પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.82

શિવ ઉવાચ-
અથ દીક્ષાવિધિં વક્ષ્યે શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ ।
શ્રવણાદેવ મુચ્યેત વિના તસ્ય વિધાનતઃ

આવિરંચ્યાજ્જગત્સર્વં વિજ્ઞાય નશ્વરં બુધઃ ।
આધ્યાત્મિકાદિ ત્રિવિધ દુઃખમેવાનુભૂય ચ

અનિત્યત્વાચ્ચ સર્વેષાં સુખાનાં મુનિસત્તમ ।
દુઃખપક્ષે વિનિક્ષિપ્ય તાનિ તેભ્યો વિવર્જિતઃ

વિરજ્ય સંસૃતેર્હાનૌ સાધનાનિ વિચિંતયેત્ ।
અનુત્તમસુખસ્યાપિ સંપ્રાપ્તૌ ભૃશનિર્વૃતઃ

નરાણાં દુષ્કરત્વં હિ વિજ્ઞાય ચ મહામતિઃ ।
ભૃશમાર્ત્તસ્તતો વિપ્ર માં ગુરું શરણં વ્રજેત્

શાંતો વિમત્સરઃ કૃષ્ણે ભક્તોઽનન્યપ્રયોજનઃ ।
અનન્યસાધનઃ શ્રીમાન્કામલોભવિવર્જિતઃ

શ્રીકૃષ્ણરસતત્ત્વજ્ઞઃ કૃષ્ણમંત્રવિદાં વરઃ ।
કૃષ્ણમંત્રાશ્રયો નિત્યં મંત્રભક્તઃ સદા શુચિઃ

સદ્ધર્મશાસકોનિત્યં સદાચારનિયોજકઃ ।
સંપ્રદાયી કૃપાપૂર્ણો વિરાગી ગુરુરુચ્યતે

એવમાદિગુણઃ પ્રાયઃ શુશ્રૂષુર્ગુરુપાદયોઃ ।
ગુરૌ નિતાંતભક્તશ્ચ મુમુક્ષુઃ શિષ્ય ઉચ્યતે

યત્સાક્ષાત્સેવનં તસ્ય પ્રેમ્ણા ભાગવતો ભવેત્ ।
સ મોક્ષઃ પ્રોચ્યતે પ્રાજ્ઞૈર્વેદવેદાંગવેદિભિઃ

આશ્રિત્ય સ્વગુરોઃ પાદૌ નિજવૃત્તં નિવેદયેત્ ।
સ સંદેહાનપાકૃત્ય બોધયિત્વા પુનઃ પુનઃ

સ્વપાદપ્રણતં શાંતં શુશ્રૂષું નિજપાદયોઃ ।
અતિહૃષ્ટમનાઃ શિષ્યં મનુમધ્યાપયેત્પરમ્

ચંદનેન મૃદા વાપિ વિલિખેદ્બાહુમૂલયોઃ ।
વામદક્ષિણયોર્વિપ્ર શંખચક્રે યથાક્રમમ્

ઊર્દ્ધ્વપુંડ્રં તતઃ કુર્યાદ્ભાલાદિષુ વિધાનતઃ ।
તતોમંત્રદ્વયં તસ્ય દક્ષકર્ણે વિનિર્દિશેત્

મંત્રાર્થં ચ વદેત્તસ્મૈ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
દાસશબ્દયુતં નામ ધાર્યં તસ્ય પ્રયત્નતઃ

તતોઽતિભક્ત્યા સસ્નેહં વૈષ્ણવાન્ભોજયેદ્બુધઃ ।
શ્રીગુરું પૂજયેચ્ચાપિ વસ્ત્રાલંકરણાદિભિઃ

સર્વસ્વં ગુરવે દદ્યાત્તદર્દ્ધં વા મહામુને ।
સ્વદેહમપિ નિક્ષિપ્ય ગુરૌ સ્થેયમકિંચનૈઃ

