પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.84

ઋષય ઊચુઃ -
સૂતસૂત મહાભાગ રોમહર્ષણનંદન ।
કથા રમ્યા ત્વયા પ્રોક્તા લોકસ્યાનંદદાયિની

શ્રીકૃષ્ણસ્ય મહાભાગ ચરિતં મહદદ્ભુતમ્ ।
શ્રુતં સર્વં ત્વયા પ્રોક્તં નિર્વૃતિસ્તેન ચાભવત્

અહો શ્રીકૃષ્ણમાહાત્મ્યં ભક્તાનાં ગતિદાયકમ્ ।
યતસ્તેન મહાભાગ નિર્વૃતિં કો ન ચાપ્નુયાત્

અતઃ પુનરપિ શ્રીમત્કૃષ્ણસ્ય ચરિતં મહત્ ।
શ્રોતુમિચ્છામહે ચાન્યદ્વ્રતદાનાર્હણાદિકમ્

સ્નાનં વાપિ મહાભાગ યથા યેન કૃતં પુરા ।
તત્સર્વં વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ યથા નો નિર્વૃતિર્ભવેત્

સૂત ઉવાચ-
સાધુ પૃષ્ટં દ્વિજશ્રેષ્ઠા લોકાનાં તારણં પરમ્ ।
યૂયં કૃતાર્થાઃ કૃષ્ણસ્ય ભક્ત્યા સંપૂર્ણમાનસાઃ

શ્રીકૃષ્ણચરિતં પુણ્યં સાધૂનાં હર્ષદં પરમ્ ।
પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા મહદાખ્યાનમુત્તમમ્

એકદા નારદો લોકાન્પર્યટન્ભગવત્પ્રિયઃ ।
મથુરાયામંબરીષં કૃષ્ણારાધનતત્પરમ્

મહાભાગં વ્રતપરં દદર્શ મુનિસત્તમઃ ।
સ આગતં મુનિવરં સત્કૃત્ય મુનિસત્તમઃ

ભવંત ઇવ પપ્રચ્છ શ્રદ્ધયા હૃષ્ટમાનસઃ ।
અંબરીષ ઉવાચ-।
યન્મુને પરમં બ્રહ્મ વેદવાદિભિરુચ્યતે

સ દેવઃ પુંડરીકાક્ષઃ સ્વયં નારાયણઃ પરઃ ।
યોઽમૂર્તો મૂર્તિમાનીશો વ્યક્તોઽવ્યક્તઃ સનાતનઃ

સર્વભૂતમયોઽચિંત્યો ધ્યાતવ્યઃ સ કથં હરિઃ ।
યસ્મિન્સર્વમિદં વિશ્વમોતં પ્રોતં પ્રતિષ્ઠિતમ્

અવ્યક્તમેકં પરમં પરમાત્મેતિ વિશ્રુતમ્ ।
યતો જન્માદિ જગતો યો નિર્માય સ્વયં ભુવમ્

દદૌ તસ્મૈ ચ નિગમાનાત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતાન્ ।
કથમારાધ્યતે સોઽયં સમગ્રપુરુષાર્થદઃ

યોગિનામપિ દુર્ગમ્યસ્તદેતત્કૃપયા વદ ।
અનારાધિત ગોવિંદા ન વિદંતિ હિતોદયમ્

ન તપો યજ્ઞદાનાનાં લભતે ફલમુત્તમમ્ ।
અનાસ્વાદિતગોવિંદપદાંબુજરસશ્ચ યઃ

મનોરથપથાતીતં સ્ફીતં નાકલયેત્ફલમ્ ।
હરેરારાધનં હિત્વા દુરિતૌઘ નિવારણમ્

નાન્યત્પશ્યામિ જંતૂનાં પ્રાયશ્ચિત્તં પરં મુને ।
યદ્ભ્રૂનર્તનવર્તિન્યઃ શ્રૂયંતે સિદ્ધયોઽખિલાઃ

