પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.71

શ્રીદેવ્યુવાચ-
ભગવન્સર્વભૂતેશ સર્વાત્મન્સર્વસંભવ ।
દેવેશ્વર મહાદેવ સર્વજ્ઞ કરુણાકર

ત્વયાનુકંપિતૈવાહં ભૂયોઽપ્યાહાનુકંપયા ।
ત્રૈલોક્યમોહના મંત્રાસ્ત્વયા મે કથિતાઃ પ્રભો

તેન દેવેન ગોપીભિર્મહામોહનરૂપિણા ।
કેન કેન વિશેષણ ચિક્રીડે તદ્વદસ્વ મે

મહાદેવ ઉવાચ।
એકદા વાદયન્વીણાં નારદો મુનિપુંગવઃ ।
કૃષ્ણાવતારમાજ્ઞાય પ્રયયૌ નંદગોકુલમ્

ગત્વા તત્ર મહાયોગમયેશં વિભુમચ્યુતમ્ ।
બાલનાટ્યધરં દેવદર્શનં નંદવેશ્મનિ

સુકોમલપટાસ્તીર્ણહેમપર્યંકિકોપરિ ।
શયાનં ગોપકન્યાભિઃ પ્રેક્ષમાણં સદા મુદમ્

અતીવ સુકુમારાંગં મુગ્ધં મુગ્ધવિલોકનમ્ ।
વિસ્રસ્તનીલકુટિલકુંતલાવનિમંડલમ્

કિંચિત્સ્મિતાંકુરવ્યંજદેકદ્વિરદકુડ્મલમ્ ।
સ્વપ્રભાભિર્ભાસયંતં સમંતાદ્ભવનોદરમ્

દિગ્વાસસં સમાલોક્ય સોઽતિહર્ષમવાપ હ ।
સંભાષ્ય ગોપતિં નંદમાહ સર્વપ્રભુપ્રિયઃ

નારાયણપરાણાં તુ જીવનં હ્યતિદુર્લભમ્ ।
અસ્ય પ્રભાવમતુલં ન જાનંતીહ કેચન

ભવ બ્રહ્માદયોઽપ્યસ્મિન્રતિં વાંચ્છન્તિ શાશ્વતીમ્ ।
ચરિતં ચાસ્ય બાલસ્ય સર્વેષામેવ હર્ષણમ્

મુદા ગાયંતિ શૃણ્વંતિ ચાભિનંદંતિ તાદૃશાઃ ।
અસ્મિંસ્તવ સુતેઽચિંત્યપ્રભાવે સ્નિગ્ધમાનસાઃ

નરાઃ સંતિ ન તેષાં વૈ ભવબાધા ભવિષ્યતિ ।
મુંચેહ પરલોકેચ્છાઃ સર્વા બલ્લવસત્તમ

એકાંતેનૈકભાવેન બાલેઽસ્મિન્પ્રીતિમાચર ।
ઇત્યુક્ત્વા નંદભવનાન્નિષ્ક્રાંતો મુનિપુંગવઃ

તેનાર્ચિતો વિષ્ણુબુદ્ધ્યા પ્રણમ્ય ચ વિસર્જિતઃ ।
અથાસૌ ચિંતયામાસ મહાભાગવતો મુનિઃ

અસ્ય કાંતા ભગવતી લક્ષ્મીર્નારાયણે હરૌ ।
વિધાય ગોપિકારૂપં ક્રીડાર્થં શાર્ઙ્ગધન્વનઃ

અવશ્યમવતીર્ણા સા ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
તામહં વિચિનોમ્યદ્ય ગેહેગેહે વ્રજૌકસામ્

વિમૃશ્યૈવં મુનિવરો ગેહાનિ વ્રજવાસિનામ્ ।
પ્રવિવેશાતિથિર્ભૂત્વા વિષ્ણુબુદ્ધ્યા સુપૂજિતઃ

સર્વેષાં બલ્લવાદીનાં રતિં નંદસુતે પરામ્ ।
દૃષ્ટ્વા મુનિવરઃ સર્વાન્મનસા પ્રણનામ હ

ગોપાલાનાં ગૃહે બાલાં દદર્શ શ્વેતરૂપિણીમ્ ।
સ દૃષ્ટ્વા તર્કયામાસ રમા હ્યેષા ન સંશયઃ

પ્રવિવેશ તતો ધીમાન્નંદસખ્યુર્મહાત્મનઃ ।
કસ્યચિદ્ગોપવર્ય્યસ્ય ભાનુનામ્નો ગૃહં મહત્