ય એતૈઃ પંચભિર્વિદ્વાન્સંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતો ભવેત્ ।
દાસ્યભાગી સ કૃષ્ણસ્ય નાન્યથા કલ્પકોટિભિઃ

અંકનં ચોર્દ્ધ્વપુંડ્રશ્ચ મંત્રો નામવિધારણમ્ ।
પંચમો યાગ ઇત્યુક્તાઃ સંસ્કારાઃ પૂર્વસૂરિભિઃ

અંકનં શંખચક્રાદ્યૈઃ સચ્છિદ્રં પુંડ્રમુચ્યતે ।
દાસશબ્દયુતં નામમંત્રો યુગલસંજ્ઞકઃ

ગુરુવૈષ્ણવયોઃ પૂજા યાગ ઇત્યભિધીયતે ।
એતે પરમસંસ્કારા મયા તે પરિકીર્તિતાઃ

અથ તુભ્યં પ્રપન્નાનાં ધર્માન્વક્ષ્યામિ નારદ ।
યાનાસ્થાય ગમિષ્યંતિ હરિધામ નરાઃ કલૌ

ઇત્થં ગુરોર્લબ્ધમંત્રો ગુરુભક્તિપરાયણઃ ।
સેવમાનો ગુરું નિત્યં તત્કૃપાં ભાવયેત્સુધીઃ

સતાં ધર્માં સ્તતઃ શિક્ષેત્પ્રપન્નાનાં વિશેષતઃ ।
સ્વેષ્ટદેવધિયા નિત્યં વૈષ્ણવાન્પરિતોષયેત્

તાડનં ભર્ત્સનં કામિભોગ્યત્વેન યથા સ્ત્રિયઃ ।
ગૃહ્ણંતિ વૈષ્ણવાનાં ચ તત્તદ્ગ્રાહ્યં તથા બુધૈઃ

ઐહિક્યામુષ્મિકી ચિંતા નૈવ કાર્યા કદાચન ।
ઐહિકં તુ સદા ભાવ્યં પૂર્વાચરિતકર્મણા

આમુષ્મિકં તથા કૃષ્ણઃ સ્વયમેવ કરિષ્યતિ ।
અતો હિ તત્કૃતે ત્યાજ્યઃ પ્રયત્નઃ સર્વથા નરૈઃ

સર્વોપાયપરિત્યાગઃ કૃષ્ણીયાત્મતયાર્ચનમ્ ।
સુચિરં પ્રોષિતે કાંતે યથા પતિપરાયણા

પ્રિયાનુરાગિણી દીના તસ્યસંગૈકકાંક્ષિણી ।
તદ્ગુણાન્ભાવયેન્નિત્યં ગાયત્યપિ શૃણોતિ ચ

શ્રીકૃષ્ણગુણલીલાદિ સ્મરણાદિ તથાચરેત્ ।
ન પુનઃ સાધનત્વેન કાર્યં તત્તુ કદાચન

ચિરં પ્રોષ્યાગતં કાંતં પ્રાપ્ય કાંતધિયા યથા ।
ચુંબંતી વા શ્લિષ્યંતીવ નેત્રાંતે ન પિબંત્યપિ

બ્રહ્માનંદગતેવાશુ સેવતે પરયા મુદા ।
શ્રીમદર્ચાવતારેણ તથા પરિચરેદ્ધરિમ્

અનન્યશરણો નિત્યં તથૈવાનન્યસાધનઃ ।
અનન્યસાધનાર્થત્વાત્સ્યાદનન્ય પ્રયોજનઃ

નાન્યં ચ પૂજયેદ્દેવં ન નમેત્તં સ્મરેન્ન ચ ।
ન ચ પશ્યેન્ન ગાયેચ્ચ ન ચ નિંદેત્કદાચન

નાન્યોચ્છિષ્ટં ચ ભુંજીત નાન્યશેષં ચ ધારયેત્ ।
અવૈષ્ણવાનાં સંભાષા વંદનાદિ વિવર્જયેત્

