પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.66

શેષ ઉવાચ।
કથિતૌ વૈ સુમતિના વાલ્મીકેરાશ્રમે શિશૂ ।
પુત્રૌ સ્વીયાવિતિ જ્ઞાત્વા વાલ્મીકિં પ્રતિ સંજગૌ

શ્રીરામ ઉવાચ।
કૌ શિશૂ મમ સારૂપ્યધારકૌ બલિનાં વરૌ ।
કિમર્થં તિષ્ઠતસ્તત્ર ધનુર્વિદ્યાવિશારદૌ

અમાત્યકથિતૌ શ્રુત્વા વિસ્મયો મમ જાયતે ।
યૌ શત્રુઘ્નં હનૂમંતં લીલયાંગ બબંધતુઃ

તસ્માચ્છંસ મુને સર્વં બાલયોશ્ચ વિચેષ્ટિતમ્ ।
યથા મે પરમા પ્રીતિર્ભવત્યેવમભીપ્સિતા

ઇતિ તત્કથિતં શ્રુત્વા રાજરાજસ્ય ધીમતઃ ।
ઉવાચ પરમં વાક્યં સ્પષ્ટાક્ષરસમન્વિતમ્

વાલ્મીકિરુવાચ।
તવાંતર્યામિણો નૄણાં કથં જ્ઞાનં ચ નો ભવેત્ ।
તથાપિ કથયામ્યત્ર તવ સંતોષહેતવે

રાજન્યૌ બાલકૌ મહ્યમાશ્રમે બલિનાં વરૌ ।
ત્વત્સારૂપ્યધરૌ સ્વાંગમનોહરવપુર્ધરૌ

ત્વયા યદા વને ત્યક્તા જાનકી વૈ નિરાગસી ।
અંતર્વત્ની વને ઘોરે વિલપંતી મુહુર્મુહુઃ

કુરરીમિવ દુઃખાર્તાં વીક્ષ્યાહં તવ વલ્લભામ્ ।
જનકસ્ય સુતાં પુણ્યામાશ્રમે ત્વાનયં તદા

તસ્યાઃ પર્ણકુટીરમ્યા રચિતા મુનિપુત્રકૈઃ ।
તસ્યામસૂત પુત્રૌ દ્વૌ ભાસયંતૌ દિશો દશ

તયોરકરવં નામ કુશો લવ ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
વવૃધાતેઽનિશં તત્ર શુક્લપક્ષે યથા શશી

કાલેનોપનયાદ્યાનિ સર્વાણિ કૃતવાનહમ્ ।
વેદાન્સાંગાનહં સર્વાન્ગ્રાહયામાસ ભૂપતે

સર્વાણિ સરહસ્યાનિ શૃણુષ્વ મુખતો મમ ।
આયુર્વેદં ધનુર્વિદ્યાં શસ્ત્રવિદ્યાં તથૈવ ચ

વિદ્યાં જાલંધરીં ચાથ સંગીતકુશલૌ કૃતૌ ।
ગંગાકૂલે ગાયમાનૌ લતાકુંજવનેષુ ચ

ચંચલૌ ચલચિત્તૌ તૌ સર્વવિદ્યાવિશારદૌ ।
તદાહમતિસંતોષં પ્રાપ્તશ્ચાહં રઘૂત્તમ

દત્ત્વા સર્વાણિ ચાસ્ત્રાણિ મસ્તકે નિહિતઃ કરઃ ।
અતીવગાનકુશલૌ દૃષ્ટ્વા લોકા વિસિષ્મિરે ।
ષડ્જમધ્યમગાંધારસ્વરભેદવિશારદૌ