અર્ચિતો વિધિવત્તેન સોઽપ્યપૃચ્છન્મહામનાઃ ।
સાધો ત્વમસિ વિખ્યાતો ધર્મનિષ્ઠતયા ભુવિ

તવાહં ધનધાન્યાદિ સમૃદ્ધિં સંવિભાવયે ।
કચ્ચિત્તે યોગ્યઃ પુત્રોઽસ્તિ કન્યા વા શુભલક્ષણા

યતસ્તે કીર્તિરખિલં લોકં વ્યાપ્ય ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્તો મુનિવર્ય્યેણ ભાનુરાનીય પુત્રકમ્

મહાતેજસ્વિનં દૃપ્તં નારદાયાભ્યવાદયત્ ।
દૃષ્ટ્વા મુનિવરસ્તં તુ રૂપેણાપ્રતિમં ભુવિ

પદ્મપત્રવિશાલાક્ષં સુગ્રીવં સુંદરભ્રુવમ્ ।
ચારુદંતં ચારુકર્ણં સર્વાવયવસુંદરમ્

તં સમાશ્લિષ્ય બાહુભ્યાં સ્નેહાશ્રૂણિ વિમુચ્ય ચ ।
તતઃ સ ગદ્ગદ પ્રાહ પ્રણયેન મહામુનિઃ

નારદ ઉવાચ-।
અયં શિશુસ્તે ભવિતા સુસખા રામકૃષ્ણયોઃ ।
વિહરિષ્યતિ તાભ્યાં ચ રાત્રિંદિવમતંદ્રિતઃ

તત આભાષ્ય તં ગોપપ્રવરં મુનિપુંગવઃ ।
યદા ગંતું મનશ્ચક્રે તત્રૈવં ભાનુરબ્રવીત્

એકાસ્તિ પુત્રિકા દેવ દેવપત્ન્યુપમા મમ ।
કનીયસી શિશોરસ્ય જડાંધબધિરાકૃતિઃ

ઉત્સાહાદ્વૃદ્ધયે યાચે ત્વાં વરં ભગવત્તમ ।
પ્રસન્નદૃષ્ટિમાત્રેણ સુસ્થિરાં કુરુ બાલિકામ્

શ્રુત્વૈવં નારદો વાક્યં કૌતુકાકૃષ્ટમાનસઃ ।
અથ પ્રવિશ્ય ભવનં લુઠંતીં ભૂતલે સુતામ્

ઉત્થાપ્યાંકે નિધાયાતિસ્નેહવિહ્વલમાનસઃ ।
ભાનુરપ્યાયયૌ ભક્તિનમ્રો મુનિવરાંતિકમ્

અથ ભાગવતશ્રેષ્ઠઃ કૃષ્ણસ્યાતિપ્રિયો મુનિઃ ।
દૃષ્ટ્વા તસ્યાઃ પરં રૂપમદૃષ્ટાશ્રુતમદ્ભુતમ્

અભૂત્પૂર્વસમં મુગ્ધો હરિપ્રેમા મહામુનિઃ ।
વિગાહ્ય પરમાનંદસિંધુમેકરસાયનમ્

મુહૂર્ત્તદ્વિતયં તત્ર મુનિરાસીચ્છિલોપમઃ ।
મુનીંદ્રઃ પ્રતિબુદ્ધસ્તુ શનૈરુન્મીલ્ય લોચને

મહાવિસ્મયમાપન્નસ્તૂષ્ણીમેવ સ્થિતોઽભવત્ ।
અંતર્હૃદિ મહાબુદ્ધિરેવમેવં વ્યચિંતયત્

ભ્રાંતં સર્વેષુ લોકેષુ મયા સ્વચ્છંદચારિણા ।
અસ્યા રૂપેણ સદૃશી દૃષ્ટ્વા નૈવ ચ કુત્રચિત્

બ્રહ્મલોકે રુદ્રલોક ઇંદ્રલોકે ચ મે ગતિઃ ।
ન કોપિ શોભાકોટ્યંશઃ કુત્રાપ્યસ્યા વિલોકિતઃ

મહામાયા ભગવતી દૃષ્ટા શૈલેંદ્રનંદિની ।
યસ્યા રૂપેણ સકલં મુહ્યતે સચરાચરમ્

સાપ્યસ્યાઃ સુકુમારાંગી લક્ષ્મીં નાપ્નોતિ કર્હિચિત્ ।
લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી કાંતિ વિદ્યાદ્યાશ્ચ વરસ્ત્રિયઃ