કથમારાધ્યતેસોઽયં કેશવઃ ક્લેશનાશનઃ ।
ઉપાસ્યતે સ ભગવાન્કથં નારાયણો નરૈઃ

પ્રીતશ્ચ સર્વમેતન્મે હિતાય જગતો વદ ।
ભક્તિપ્રિયોઽસૌ ભગવાન્કયા ભક્ત્યા પ્રસીદતિ

કથં તસ્મિન્ભવેદ્ભક્તિઃ સર્વૈરારાધ્યતે કથમ્ ।
વૈષ્ણવોસિ હરેસ્તસ્ય પ્રિયોઽસિ પરમાર્થવિત્

તેન ત્વામેવ પૃચ્છામિ બ્રહ્મન્બ્રહ્મવિદુત્તમ ।
શ્રોતારમથ વક્તારં પ્રષ્ટારં પુરુષં હરેઃ

પ્રશ્નઃ પુનાતિ કૃષ્ણસ્ય તદંઘ્રિસલિલં યથા ।
દુર્લ્લભો માનુષો દેહો દેહિનાં ક્ષણભંગુરઃ

તત્રાપિ દુર્લ્લભં મન્યે વૈકુંઠપ્રિયદર્શનમ્ ।
સંસારેસ્મિન્ક્ષણાર્ધોઽપિ સત્સંગઃ શેવધિર્નૃણામ્

યસ્માદવાપ્યતે સર્વં પુરુષાર્થચતુષ્ટયમ્ ।
ભગવન્ભવતો યાત્રા સ્વસ્તયે સર્વદેહિનામ્

બાલાનાં તુ યથા પિત્રોરુત્તમશ્લોકવર્ત્મનામ્ ।
ભૂતાનાં દેવચરિતં દુઃખાય ચ સુખાય ચ

સુખાયૈવ હિ સાધૂનાં ત્વાદૃશામચ્યુતાત્મનામ્ ।
ભજંતિ યે યથા દેવાન્દેવા અપિ તથૈવ તાન્

છાયેવ કર્મસચિવાઃ સાધવો દીનવત્સલાઃ ।
તસ્માત્ત્વં ભગવન્મહ્યં વૈષ્ણવં ધર્મમાદિશ

યસ્યોપદેશદાનેન લભતે વેદજં ફલમ્ ।
નારદ ઉવાચ-
સાધુ પૃષ્ટં મહીપાલ વિષ્ણુભક્તિમતા ત્વયા

જાનતા પરમં ધર્મમેકં માધવસેવનમ્ ।
યસ્મિન્નારાધિતે વિષ્ણૌ વિશ્વમારાધિતં ભવેત્

તુષ્ટે ચરાચરં તુષ્ટં સર્વદેવમયે હરૌ ।
યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ મહાપાતકસંહતિઃ

તત્ક્ષણાન્નાશમાયાતિ સ સેવ્યો હરિરેવ હિ ।
કોઽનુ રાજન્નિંદ્રિયવાન્મુકુંદચરણાંબુજમ્

ન ભજેત્સર્વતો મૃત્યુરુપાસ્યમૃષિદૈવતૈઃ ।
શ્રુતોઽનુ પઠિતો ધ્યાત આદૃતશ્ચાનુમોદિતઃ

સદ્યઃ પુનાતિ સદ્ધર્મો વીરો વિશ્વદ્રુહોઽપિ હિ ।
યોયં કારણકાર્યાદિ કારણસ્યાપિ કારણમ્

અનન્યકારણં યોગી જગજ્જીવો જગન્મયઃ ।
અણુર્બૃહત્કૃશઃ સ્થૂલો નિર્ગુણો ગુણભૃન્મહાન્

અજો જન્મલયાતીતો ધ્યાતવ્યઃ સ હરિઃ સદા ।
સમ્યગેતદ્વ્યવસિતં ભવતા પુરુષર્ષભ

યત્પૃચ્છસે ભાગવતાન્ધર્માંસ્ત્વં વિશ્વભાવનાન્ ।
પ્રસંગેન સતામાત્મમનઃ શ્રુતિ રસાયનાઃ