તથાવિધૌ વિલોક્યાહં ગાપયામિ મનોહરમ્ ।
ભવિષ્યજ્ઞાનયોગાચ્ચ કૃતં રામાયણં શુભમ્

મૃદંગપણવાદ્યાદિ યંત્રવીણાવિશારદૌ ।
વનેવને ચ ગાયંતૌ મૃગપક્ષિવિમોહકૌ

અદ્ભુતં ગીતમાધુર્યં તવ રામકુમારયોઃ ।
શ્રોતું તૌ વરુણો બાલા વા નિનાય વિભાવરીમ્

મનોહરવયોરૂપૌ ગાનવિદ્યાબ્ધિપારગૌ ।
કુમારૌ જગદુસ્તત્ર લોકેશાદેશતઃ કલમ્

પરમં મધુરં રમ્યં પવિત્રં ચરિતં તવ ।
શુશ્રાવ વરુણઃ સાર્દ્ધં કુટુંબેન ચ ગાયકૈઃ

શૃણ્વન્નૈવ ગતસ્તૃપ્તિં મિત્રેણ વરુણઃ સહ ।
સુધાતોઽપિ પરં સ્વાદુચરિતં રઘુનંદન

ગાનાનંદમહાલોભ હૃતપ્રાણેંદ્રિયક્રિયઃ ।
પ્રત્યાગંતું દિદેશાસૌ કુમારૌ ન હિ તાવકૌ

રમણીય મહાભોગૈર્લોભિતાવપિ બાલકૌ ।
ચલિતૌ ન ગુરોશ્ચાત્મમાતુઃ પાદાંબુજસ્મૃતેઃ

અહં ચાપિ ગતઃ પશ્ચાદ્વરુણાલયમુત્તમમ્ ।
વરુણઃ પ્રેમસહિતઃ પૂજાં ચક્રે મમ પ્રભો

પૃચ્છતે જન્મકર્માદિ સર્વજ્ઞાયાપિ બાલયોઃ ।
વરુણાયાબ્રુવં સર્વં જન્મવિદ્યાદ્યુપાગમમ્

શ્રુત્વા સીતાસુતૌ દેવઃ સ ચક્રેંબરભૂષણૈઃ ।
દેવદત્તમિતિ ગ્રાહ્યમિતિ મદ્વાક્યગૌરવાત્

આહૃતં રાજપુત્રાભ્યાં યદ્દત્તં વરુણેન તત્ ।
પ્રસન્નેન તયોર્વાદ્યગાનવિદ્યાવયોગુણૈઃ ।
તતો મામબ્રવીત્સીતામુદ્દિશ્ય વરુણઃ કૃતી

સીતાપતિ વ્રતાધુર્યા રૂપશીલવયોન્વિતા ।
વીરપુત્રા મહાભાગા ત્યાગં નાર્હતિ કર્હિચિત્

મહતી હાનિરેતસ્યાસ્ત્યાગે હિ રઘુનંદન ।
સિદ્ધીનાં પરમાસિદ્ધિરેષા તે હ્યનપાયિની

પામરૈર્મહિમાનાસ્યા જ્ઞાયતે યદિ દૂષિતૈઃ ।
કા હાનિસ્તાવતા રામ પુણ્યશ્રવણકીર્તન

અસ્મત્સાક્ષિકમેતસ્યાઃ પાવનં ચરિતં સદા ।
સદ્યસ્તે સિદ્ધિમાયાંતિ યે સીતાપદચિંતકાઃ

યસ્યાઃ સંકલ્પમાત્રેણ જન્મસ્થિતિલયાદિકાઃ ।
ભવંતિ જગતાં નિત્યં વ્યાપારા ઐશ્વરા અમી

સીતા મૃત્યુઃસુધા ચેયં તપત્યેષા ચ વર્ષતિ ।
સ્વર્ગો મોક્ષસ્તપો યોગો દાનં ચ તવ જાનકી

બ્રહ્માણં શિવમન્યાંશ્ચ લોકપાલાન્મદાદિકાન્ ।
કરોત્યેષા કરોત્યેવ નાન્યા સીતા તવ પ્રિયા

ત્વં પિતા સર્વલોકાનાં સીતા ચ જનનીત્યતઃ ।
કુદૃષ્ટિરત્ર તુ ક્ષેમયોગ્યા ન તવ કર્હિચિત્

વેત્તિ સીતાં સદા શુદ્ધાં સર્વજ્ઞો ભગવાન્સ્વયમ્ ।
ભવાનપિ સુતાં ભૂમેઃ પ્રાણાદપિ ગરીયસીમ્

આદર્તવ્યા ત્વયા તસ્માત્પ્રિયા શુદ્ધેતિ જાનકી ।
ન ચ શાપપરાભૂતિઃ સીતાયાં ત્વયિ વા વિભો

ઇમાનિ મમ વાક્યાનિ વાચ્યાનિ જગતાં પતિમ્ ।
રામં પ્રતિ ત્વયા સાક્ષાદ્વાલ્મીકે મુનિસત્તમ

ઇત્યુક્તો વરુણેનાહં સીતાસંગ્રહકારણાત્ ।
એવમેવ હિ સર્વૈશ્ચ લોકપાલૈરપિ પ્રભો

શ્રુતં રામાયણોદ્ગાનં પુત્રાભ્યાં તે સુરાસુરૈઃ ।
ગંધર્વૈરપિ સર્વૈશ્ચ કૌતુકાવિષ્ટમાનસૈઃ

પ્રસન્ના એવ સર્વેઽપિ પ્રશશંસુઃ સુતૌ ચ તે ।
ત્રૈલોક્યં મોહિતં તાભ્યાં રૂપગાનવયોગુણૈઃ