છાયામપિ સ્પૃશંત્યસ્યાઃ કદાચિન્નૈવ દૃશ્યતે ।
વિષ્ણોર્યન્મોહિનીરૂપં હરો યેન વિમોહિતઃ

મયા દૃષ્ટં ચ તદપિ કુતોઽસ્યાસદૃશં ભવેત્ ।
તતોઽસ્યાસ્તત્ત્વમાજ્ઞાતું ન મે શક્તિઃ કથંચન

અન્યે ચાપિ ન જાનંતિ પ્રાયેણૈનાં હરેઃ પ્રિયામ્ ।
અસ્યાઃ સંદર્શનાદેવ ગોવિંદચરણાંબુજે

યા પ્રેમર્દ્ધિરભૂત્સા મે ભૂતપૂર્વા ન કર્હિચિત્ ।
એકાંતે નૌમિ ભવતીં દર્શયિત્વાતિવૈભવમ્

કૃષ્ણસ્ય સંભવત્યસ્યા રૂપં પરમતુષ્ટયે ।
વિમૃશ્યૈવં મુનિર્ગોપપ્રવરં પ્રેષ્ય કુત્રચિત્

નિભૃતે પરિતુષ્ટાવ બાલિકાં દિવ્યરૂપિણીમ્ ।
અપિ દેવિ મહાયોગમાયેશ્વરિ મહાપ્રભે

મહામોહનદિવ્યાંગિ મહામાધુર્યવર્ષિણિ ।
મહાદ્ભુતરસાનંદશિથિલીકૃતમાનસે

મહાભાગ્યેન કેનાપિ ગતાસિ મમ દૃક્પથમ્ ।
નિત્યમંતર્મુખાદૃષ્ટિસ્તવ દેવિ વિભાવ્યતે

અંતરેવ મહાનંદપરિતૃપ્તૈવ લક્ષ્યસે ।
પ્રસન્નં મધુરં સૌમ્યમિદં સુમુખમંડનમ્

વ્યનક્તિપરમાશ્ચર્યં કમપ્યંતઃ સુખોદયમ્ ।
રજઃ સંબંધિકલિકા શક્તિસ્તત્વાતિશોભને

સૃષ્ટિસ્થિતિસમાહારરૂપિણી ત્વમધિષ્ઠિતા ।
તત્ત્વં વિશુદ્ધસત્વાશુ શક્તિર્વિદ્યાત્મિકા પરા

પરમાનંદસંદોહં દધતી વૈષ્ણવં પરમ્ ।
કા ત્વયાશ્ચર્યવિભવે બ્રહ્મરુદ્રાદિદુર્ગમે

યોગીંદ્રાણાં ધ્યાનપથં ન ત્વં સ્પૃશસિ કર્હિચિત્ ।
ઇચ્છાશક્તિર્જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિસ્તવેશિતુઃ

તવાંશમાત્રમિત્યેવં મનીષા મે પ્રવર્ત્તતે ।
માયાવિભૂતયોઽચિંત્યાસ્તન્માયાર્ભકમાયિનઃ

પરેશસ્ય મહાવિષ્ણોસ્તાઃ સર્વાસ્તે કલાકલાઃ ।
આનંદરૂપિણી શક્તિસ્ત્વમીશ્વરિ ન સંશયઃ

ત્વયા ચ ક્રીડતે કૃષ્ણો નૂનં વૃંદાવને વને ।
કૌમારેણૈવ રૂપેણ ત્વં વિશ્વસ્ય ચ મોહિની

તારુણ્યવયસા સ્પૃષ્ટં કીદૃક્તે રૂપમદ્ભુતમ્ ।
કીદૃશં તવ લાવણ્યં લીલાહાસેક્ષણાન્વિતમ્

હરિ માનુષલોભેન વપુરાશ્ચર્યમંડિતમ્ ।
દ્રષ્ટું તદહમિચ્છામિ રૂપં તે હરિવલ્લભે

યેન નંદસુતઃ કૃષ્ણો મોહં સમુપયાસ્યતિ ।
ઇદાનીં મમ કારુણ્યાન્નિજં રૂપં મહેશ્વરિ

પ્રણતાય પ્રપન્નાય પ્રકાશયિતુમર્હસિ ।
ઇત્યુક્તા મુનિવર્ય્યેણ તદનુવ્રતચેતસા

મહામાહેશ્વરીં નત્વા મહાનંદમયીં પરામ્ ।
મહાપ્રેમતરોત્કંઠા વ્યાકુલાંગીં શુભેક્ષણામ્