ભવંતિ કીર્તનીયસ્ય કથાઃ કૃષ્ણસ્ય નિર્મલાઃ ।
ભાવસાધ્યોહ્યયં દેવઃ સ્વયં જાનાતિ તદ્ભવાન્

તથાપિ વક્ષ્યે જગતો હિતાય તવ ગૌરવાત્ ।
યદાહુઃ પરમં બ્રહ્મ પ્રધાનપુરુષાત્પરમ્

યન્માયયા તતં સર્વં સર્વં યચ્છતિ સોઽચ્યુતઃ ।
પુત્રાન્કલત્રં દીર્ઘાયૂ રાજ્યં સ્વર્ગાપવર્ગકમ્

સ દદ્યાદીપ્સિતં સર્વં ભક્ત્યા સંપૂજિતોઽજિતઃ ।
કર્મણા મનસા વાચા તત્પરા યે હિ માનવાઃ

તેષાં વ્રતાનિ વક્ષ્યામિ પ્રીતયે ભૂપસત્તમ ।
અહિંસાસત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યમકલ્પતા

એતાનિ માનસાન્યાહુર્વ્રતાનિ હરિતુષ્ટયે ।
એકભક્તં તથા નક્તમુપવાસમયાચિતમ્

ઇત્યેવં કાયિકં પુંસાં વ્રતમુક્તં નરેશ્વર ।
વેદસ્યાધ્યયનં વિષ્ણોઃ કીર્તનં સત્યભાષણમ્

અપૈશુન્યમિદં રાજન્વાચિકં વ્રતમુત્તમમ્ ।
ચક્રાયુધસ્ય નામાનિ સદા સર્વત્ર કીર્તયેત્

નાશૌચં કીર્તને તસ્ય સ પવિત્રકરો યતઃ ।
વર્ણાશ્રમાચારવતા પુરુષેણ પરઃ પુમાન્

વિષ્ણુરારાધ્યતે પંથા નાન્યઃ સંતોષકારણમ્ ।
પતિપ્રિયહિતાભિશ્ચ મનોવાક્કાયસંયમૈઃ

વ્રતૈરારાધ્યતે સ્ત્રીભિર્વાસુદેવો દયાનિધિઃ ।
આગમોક્તેન માર્ગેણ સ્ત્રીશૂદ્રૈરપિપૂજનમ્

કર્તવ્યં કૃષ્ણચંદ્રસ્ય દ્વિજાતિવરરૂપિણઃ ।
ત્રયોવર્ણાસ્તુ વેદોક્તમાર્ગારાધનતત્પરાઃ

સ્ત્રીશૂદ્રાદય એવ સ્યુર્નામ્નાઽરાધનતત્પરાઃ ।
ન પૂજનૈર્ન યજનૈર્ન વ્રતૈરપિ માધવઃ

તુષ્યતે કેવલં ભક્તિપ્રિયોઽસૌ સમુદાહૃતઃ ।
સ્ત્રીણાં પતિવ્રતાનાં તુ પતિરેવ હિ દૈવતમ્

સ તુ પૂજ્યો વિષ્ણુભક્ત્યા મનોવાક્કાયકર્મભિઃ ।
કર્તવ્યં શ્રદ્ધયા વિષ્ણોશ્ચિંતયિત્વા પતિં હૃદિ

શૂદ્રાણાં ચૈવ ભવતિ નામ્ના વૈ દેવતાર્ચનમ્ ।
સર્વેઽપ્યાગમમાર્ગેણ કુર્યુર્વેદાનુકારિણા