દત્તં યલ્લોકપાલૈસ્તુ સુતાભ્યાં સ્વીકૃતં હિ તત્ ।
ઋષિભિશ્ચ વરા આભ્યામન્યેભ્યઃ કીર્તિરેવ ચ

એકરામં જગત્સર્વં પૂર્વં મુનિવિલોકિતમ્ ।
ત્રિરામમધુના જાંતં સુતાભ્યાં તેખિલેક્ષિતમ્

એકકામપરામૂર્તિર્લોકે પૂર્વમવેક્ષિતા ।
કામૈશ્ચતુર્ભિરદ્યાયં જાયતે ચ યતસ્તતઃ

સર્વત્રાન્યત્ર રાજેંદ્ર રામપુત્રૌ કુશીલવૌ ।
ગીયતે અત્ર સંકોચઃ કિં કૃતો વિદુષિ ત્વયિ

કૃતેષુ તવ સર્વેષુ શ્રૂયતે મહતી સ્તુતિઃ ।
ત્યાગાદન્યત્ર સીતાયાઃ પુણ્યશ્લોકશિરોમણે

ત્વયા ત્રૈલોક્યનાથેન ગાર્હસ્થ્યમનુકુર્વતા ।
અંગીકાર્યૌ સુતૌ રામવિદ્યાશીલગુણાન્વિતૌ

ન તૌ સ્વાં માતરં હિત્વા સ્થાસ્યતોઽભવદંતિકે ।
જનન્યા સહિતૌ તસ્માદાકાર્યૌ ભવતા સુતૌ

દત્ત એવ તયેદાનીં સેનાસંજીવનાત્પુનઃ ।
પ્રત્યયઃ સર્વલોકાનાં પાવનઃ પતતામપિ

નાજ્ઞાતં તેન ચાસ્માકં નામરાણાં ચ માનદ ।
શુદ્ધૌ તસ્યાસ્તુ લોકાનાં યન્નષ્ટં તદિહ ધ્રુવમ્

શેષ ઉવાચ।
ઇતિ વાલ્મીકિના રામઃ સર્વજ્ઞોઽપ્યવબોધિતઃ ।
સ્તુત્વા નત્વા ચ વાલ્મીકિં પ્રત્યુવાચ સ લક્ષ્મણમ્

ગચ્છ તાતાધુના સીતામાનેતું ધર્મચારિણીમ્ ।
સપુત્રાં રથમાસ્થાય સુમંત્રસહિતઃ સખે

શ્રાવયિત્વા મમેમાનિ મુનેશ્ચ વચનાન્યપિ ।
સંબોધ્ય ચ પુરીમેતાં સીતાં પ્રત્યાનયાશુ તામ્

લક્ષ્મણ ઉવાચ।
યાસ્યામિ તવ સંદેશાત્સર્વેષાં નઃ પ્રભોર્વિભો ।
દેવ્યા યાસ્યતિ ચેદ્દેવ યાત્રા મે સફલા તતઃ

મયિ સામાભ્યસૂયૈવ પૂર્વદોષવશાત્સતી ।
અનાગતાયાં તસ્યાં તુ ક્ષમસ્વાગંતુકં મમ

ઇત્યુક્ત્વા લક્ષ્મણો રામં રથે સ્થિત્વા નૃપાજ્ઞયા ।
સુમિત્રમુનિશિષ્યાભ્યાં યુતોઽગાદ્ભૂમિજાશ્રમમ્

કથં પ્રસાદનીયા સ્યાત્સીતા ભગવતી મયા ।
પૂર્વદોષં વિજાનંતી રામાધીનસ્ય મે સદા

એવં સંચિંતયન્નંતર્હર્ષસંકોચ મધ્યગઃ ।
લક્ષ્મણઃ પ્રાપ સીતાયા આશ્રમં શ્રમનાશનમ્

રથાત્સોથાવરુહ્યારાદશ્રુરુદ્ધવિલોચનઃ ।
આર્યે પૂજ્યે ભગવતિ શુભે ઇતિ વદન્મુહુઃ

પપાત પાદયોસ્તસ્યા વેપમાનાખિલાંગકઃ ।
ઉત્થાપિતસ્તયા દેવ્યા પ્રીતિવિહ્વલયા સ ચ

કિમર્થમાગતઃ સૌમ્ય વનં મુનિજનપ્રિયમ્ ।
આસ્તે સ કુશલી દેવઃ કૌસલ્યાશુક્તિમૌક્તિકઃ

અરોષો મયિ કશ્ચિત્સ કીર્ત્યા કેવલયાદૃતઃ ।
કીર્ત્યતે સર્વલોકૈશ્ચ કલ્યાણગુણસાગરઃ

અકીર્તિભીતિમાપન્નસ્ત્યક્તું માં ત્વાં નિયુક્તવાન્ ।
યદિ તતશ્ચ લોકેષુ કીર્તિસ્તસ્યામલાભવત્

