કલૌ નૈવ પ્રવર્તતે ।
એષ માધવમાસસ્ય હયમેધ સમો વિધિઃ

અશ્વમેધસ્ય યત્પુણ્યં સ્વર્ગમોક્ષફલપ્રદમ્ ।
ન વેત્સ્યંતિ કલૌ પાપા જના દુરિતબુદ્ધયઃ

તસ્મિન્ભવૈર્નરૈઃ પાપૈર્ગંતવ્યં નરકાર્ણવે ।
અતસ્તુ વિરલસ્તસ્ય પ્રચારો યેન નિર્મિતઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે પંચાશીતિતમોઽધ્યાયઃ