ઈક્ષમાણેન ગોવિંદમેવં વર્ણયતાસ્થિતમ્ ।
જયકૃષ્ણ મનોહારિઞ્જય વૃંદાવનપ્રિય

જયભ્રૂભંગલલિત જયવેણુરવાકુલ ।
જય બર્હકૃતોત્તંસ જયગોપીવિમોહન

જય કુંકુમલિપ્તાંગ જય રત્નવિભૂષણ ।
કદાહં ત્વત્પ્રસાદેન અનયા દિવ્યરૂપયા

સહિતં નવતારુણ્ય મનોહારિ વપુઃશ્રિયા ।
વિલોકયિષ્યે કૈશોરે મોહનં ત્વાં જગત્પતે

એવં કીર્ત્તયતસ્તસ્ય તત્ક્ષણાદેવ સા પુનઃ ।
બભૂવ દધતી દિવ્યં રૂપમત્યંતમોહનમ્

ચતુર્દશાબ્દવયસા સંમિતં લલિતં પરમ્ ।
સમાનવયસશ્ચાન્યાસ્તદૈવ વ્રજબાલિકાઃ

આગત્ય વેષ્ટયામાસુર્દિવ્યભૂષાંબરસ્રજઃ ।
મુનીંદ્રઃ સ તુ નિશ્ચેષ્ટો બભૂવાશ્ચર્યમોહિતઃ

બાલાયાસ્તાસ્તદા સખ્યશ્ચરણાંબુકણૈર્મુનિમ્ ।
નિષિચ્ય બોધયામાસુરૂચુશ્ચ કૃપયાન્વિતાઃ

મુનિવર્ય મહાભાગ મહાયોગેશ્વરેશ્વર ।
ત્વયૈવ પરયા ભક્ત્યા ભગવાન્હરિરીશ્વરઃ

નૂનમારાધિતો દેવો ભક્તાનાં કામપૂરકઃ ।
યદિયંબ્રહ્મરુદ્રાદ્યૈર્દેવૈઃ સિદ્ધમુનીશ્વરૈઃ

મહાભાગવતૈશ્ચાન્યૈર્દુર્દર્શા દુર્ગમાપિ ચ ।
અત્યદ્ભુતવયોરૂપમોહિની હરિવલ્લભા

કેનાપ્યચિંત્ય ભાગ્યેન તવદૃષ્ટિપથં ગતા ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ વિપ્રર્ષે ધૈર્યમાલંબ્ય સત્વરમ્

એનાં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય નમસ્કુરુ પુનઃપુનઃ ।
કિં ન પશ્યસિ ચાર્વંગીમત્યંતવ્યાકુલામિવ

અસ્મિન્નેવ ક્ષણે નૂનમંતર્ધાનં ગમિષ્યતિ ।
નાનયા સહ સંલાપઃ કથંચિત્તે ભવિષ્યતિ

દર્શનં ચ પુનર્નાસ્યાઃ પ્રાપ્સ્યસિ બ્રહ્મવિત્તમ ।
કિંતુ વૃંદાવને કાપિ ભાત્યશોકલતા શુભા

સર્વકાલેઽપિ પુષ્પાઢ્યા સર્વદિગ્વ્યાપિ સૌરભા ।
ગોવર્દ્ધનાદદૂરેણ કુસુમાખ્યસરસ્તટે

તન્મૂલે હ્યર્દ્ધરાત્રે ચ દ્રક્ષ્યસ્યસ્માનશેષતઃ ।
શ્રુત્વૈવં વચનં તાસાં સ્નેહવિહ્વલચેતસામ્

યાવત્પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પ્રણમેદ્દંડવન્મુનિઃ ।
મુહૂર્ત્તદ્વિતયં બાલાં નાનાનિર્માણશોભનામ્

આહૂય ભાનું પ્રોવાચ નારદઃ સર્વશોભનામ્ ।
એવં પ્રભાવા બાલેયં ન સાધ્યા દૈવતૈરપિ

કિંતુ યદ્ગૃહમેતસ્યાઃ પદચિહ્નવિભૂષિતમ્ ।
તત્ર નારાયણો દેવઃ સ્વયં વસતિ માધવઃ

લક્ષ્મીશ્ચ વસતે નિત્યં સર્વાભિઃ સર્વસિદ્ધિભિઃ ।
અદ્ય એનાં વરારોહાં સર્વાભરણભૂષણામ્