મૃત્વાપિ પતિસત્કીર્તિં કુર્વંત્યા મે હિ સુસ્થિરા ।
પતિસામીપ્યમેવાશુ ભૂયાદેવ હિ દેવર

ત્યક્તયાપિ મયા તેન નાસૌ ત્યક્તો મનાગપિ ।
ફલં હિ સાધનાયત્તં હેતુઃ ફલવશો ન તુ

કૌસલ્યાશલ્યશૂન્યાસૌ કૃપાપૂર્ણા સદા મયિ ।
આસ્તે કુશલિની યસ્યાઃ પુત્રસ્ત્રૈલોક્યપાલકઃ

સર્વે કુશલિનઃ સંતિ ભરતાદ્યાશ્ચ બાંધવાઃ ।
સુમિત્રા ચ મહાભાગા યસ્યાઃ પ્રાણાદહં પ્રિયા

મદ્વત્કિં ત્વમપિ ત્યક્તઃ સર્વલોકેષુ કીર્તયે ।
રાજ્ઞઃ કિં દુસ્ત્યજં તસ્ય સ્વાત્માપિ યસ્ય ન પ્રિયઃ

ઇત્યેવં બહુધા પૃષ્ટસ્તયા રામાનુજઃ સતામ્ ।
ઉવાચ કુશલી દેવઃ કુશલં ત્વયિ પૃચ્છતિ

કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ યાશ્ચાન્યા રાજયોષિતઃ ।
પપ્રચ્છુઃ કુશલં દેવિ પ્રીત્યા ત્વામાશિષા સહ

કુશલપ્રશ્નપૂર્વં હિ તવ પાદાભિવંદનમ્ ।
નિવેદયામિ શત્રુઘ્ન ભરતાભ્યાં કૃતં શુભે

ગુરુભિર્ગુરુપત્નીભિઃ સર્વાભિરપિ તે શુભે ।
દત્તાશીઃ કુશલપ્રશ્નઃ કૃતશ્ચ ત્વયિ જાનકિ

આકારયતિ દેવસ્ત્વાં નિર્વ્યલીકેન ચાત્મવાન્ ।
અલભ્યાન્યરતિસ્ત્વત્તોઽન્યત્ર સર્વત્ર ભામિનિ

શૂન્યા એવ દિશઃ સર્વાસ્ત્વાં વિના જનકાત્મજે ।
પશ્યન્રોદિતિ નાથો નો રોદયન્નિતરાનપિ

યત્ર દેવિ સ્થિતાસિ ત્વં નિત્યં સ્મરતિ રાઘવઃ ।
અશૂન્યં તુ તમેવાસૌ મન્યમાનો વિદેહજે

ધન્યોઽયમાશ્રમો જાતો વાલ્મીકેર્યત્ર જાનકી ।
કાલં ક્ષપતિ વાર્તાભિર્મદીયાભિર્વદન્નિતિ

ઉક્તવાન્યદ્રુદન્કિંચિત્સ્વામી નસ્ત્વયિ તચ્છૃણુ ।
વ્યક્તીભવતિ વક્તુર્યદ્ધૃદ્ગતં તદસંશયમ્

લોકા વદંતિ મામેવ સર્વેષામીશ્વરેશ્વરમ્ ।
અહં ત્વદૃષ્ટમેવૈષાં સ્વતંત્રં કારણં બ્રુવે

અદૃષ્ટમેવ કાર્યેષુ સર્વેશોઽપ્યનુગચ્છતિ ।
ઈશનીયાઃ કુતો નૈતદન્વીયુઃ સુખદુઃખયોઃ

ધનુર્ભંગે મતિભ્રંશે કૈકય્યા મરણે પિતુઃ ।
અરણ્યગમને તત્ર હરણે તવ વારિધેઃ

તરણે રક્ષસાં ભર્તુર્મારણેઽપિ રણેરણે ।
સહાયીભવને મહ્યમૃક્ષવાનરરક્ષસામ્

લાભે તવ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સત્યત્વે ચ સતીમણે ।
પુનઃ સ્વબંધુસંબંધે રાજ્યપ્રાપ્તૌ ચ ભામિનિ

પુનઃ પ્રિયાવિયોગે ચ કારણં યદવારણમ્ ।
પ્રસીદતિ તદેવાદ્ય સંયોગે પુનરાવયોઃ

વેદોઽન્યથા કૃતો યેન લોકોત્પત્તિ લયૌ યતઃ ।
લોકાનનુગતસ્તસ્માત્કારણં પ્રથમં ત્વહમ્

અદૃષ્ટમનુવર્તંતે લોકાઃ સંપ્રતિબોધકાઃ ।
ભોગેન જીર્યતેઽદૃષ્ટં તત્તદ્ભુક્તં ત્વયા વને