ઈશવૈષ્ણવયોર્નિંદાં શૃણુયાન્ન કદાચન ।
કર્ણૌ પિધાય ગંતવ્યં શક્તૌ દંડં સમાચરેત્

આશ્રિત્ય ચાતકીં વૃત્તિં દેહપાતાવધિ દ્વિજ ।
દ્વયસ્યાર્થં ભાવયિત્વા સ્થેયમિત્યેવ મે મતિઃ

સરઃ સમુદ્ર નદ્યાદીન્વિહાય ચાતકો યથા ।
તૃષિતો મ્રિયતે વાપિ યાચતે વા પયોધરમ્

એવમેવ પ્રયત્નેન સાધનાનિ વિચિંતયેત્ ।
સ્વેષ્ટદેવઃસદાયાચ્યોગતિસ્ત્વંમેભવેરિતિ

સ્વેષ્ટદેવ તદીયાનાં ગુરોરપિ વિશેષતઃ ।
આનુકૂલ્યે સદા સ્થેયં પ્રાતિકૂલ્યં વિવર્જયેત્

સકૃત્પ્રપન્નો વક્ષ્યામિ કલ્યાણગુણતાં તયોઃ ।
વિચિંત્ય વિશ્વસેદેતૌ મામિમાવુદ્ધરિષ્યતઃ

સંસારસાગરાન્નાથ મિત્ર પુત્ર ગૃહા કુલાત્ ।
ગોપ્તારૌ મે યુવામેવ પ્રપન્નભયભંજનૌ

યોહં મમાસ્તિ યત્કિંચિદિહ લોકે પરત્ર ચ ।
તત્સર્વં ભવતોરદ્ય ચરણેષુ સમર્ચિતમ્

અહમસ્મ્યપરાધાનામાલયસ્ત્યક્ત સાધનઃ ।
અગતિશ્ચ તતો નાથૌ ભવંતાવેવ મે ગતિઃ

તવાસ્મિ રાધિકાકાંત કર્મણા મનસા ગિરા ।
કૃષ્ણકાંતે તવૈવાસ્મિ યુવામેવ ગતિર્મમ

શરણં વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ કરુણાનિકરાકરૌ ।
પ્રસાદં કુરુ તં દાસ્યં મયિ દુષ્ટેઽપરાધિનિ

ઇત્યેવં જપતા નિત્યં સ્થાતવ્યં પદ્યપંચકમ્ ।
અચિરાદેવ તદ્દાસ્યમિચ્છતા મુનિસત્તમ

બાહ્યધર્મા મયા હ્યેતે સંક્ષેપેણોપવર્ણિતાઃ ।
આંતરઃ પરમો ધર્મઃ પ્રપન્નાનામથોચ્યતે

કૃષ્ણપ્રિયા સખીભાવં સમાશ્રિત્ય પ્રયત્નતઃ ।
તયોઃ સેવાં પ્રકુર્વીત દિવાનક્તમતંદ્રિતઃ

ઉક્તો મંત્રસ્તદંગાનિ તથા તસ્યાધિકારિણઃ ।
તદ્ધર્માશ્ચ તથા તેભ્યઃ ફલં મંત્રસ્ય નારદ

અનુતિષ્ઠ ત્વમપ્યેતત્તયોર્દાસ્યમવાપ્સ્યસિ ।
સ્વાધિકારક્ષયે વિપ્ર સંદેહો નાત્ર કશ્ચન

સકૃન્માત્રપ્રપન્નાય તવાસ્મીતિ ચ યાચતે ।
નિજદાસ્યં હરિર્દદ્યાન્ન મેઽત્રાસ્તિ વિચારણા

અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ રહસ્યં પરમાદ્ભુતમ્ ।
શ્રુતપૂર્વં મયા કૃષ્ણાત્સાક્ષાદ્ભગવતઃ પરમ્