સ્ત્રીણામપ્યધિકારોઽસ્તિ વિષ્ણોરારાધનાદિષુ ।
પતિપ્રિયરતાનાં ચ શ્રુતિરેષા સનાતની

સ્વકુલોચિતધર્મેણ યદ્યસ્ય વિહિતં વ્રતમ્ ।
તત્તદેવાચરેદ્યસ્તુ તેન તુષ્યતિ કેશવઃ

હવિષાગ્નૌ જલે પુષ્પૈર્ધ્યાનેન હૃદયે હરિમ્ ।
યજંતિ સૂરયો નિત્યં જપેન રવિમંડલે

અહિંસા પ્રથમં પુષ્પં દ્વિતીયં કરણગ્રહઃ ।
તૃતીયકં ભૂતદયા ચતુર્થં ક્ષાંતિરેવ ચ

શમસ્તુ પંચમં પુષ્પં દમઃ ષષ્ઠં ચ સપ્તમમ્ ।
ધ્યાનં સત્યં ચાષ્ટમં ચ હ્યેતૈસ્તુષ્યતિ કેશવઃ

એતૈરેવાષ્ટભિઃ પુષ્પૈસ્તુષ્યત્યેવાર્ચિતો હરિઃ ।
પુષ્પાંતરાણિ સંત્યેવ બાહ્યાનિ મનુજોત્તમ

ભક્ત્યા કૃતાનિ યૈર્વિષ્ણુઃ પૂજિતઃ પરિતુષ્યતિ ।
વારુણં સલિલં પુષ્પં સૌમ્યં ઘૃતપયોદધિ

પ્રાજાપત્યં તથાન્નાદિ આગ્નેયં ધૂપદીપકમ્ ।
ફલપુષ્પાદિકં ચૈવ વાનસ્પત્યં તુ પંચમમ્

પાર્થિવં કુશમૂલાદ્યં વાયવ્યં ગંધચંદનમ્ ।
શ્રદ્ધાખ્યં વિષ્ણુપુષ્પં ચ વાદ્યં વિષ્ણુપદં સ્મૃતમ્

એભિસ્તુપૂજિતઃ પુષ્પૈરપિ વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ ।
સૂર્યોઽગ્નિર્બ્રાહ્મણોગાવો વૈષ્ણવઃ ખં મરુજ્જલમ્

ભૂરાત્મા સર્વભૂતાનિ પૂજાસ્થાનાનિ વા હરેઃ ।
સૂર્ય્યે તુ મંત્રજાપ્યેન હવિષાગ્નૌ યજેત્તતઃ

આતિથ્યેન તુ વિપ્રાગ્ર્યે ગોષુ ગ્રાસરસાદિના ।
વૈષ્ણવે બંધુસત્કૃત્યા હૃદયે ધ્યાનનિષ્ઠયા

વાયૌ મુખ્યધિયા તોયે દ્રવ્યૈસ્તોયપુરસ્કૃતૈઃ ।
સ્થંડિલે મંત્રહૃદયૈર્ભોગૈરાત્માનમાત્મનિ

ક્ષેત્રજ્ઞં સર્વભૂતેષુ સમત્વેનાર્ચયેદ્વિભુમ્ ।
ધિષ્ણ્યેષ્વેતેષુ તદ્રૂપં શંખચક્રગદાંબુજૈઃ

યુક્તં ચતુર્ભુજં શાંતં ધ્યાયન્નર્ચ્ચેત્સમાહિતઃ ।
બ્રાહ્મણૈઃ પૂજિતૈરેવ પૂજિતોઽયં ન સંશયઃ

નિર્ભર્ત્સિતૈશ્ચ તૈર્ભૂપ ભવેન્નિર્ભર્ત્સિતો વિભુઃ ।
નિગમો ધર્મશાસ્ત્રં ચ યદાધારે પ્રવર્તતે

વિપ્રાસ્તે વૈષ્ણવીમૂર્તિઃ પાવની પરમા મતા

સર્વં શુભં જગતિ ધર્મત એવ લભ્યં ધર્મો ગતિર્નિગમતો નૃપધર્મશાસ્ત્રાત્ ।
નૂનં તયોરપિ ગતિર્ભુવિ ભૂમિદેવાસ્તૈરર્ચિતૈરિહ જગત્પતિરર્ચિતઃ સ્યાત્