સ્નેહોઽકારણકઃ સીતે વર્ધમાનો મમ ત્વયિ ।
લોકાદૃષ્ટે તિરસ્કૃત્ય ત્વામાહ્વયત આદરાત્

શઙ્કિતેનાપિ દોષેણ સ્નેહનૈર્મલ્યમજ્જનમ્ ।
ભવતીતિ સ વૈ શુદ્ધ આસ્વાદ્યો વિબુધૈઃ સદા

સ્નેહશુદ્ધિરિયં ભદ્રે કૃતા મે ત્વયિ નાન્યથા ।
મંતવ્યં રક્ષિતોઽપ્યેષ લોકઃ શિષ્ટાનુવર્તિના

આવયોર્નિંદયા દેવિ સર્વાવસ્થા સુશુદ્ધયે ।
લોકો નશ્યેદ્ધિ સંમૂઢશ્ચરિતૈર્મહતામયમ્

આવયોરુજ્જ્વલા કીર્તિરાવયોરુજ્જ્વલો રસઃ ।
આવયોરુજ્જ્વલૌ વંશાવાવયોરુજ્જ્વલાઃ ક્રિયાઃ

ભવેયુરાવયોઃ કીર્તિર્ગાયકા ઉજ્જ્વલા ભુવિ ।
આવયોર્ભક્તિમંતો યે તે યાંત્યંતે ભવાંબુધેઃ

ઇત્યુક્તા ભવતી તેન પ્રીયમાણેન તે ગુણૈઃ ।
પત્યુઃ પાદાંબુજે દ્રષ્ટું કરોતુ સદયં મનઃ

વાસાંસિ રમણીયાનિ ભૂષણાનિ મહાંતિ ચ ।
અંગરાગસ્તથા ગંધા મનોજ્ઞાસ્ત્વયિ યોજિતાઃ

રથો દાસ્યશ્ચ રામેણ પ્રેષિતા ઉત્સવાયતે ।
છત્રં ચ ચામરે શુભ્રે ગજા અશ્વાશ્ચ શોભને

સ્તૂયમાના દ્વિજશ્રેષ્ઠૈઃ સૂતમાગધબંદિભિઃ ।
વંદ્યમાના પુરસ્ત્રીભિઃ સેવ્યમાના ચ યોદ્ધૃભિઃ

પુષ્પૈઃ સંછાદ્યમાના ચ દેવીદેવાંગનાદિભિઃ ।
ધનાનિ દદતી તેભ્યો દ્વિજાતિભ્યો યથેપ્સિતમ્

ગજારૂઢૌ કુમારૌ ચ પુરસ્કૃત્ય જનેશ્વરી ।
મયાનુગમ્યમાના ચ ગચ્છાયોધ્યાં નિજાં પુરીમ્

ત્વયિ તત્ર ગતાયાં તુ સંગતાયાં પ્રિયેણ તે ।
સર્વાસાં રાજનારીણામાગતાનાં ચ સર્વશઃ

સર્વાસામૃષિપત્નીનાં કૌસલાનાં તથૈવ ચ ।
મંગલૈર્વાદ્યગીતાદ્યૈર્ભવત્વદ્ય મહોત્સવઃ

શેષ ઉવાચ-।
ઇતિવિજ્ઞાપનાં દેવી શ્રુત્વા સીતા તમાહ સા ।
નાહં કીર્તિકરી રાજ્ઞો હ્યપકીર્તિઃ સ્વયં ત્વહમ્

કિં મયા તસ્ય સાધ્યં સ્યાદ્ધર્મકામાર્થશૂન્યયા ।
સત્યેવં ભવતાં ભૂપે કો વિશ્વાસો નિરંકુશે

પ્રત્યક્ષા વા પરોક્ષા વા ભર્તુર્દોષા મનઃસ્થિતાઃ ।
ન વાચ્યા જાતુ માદૃશ્યા કલ્યાણકુલજાતયા