એષ તે કથિતો ધર્મ આંતરો મુનિસત્તમ ।
ગુહ્યાદેષ ગુહ્યતમો ગોપનીયઃ પ્રયત્નતઃ

મંત્રરત્નમહં પૂર્વં જપન્કૈલાસમૂર્દ્ધનિ ।
ધ્યાયન્નારાયણં દેવમવસં ગહને વને

તતસ્તુ ભગવાંસ્તુષ્ટઃ પ્રાદુરાસ મમાગ્રતઃ ।
વ્રિયતાં વર ઇત્યુક્તે મયાપ્યુદ્ઘાટ્ય લોચને

દૃષ્ટો દેવઃપ્રિયા સાર્દ્ધં સંસ્થિતો ગરુડોપરિ ।
પ્રણિપત્યાવોચમહં વરદં કમલાપતિમ્

યદ્રૂપં તે કૃપાસિંધો પરમાનંદદાયકમ્ ।
સર્વાનંદાશ્રયં નિત્યં મૂર્તિમત્સર્વતોઽધિકમ્

નિર્ગુણં નિષ્ક્રિયં શાંતં યદ્બ્રહ્મેતિ વિદુર્બુધાઃ ।
તદહં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ચક્ષુર્ભ્યાં પરમેશ્વર

તતો મામાહ ભગવાન્પ્રપન્નં કમલાપતિઃ ।
તદદ્ય દ્રક્ષ્યસે રૂપં યત્તે મનસિ કાંક્ષિતમ્

યમુના પશ્ચિમે તીરે ગચ્છ વૃંદાવનં મમ ।
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે દેવઃ પ્રિયાસાર્દ્ધં જગત્પતિઃ

અહમપ્યાગતસ્તર્હિ યમુનાયાસ્તટં શુભમ્ ।
તત્ર કૃષ્ણમપશ્યં ચ સર્વદેવેશ્વરેશ્વરમ્

ગોપવેષધરં કાંતં કિશોરવયસાન્વિતમ્ ।
પ્રિયાસ્કંધે સુવિન્યસ્ત વામહસ્તં મનોહરમ્

હસંતં હાસયતં તાં મધ્યે ગોપીકદંબકે ।
સ્નિગ્ધમેઘસમાભાસં કલ્યાણગુણમંદિરમ્

પ્રહસ્ય ચ તતઃ કૃષ્ણો મામાહામૃતભાષણઃ ।
અહં તે દર્શનં યાતો જ્ઞાત્વા રુદ્ર તવેપ્સિતમ્

યદદ્ય મે ત્વયા દૃષ્ટમિદં રૂપમલૌકિકમ્ ।
ઘનીભૂતામલપ્રેમ સચ્ચિદાનંદવિગ્રહમ્

નીરૂપં નિર્ગુણં વ્યાપિ ક્રિયાહીનં પરાત્પરમ્ ।
વદંત્યુપનિષત્સંઘા ઇદમેવ મમાનઘમ્

પ્રકૃત્યુત્થગુણાભાવાદનંતત્વાત્તથેશ્વરમ્ ।
અસિદ્ધત્વાન્મદ્ગુણાનાં નિર્ગુણં માં વદંતિ હિ

અદૃશ્યત્વાન્મમૈતસ્ય રૂપસ્ય ચર્મચક્ષુષા ।
અરૂપં માં વદંત્યેતે વેદાઃ સર્વે મહેશ્વર

વ્યાપકત્વાચ્ચિદંશેન બ્રહ્મેતિ ચ વિદુર્બુધાઃ ।
અકર્તૃત્વાત્પ્રપંચસ્ય નિષ્ક્રિયં માં વદંતિ હિ

માયાગુણૈર્યતોમેંઽશા કુર્વંતિ સર્જનાદિકમ્ ।
ન કરોમિ સ્વયં કિંચિત્સૃષ્ટ્યાદિકમહં શિવ