ન યજ્ઞયોગૈર્ન તપોભિરન્યૈર્ન યોગયુક્ત્યા ન સમર્ચનેન ।
તથા વિભુસ્તુષ્યતિ દેવદેવો યથા મહી દૈવતતોષણેન

બ્રહ્મણ્યો બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મા બ્રહ્મવેદપ્રવર્તકઃ ।
બ્રાહ્મણૈરેવ તુષ્યેત તોષિતં બ્રહ્મદૈવતમ્

નરકેઽપિ ચિરં મગ્નાઃ પૂર્વજા યે કુલદ્વયે ।
તદૈવ યાંતિ તે સ્વર્ગં યદાર્ચ્ચતિ સુતો હરિમ્

કિં તેષાં જીવિતેનેહ પશુવચ્ચેષ્ટિતેન કિમ્ ।
યેષાં ન પ્રવણં ચિત્તં વાસુદેવે જગન્મયે

ધ્યાનં તસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યન્ન દૃષ્ટં તુ કેનચિત્ ।
શ્રૂયતાં ભૂપકૈવલ્યં કેવલં મલવર્જિતમ્

યથા દીપો નિવાતસ્થો નિશ્ચલો વાયુવર્જિતઃ ।
પ્રજ્વલન્નાશયેત્સર્વમંધકારં મહામતે

તદ્વદ્દોષવિહીનાત્મા ભવત્યેવ નિરામયઃ ।
નિરાશો નિશ્ચલો વીરોનમિત્રં ન રિપુસ્તથા

શોકહર્ષૌ વિષાદશ્ચ ન લોભો મત્સરો ભ્રમઃ ।
સંભ્રમાલાપમોહૈશ્ચ સુખદુઃખૈર્વિમુચ્યતે

વિષયૈશ્ચાપિ સર્વૈશ્ચ ઇંદ્રિયાણાં પ્રમુચ્યતે ।
તદા સ કેવલજ્ઞાની કૈવલ્યત્વં પ્રજાયતે

જ્વાલાકર્મપ્રસંગેન દીપસ્તૈલં પ્રશોષયેત્ ।
વર્ત્યાધારેણ રાજેંદ્ર નિર્દ્વન્દ્વો વાયુવર્જિતઃ

કજ્જલં વમતે પશ્ચાત્તૈલસ્યાપિ મહામતે ।
કૃષ્ણા સંદૃશ્યતે રેખા દીપસ્યાગ્રે મહામતે

સ્વયમાકૃષ્ય તત્તૈલં તેજસા નિર્મલોભવેત્ ।
કાયે ચાંતઃ સ્થિતસ્તદ્વત્કર્મતૈલં પ્રશોષયેત્

વિષયાન્કજ્જલં કૃત્વા પ્રત્યક્ષાન્સંપ્રદર્શયેત્ ।
જ્વાલાવન્નિર્મલો ભૂત્વા સ્વયમેવ પ્રકાશયેત્

ક્રોધલોભાદિભિઃ સંજ્ઞૈર્વાયુભિઃ પરિવર્જિતઃ ।
નિઃસ્પૃહો નિશ્ચલો ભૂત્વા તેજશ્ચ સ્વયમુજ્જ્વલેત્

ત્રૈલોક્યં પશ્યતે સર્વં સ્વસ્થાનસ્થં સ્વતેજસા ।
કેવલજ્ઞાનરૂપોઽયં મયા તે પરિકીર્તિતઃ

ધ્યાનં ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિવિધં તસ્ય ચક્રિણઃ ।
કેવલજ્ઞાનરૂપેણ દૃશ્યતે પરચક્ષુષા

યોગયુક્તા મહાત્માનઃ પરમાર્થપરાયણાઃ ।
યં ન પશ્યંતિ મુગ્ધાસ્તુ સર્વજ્ઞં સર્વદર્શકમ્