પાણિગ્રહણકાલે મે યદ્રૂપો હૃદયે સ્થિતઃ ।
તદ્રૂપો હૃદયાન્નાસૌ કદાચિદપસર્પતિ

લક્ષ્મણેમૌ કુમારૌ મે તત્તેજોંશસમુદ્ભવૌ ।
વંશાંકુરૌ મહાશૂરૌ ધનુર્વિદ્યાવિશારદૌ

નીત્વા પિતુઃ સમીપં તુ લાલનીયૌ પ્રયત્નતઃ ।
તપસારાધયિષ્યામિ રામં કામમિહ સ્થિતા

વાચ્યં ત્વયા મહાભાગ પૂજ્યપાદાભિવંદનમ્ ।
સર્વેભ્યઃ કુશલં ચાપિ ગત્વેતો મદપેક્ષયા

પુત્રૌ સમાદિશત્સીતા ગચ્છતં પિતુરંતિકમ્ ।
શુશ્રૂષણીય એવાસૌ ભવદ્ભ્યાં સ્વપદપ્રદઃ

આજ્ઞપ્તાવપ્યનિચ્છંતૌ તૌ કુમારૌ કુશીલવૌ ।
વાલ્મીકિવચનાત્તત્ર જગ્મતુશ્ચ સલક્ષ્મણૌ

વાલ્મીકેરેવ પાદાબ્જસમીપં તત્સુતૌ ગતૌ ।
લક્ષ્મણોઽપિ વવંદે તં ગત્વા બાલકસંયુતઃ

વાલ્મીકિર્લક્ષ્મણસ્તૌ તુ કુમારૌ મિલિતા અમી ।
સભાયાં સંસ્થિતં રામં જ્ઞાત્વા તે જગ્મુરુત્સુકાઃ

લક્ષ્મણઃ પ્રણિપત્યાથ સીતાવાક્યાદિસર્વશઃ ।
કથયામાસ રામાય હર્ષશોકયુતઃ સુધીઃ

સીતાસંદેશવાક્યેભ્યો રામો મૂર્ચ્છાં સમન્વભૂત્ ।
સંજ્ઞામવાપ્ય ચોવાચ લક્ષ્મણં નયકોવિદમ્

ગચ્છ મિત્ર પુનસ્તત્ર યત્નેન મહતા ચ તામ્ ।
શીઘ્રમાનય ભદ્રં તે મદ્વાક્યાનિ નિવેદ્ય ચ

અરણ્યે કિં તપસ્યંત્યા ગતિરન્યા વિચિંતિતા ।
શ્રુતા દૃષ્ટાથ વા મત્તો યન્નાગચ્છસિ જાનકિ

ત્વદિચ્છયા ત્વમેવેતો ગતારણ્યં મુનિપ્રિયમ્ ।
પૂજિતા મુનિપત્ન્યસ્તા દૃષ્ટા મુનિગણાસ્ત્વયા

પૂર્ણો મનોરથસ્તેઽદ્ય કિં નાગચ્છસિ ભામિનિ ।
ન દોષં મયિ પશ્યેસ્ત્વં સ્વાત્મેચ્છાયા વિલોકનાત્

ગત્વા ગત્વાથ વામોરુ પતિરેવ ગતિઃ સ્ત્રિયાઃ ।
નિર્ગુણોપિ ગુણાંભોધિઃ કિંપુનર્મનસેપ્સિતઃ

યાયા ક્રિયાકુલસ્ત્રીણાં સાસા પત્યુઃ પ્રતુષ્ટયે ।
પૂર્વમેવપ્રતુષ્ટોઽહમિદાનીં સુતરાં ત્વયિ

યાગો જપસ્તપોદાનં વ્રતં તીર્થં દયાદિકમ્ ।
દેવાશ્ચ મયિ સંતુષ્ટે તુષ્ટમેતદસંશયમ્

શેષ ઉવાચ-।
ઇતિ સંદેશમાદાય સીતાં પ્રતિ જગત્પતેઃ ।
આહ લક્ષ્મણ આત્મેશમાનતઃ પ્રણયાદ્ધરૌ

સીતાનયનમુદ્દિશ્ય પ્રસન્નસ્ત્વં યદૂચિવાન્ ।
કથયિષ્યામિ તદ્વાક્યં વિનયેન સમન્વિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા પાદયોર્નત્વા રઘુનાથસ્ય લક્ષ્મણઃ ।
જગામ ત્વરિતઃ સીતાં રથે તિષ્ઠન્મહાજવે

વાલ્મીકિઃ શ્રીયુતૌ વીક્ષ્ય રામપુત્રૌ મહૌજસૌ ।
ઉવાચ સ્મિતમાધાય મુખં કૃત્વા મનોહરમ્

યુવાં પ્રગાયતાં પુત્રૌ રામચારિત્રમદ્ભુતમ્ ।
વીણાં પ્રવાદયંતૌ ચ કલગાનેન શોભિતમ્

ઇત્યક્તૌ તૌ સુતૌ રામચારિત્રં બહુપુણ્યદમ્ ।
અગાયતાં મહાભાગૌ સુવાક્યપદચિત્રિતમ્

યસ્મિન્ધર્મવિધિઃ સાક્ષાત્પાતિવ્રત્યં તુ યત્સ્થિતમ્ ।
ભ્રાતૃસ્નેહો મહાન્યત્ર ગુરુભક્તિસ્તથૈવ ચ