દેવીમિવ પરાં ગેહે રક્ષ યત્નેન સત્તમ ।
ઇત્યુક્ત્વા મનસૈવૈનાં મહાભાગવતોત્તમઃ

તદ્રૂપમેવ સંસ્મૃત્ય પ્રવિષ્ટો ગહનં વનમ્ ।
અશોકલતિકામૂલમાસાદ્ય મુનિસત્તમઃ

પ્રતીક્ષમાણો દેવીં તાં તત્રૈવાગમનં નિશિ ।
સ્થિતોઽત્ર પ્રેમવિકલશ્ચિંતયન્કૃષ્ણવલ્લભામ્

અથ મધ્યનિશાભાગે યુવત્યઃ પરમાદ્ભુતાઃ ।
પૂર્વં દૃષ્ટ્વાસ્તથાન્યાશ્ચ વિચિત્રાભરણસ્રજઃ

દૃષ્ટ્વા મનસિ સંભ્રાંતો દંડવત્પતિતો ભુવિ ।
પરિવાર્ય મુનિં સર્વાસ્તાઃ પ્રવિવિશુઃ શુભાઃ

પ્રષ્ટુકામોઽપિ સ મુનિઃ કિંચિત્સ્વાભિમતં પ્રિયમ્ ।
નાશકત્પ્રેમલાવણ્યપ્રિયભાષાપ્રધર્ષિતઃ

અથાગતા મુનિશ્રેષ્ઠં કૃતાંજલિમવસ્થિતમ્ ।
ભક્તિભારાનતગ્રીવં સવિસ્મયં સસંભ્રમમ્

સુવિનીતતમં પ્રાહ તત્રૈવ કરુણાન્વિતા ।
અશોકમાલિની નામ્ના અશોકવનદેવતા

અશોકમાલિન્યુવાચ।
અશોકકલિકાયાં તુ વસામ્યસ્યાં મહામુને ।
રક્તાંબરધરા નિત્યં રક્તમાલાનુલેપના

રક્તસિંદૂરકલિકા રક્તોત્પલવતંસિની ।
રક્તમાણિક્યકેયૂર મુકુટાદિવિભૂષિતા

એકદા પ્રિયયા સાર્દ્ધં વિહરંત્યો મધૂત્સવે ।
તત્રૈવ મિલિતા ગોપબાલિકાશ્ચિત્રવાસસઃ

અહં ચાશોકમાલાભિર્ગોપવેષધરં હરિમ્ ।
રમારૂપાશ્ચ તાઃ સર્વા ભક્ત્યા સમ્યગપૂજયમ્

તતઃ પ્રભૃતિ ચૈતાસાં મધ્યે તિષ્ઠામિ સર્વદા ।
ભૂષાભિર્વિવિધાભિશ્ચ તોષયિત્વા રમાપતિમ્

પરાત્પરમહં સર્વં વિજાનામીહ સર્વતઃ ।
ગોગોપગોપિકાદીનાં રહસ્યં ચાપિ વેદ્મ્યહમ્

તવ જિજ્ઞાસિતં સર્વં હૃદિ પ્રત્યભિભાષિતમ્ ।
તાં દેવીમદ્ભુતાકારામદ્ભુતાનંદદાયિનીમ્

હરેઃ પ્રિયાં હિરણ્યાભાં હીરકોજ્જ્વલમુદ્રિકામ્ ।
કથં પશ્યામિ લોલાક્ષીં કથં વા તત્પદાંબુજમ્

આરાધ્યતેઽતિભક્ત્યેતિ ત્વયા બ્રહ્મન્વિમર્શિતમ્ ।
તત્ર તે કથયિષ્યામિ વૃત્તાંતં સુમહાત્મનામ્

માનસે સરસિ સ્થિત્વા તપસ્તીવ્રમુપેયુષામ્ ।
જપતાં સિદ્ધમંત્રાંશ્ચ ધ્યાયતાં હરિમીશ્વરમ્

મુનીનાં કાંક્ષતાં નિત્યં તસ્યા એવ પદાંબુજમ્ ।
એકસપ્તતિસાહસ્રં સંખ્યાતાનાં મહૌજસામ્

તત્તેઽહં કથયામ્યદ્ય તદ્રહસ્યં પરં વને

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શ્રીરાધાકૃષ્ણ-।
માહાત્મ્યે એકસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