અહમાસાં મહાદેવ ગોપીનાં પ્રેમવિહ્વલઃ ।
ક્રિયાંતરં ન જાનામિ નાત્માનમપિ નારદ

વિહરામ્યનયા નિત્યમસ્યાઃ પ્રેમવશીકૃતઃ ।
ઇમાં તુ મત્પ્રિયાં વિદ્ધિ રાધિકાં પરદેવતામ્

અસ્યાશ્ચ પરિતઃ પશ્ય સખ્યઃ શતસહસ્રશઃ ।
નિત્યાઃ સર્વા ઇમા રુદ્ર યથાહં નિત્યવિગ્રહઃ

ગોપા ગાવો ગોપિકાશ્ચ સદા વૃંદાવનં મમ ।
સર્વમેતન્નિત્યમેવ ચિદાનંદરસાત્મકમ્

ઇદમાનંદકંદાખ્યં વિદ્ધિ વૃંદાવનં મમ ।
યસ્મિન્પ્રવેશમાત્રેણ ન પુનઃ સંસૃતિં વિશેત્

મદ્વનં પ્રાપ્ય યો મૂઢઃ પુનરન્યત્ર ગચ્છતિ ।
સ આત્મહા ભવેદેવ સત્યં સત્યં મયોદિતમ્

વૃંદાવનં પરિત્યજ્ય નૈવ ગચ્છામ્યહં ક્વચિત્ ।
નિવસામ્યનયા સાર્દ્ધમહમત્રૈવ સર્વદા

ઇત્યેવં સર્વમાખ્યાતં યત્તે રુદ્ર હૃદિ સ્થિતમ્ ।
કથયસ્વ મમેદાનીં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

તતસ્તમબ્રવં દેવમહં ચ મુનિસત્તમ ।
ઈદૃશસ્ત્વં કથં લભ્યસ્તમુપાયં વદસ્વ મે

તતો મામાહ ભગવાન્સાધુ રુદ્ર તવોદિતમ્ ।
અતિગુહ્યતમં હ્યેતદ્ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ

સકૃદાવાં પ્રપન્નો યસ્ત્યક્તોપાય ઉપાસતે ।
ગોપીભાવેન દેવેશ સ મામેતિ ન ચેતરઃ

સકૃદાવાં પ્રપન્નો વા મત્પ્રિયામેકિકામુત ।
સેવતેનન્યભાવેન સ મામેતિ ન સંશયઃ

યો મામેવ પ્રપન્નશ્ચ મત્પ્રિયાં ન મહેશ્વર ।
ન કદાપિ સ ચાપ્નોતિ મામેવં તે મયોદિતમ્

સકૃદેવ પ્રપન્નોયસ્તવાસ્મીતિ વદેદપિ ।
સાધનેન વિનાપ્યેવ મામાપ્નોતિ ન સંશયઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મત્પ્રિયાં શરણં વ્રજેત્ ।
આશ્રિત્ય મત્પ્રિયાં રુદ્ર માં વશીકર્ત્તુમર્હસિ

ઇદં રહસ્યં પરમં મયા તે પરિકીર્તિતમ્ ।
ત્વયાપ્યેતન્મહાદેવ ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ

ત્વમપ્યેનાં સમાશ્રિત્ય રાધિકાં મમ વલ્લભામ્ ।
જપન્મે યુગલં મંત્રં સદા તિષ્ઠ મદાલયે

શિવ ઉવાચ-।
ઇત્યુક્ત્વા દક્ષિણે કર્ણે મમ કૃષ્ણો દયાનિધિઃ ।
ઉપદિશ્ય પરં મંત્રં સંસ્કારાંશ્ચ વિધાય હિ

સગણોંઽતર્દધે વિપ્ર તત્રૈવ મમ પશ્યતઃ ।
અહમપ્યત્ર તિષ્ઠામિ તદારભ્ય નિરંતરમ્

સર્વમેતન્મયા તુભ્યં સાંગમેવ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
અધુના વદ વિપ્રેંદ્ર કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૃંદાવનમાહાત્મ્યે દ્વ્યશીતિતમોઽધ્યાયઃ