સ્વામિસેવકયોર્યત્ર નીતિર્મૂર્તિમતી કિલ ।
અધર્મકરશાસ્તિં વૈ યત્ર સાક્ષાદ્રઘૂદ્વહાત્

તદ્ગાનેન જગદ્વ્યાપ્તં દિવિ દેવા અપિ સ્થિતાઃ ।
કિન્નરા અપિ યદ્ગાનં શ્રુત્વા મૂર્ચ્છામિતાઃ ક્ષણાત્

વીણાયારણિતં શ્રુત્વા તાલમાનેન શોભિતમ્ ।
નિખિલા પરિષત્તત્ર શાલભં જીવચિત્રિતા

હર્ષાદશ્રૂણિમુંચંતો રામાદ્યા ભૂમિપાસ્તથા ।
તદ્ગાનપંચમાલાપમોહિતાશ્ચિત્રિતોપમાઃ

તત્ર રામઃ સુતૌ દૃષ્ટ્વા મહાગાનવિમોહકૌ ।
અદાત્તાભ્યાં સુવર્ણસ્ય લક્ષં લક્ષં પૃથક્પૃથક્

તદા દાનપરં દૃષ્ટ્વા વાલ્મીકિં મુનિસત્તમમ્ ।
અબ્રૂતાં પ્રહસંતૌ તૌ કિંચિદ્વક્રભ્રુવૌ તતઃ

મુને મહાનયોનેન ક્રિયતે ભૂમિપેન વૈ ।
યદાવાભ્યાં સુવર્ણાનિ દાતુમિચ્છતિ લોભયન્

પ્રતિગ્રહો બ્રાહ્મણાનાં શસ્યતે નેતરેષુ વૈ ।
પ્રતિગ્રહપરો રાજા નરકાયૈવ કલ્પતે

આવયોઃ કૃપયા મુક્તં રાજ્યં ભુંક્તે મહીપતિઃ ।
કથં દાતું સુવર્ણાનિ વાંછતિ શ્રેયસાંચિતઃ

ઇત્યુક્તવંતૌ તૌ દૃષ્ટ્વા વાલ્મીકિઃ કૃપયાયુતઃ ।
અશંસદ્યુષ્મત્પિતરં જાનીથાં નીતિવિત્તમૌ

ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં બાલકૌ નૃપપાદયોઃ ।
લગ્નૌ વિનયસંયુક્તૌ માતૃભક્ત્યાતિનિર્મલૌ

રામો બાલૌ દૃઢં સ્વાંગે પરિરભ્ય મુદાન્વિતઃ ।
મેને સ્ત્રિયાસ્તદા ધર્મૌ મૂર્તિમંતાવુપસ્થિતૌ

સભાપિ રામસુતયોર્વીક્ષ્ય વક્ત્રે મનોરમે ।
જાનકીપતિભક્તિત્વં સત્યં મેને મુનીશ્વર

ઇતિ શેષમુખપ્રોક્તં શ્રુત્વા વાત્સ્યાયનોઽબ્રવીત્ ।
રામાયણં શ્રોતુમનાઃ સર્વધર્મસમન્વિતમ્

વાત્સ્યાયન ઉવાચ।
કસ્મિન્કાલે કૃતં સ્વામિન્રામાયણમિદં મહત્ ।
કસ્માચ્ચકાર કિન્તત્ર વર્ણનં તદ્વદસ્વ મે

શેષ ઉવાચ-।
એકદા ગતવાન્વિપ્રો વાલ્મીકિર્વિપિનં મહત્ ।
યત્ર તાલાસ્તમાલાશ્ચ કિંશુકા યત્ર પુષ્પિતાઃ

કેતકી યત્ર રજસા કુર્વતી સૌરભં વનમ્ ।
શશિપ્રભેવ મહતી દૃશ્યતે શુભ્રકર્ણભૃત્ ।
ચંપકોબકુલશ્ચાપિ કોવિદારઃ કુરંટકઃ

અનેકે પુષ્પિતા યત્ર પાદપાઃ શોભને વને ।
કોકિલાનાં વિરાવેણ ષટ્પદાનાં ચ શબ્દિતૈઃ

સંઘુષ્ટં સર્વતો રમ્યં મનોહરવયોન્વિતમ્ ।
તત્ર ક્રૌંચયુગં રમ્યં કામબાણપ્રપીડિતમ્

પરસ્પરં પ્રહૃષિતં રેમે સ્નિગ્ધતયા સ્થિતમ્ ।
તદા વ્યાધઃ સમાગત્ય તયોરેકં મનોહરમ્

અવધીન્નિર્દયઃ કશ્ચિન્માંસાસ્વાદનલોલુપઃ ।
તદા ક્રૌંચી વ્યાધહતં સ્વપતિં વીક્ષ્ય દુઃખિતા