હસ્તપાદવિહીનશ્ચ સર્વત્ર પરિગચ્છતિ ।
સર્વં ગૃહ્ણાતિ ત્રૈલોક્યં સ્થાવરં જંગમં પુનઃ

નાસામુખવિહીનસ્તુ ઘ્રાતિ ભક્ષતિ ભૂપતે ।
અકર્ણઃ શૃણુતે સર્વં સર્વસાક્ષી જગત્પતિઃ

અરૂપો રૂપસંબદ્ધઃ પંચવર્ગવશં ગતઃ ।
સર્વલોકસ્ય યઃ પ્રાણઃ પૂજ્યતે સચરાચરૈઃ

અજિહ્વો વદતે સર્વં વેદશાસ્ત્રાનુગં તથા ।
અત્વચઃ સ્પર્શમેવાપિ સર્વેષામેવ વિંદતિ

સદાનંદો વિવિક્તાક્ષ એકરૂપો નિરાશ્રયઃ ।
નિર્ગુણો નિર્મમો વ્યાપી સગુણો નિર્મલોઽનઘઃ

અવશ્યઃ સર્વવશ્યાત્મા સર્વદઃ સર્વવિત્તમઃ ।
તસ્ય માતા ન ચૈવાસ્તિ સ વૈ સર્વમયો વિભુઃ

એવં સર્વમયં ધ્યાનં યશ્ચ પશ્યત્યનન્યધીઃ ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનમમૂર્ત્તમમૃતોપમમ્

દ્વિતીયં તુ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે ।
મૂર્ત્તાકારં તુ સાકારં નિરાકારં નિરામયમ્

બ્રહ્માંડં સર્વમતુલં વાસિતં યસ્ય વાસનાત્ ।
સ તસ્માદ્વાસુદેવસ્તુ પ્રોચ્યતે નૃપનંદન

વર્ષમાણસ્ય મેઘસ્ય યદ્ભાસા તસ્ય તદ્ભવેત્ ।
સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશં ચતુર્બાહું સુરેશ્વરમ્

દક્ષિણે શોભતે શંખો હેમરત્નવિભૂષિતઃ ।
કૌમોદકી ગદા તસ્ય મહાસુરવિનાશિની

વામે ચ શોભતે વીર હસ્તે તસ્ય મહાત્મનઃ ।
મહાપદ્મં સુગંધાઢ્યં તસ્ય દક્ષિણહસ્તગમ્

શોભમાનં સદૈવાસ્તે સાયુધં કમલશ્રિયમ્ ।
કંબુગ્રીવં સુવૃત્તાસ્યં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્

રાજમાનં હૃષીકેશં દશનૈઃ કુંદસંનિભૈઃ ।
ગુડાકેશસ્ય યસ્યાસ્તે અધરો વિદ્રુમાકૃતિઃ

શોભતે પુંડરીકાક્ષઃ કિરીટેનાપિ ભાસ્વતા ।
વિશાલેનાપિ રૂપેણ કેશવસ્તુ સુવક્ષસા

કૌસ્તુભેનાંકિતેનૈવ રાજમાનો જનાર્દનઃ ।
સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશ કુંડલાભ્યાં પ્રભાતિ ચ

હરિઃ કેયૂરકંકણૈર્હારૈર્મૌક્તિકૈરૃક્ષસન્નિભૈઃ

વપુષા ભ્રાજમાનસ્તુ વિજયો જયતાં વરઃ ।
ભ્રાજતેસોઽપિ ગોવિંદો હેમવર્ણેન વાસસા

મુદ્રિકાભિસ્તુ યુક્તાભિરંગુલીષુ વિરાજતે ।
સર્વાયુધૈઃ સુસંપૂર્ણૈર્દ્દિવ્યૈરાભરણૈર્હરિઃ

વૈનતેયસમારૂઢો લોકકર્ત્તા જગત્પતિઃ ।
એવં યો ધ્યાયતે નિત્યમનન્યમનસા નરઃ

મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ધ્યાનભેદં જગત્પતેઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે નારદાંબરીષસંવાદે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે ભગવદ્ધ્ય્નાવર્ણનં નામ ચતુરશીતિતમોઽધ્યાયઃ