વિલલાપ ભૃશં દુઃખાન્મુંચંતી રાવમુચ્ચકૈઃ ।
તદા મુનિઃ પ્રકુપિતો નિષાદં ક્રૌંચઘાતકમ્

શશાપ વાર્યુપસ્પૃશ્ય સરિતઃ પાવનં શુભમ્ ।
મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ

યત્ક્રૌંચપક્ષિણોરેકમવધીઃ કામમોહિતમ્ ।
તદા પ્રબંધં શ્લોકસ્ય જાતં મત્વા હ્યનુદ્વિજાઃ

ઊચુર્મુનિં પ્રહૃષ્ટાસ્તે શંસંતઃ સાધુસાધ્વિતિ ।
સ્વામિઞ્છાપોદિતે વાક્યે ભારતીશ્લોકમાતનોત્

અત્યંતં મોહનો જાતઃ શ્લોકોઽયં મુનિસત્તમ ।
તદા મુનિઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા બભૂવ વાડવર્ષભ ।
તસ્મિન્કાલે સમાગત્ય બ્રહ્મા પુત્રૈઃ સમન્વિતઃ

વચો જગાદ વાલ્મીકિં ધન્યોસિ ત્વં મુનીશ્વર ।
ભારતી ત્વન્મુખે સ્થિત્વા શ્લોકત્વં સમપદ્યત

તસ્માદ્રામાયણં રમ્યં કુરુષ્વ મધુરાક્ષરમ્ ।
યેન તે વિમલા કીર્તિરાકલ્પાંતં ભવિષ્યતિ

ધન્યા સૈવ મુખે વાણી રામનામ્ના સમન્વિતા ।
અન્યા કામકથા નૄણાં જનયત્યેવ પાતકમ્

તસ્માત્કુરુષ્વ રામસ્ય ચરિતં લોકવિશ્રુતમ્ ।
યેન સ્યાત્પાપિનાં પાપહાનિરેવ પદેપદે

ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે સ્રષ્ટા સર્વદેવૈઃ સમન્વિતઃ ।
તતઃ સચિંતયામાસ કથં રામાયણં ભવેત્

તદા ધ્યાનપરો જાતો નદીતીરે મનોરમે ।
તસ્ય ચેતસ્યથો રામઃ પ્રાદુર્ભૂતો મનોહરઃ

નીલોત્પલદલશ્યામં રામં રાજીવલોચનમ્ ।
નિરીક્ષ્ય તસ્ય ચરિતં ભૂતંભાવિભવચ્ચ યત્

તદાત્યંતં મુદં પ્રાપ્તો રામાયણમથાસૃજત્ ।
મનોરમપદૈર્યુક્તં વૃત્તૈર્બહુવિધૈરપિ

ષટ્કાંડાનિ સુરમ્યાણિ યત્ર રામાયણેઽનઘ ।
બાલમારણ્યકં ચાન્યત્કિષ્કિંધા સુંદરં તથા

યુદ્ધમુત્તરમન્યચ્ચ ષડેતાનિ મહામતે ।
શૃણુયાદ્યો નરઃ પુણ્યાત્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

તત્ર બાલે તુ સંતુષ્ટઃ પુત્રેષ્ટ્યા ચતુરસ્સુતાન્ ।
પ્રાપ પંક્તિરથઃ સાક્ષાદ્ધરિં બ્રહ્મસનાતનમ્

સ કૌશિકમખં ગત્વા સીતામુદ્વાહ્ય ભાર્ગવમ્ ।
આગત્ય પુરમુત્કૃષ્ટો યૌવરાજ્યપ્રકલ્પનમ્

માતૃવાક્યાદ્વનં પ્રાગાદ્ગંગામુત્તીર્ય પર્વતમ્ ।
ચિત્રકૂટં મહિલયા લક્ષ્મણેન સમન્વિતઃ

ભરતસ્તં વને શ્રુત્વા જગામ ભ્રાતરં નયી ।
તમપ્રાપ્ય સ્વયં નંદિગ્રામે વાસમચીકરત્

બાલમેતચ્છૃણુષ્વાન્યદારણ્યકસમુદ્ભવમ્ ।
મુનીનામાશ્રમે વાસસ્તત્ર તત્રોપવર્ણનમ્

નાસાચ્છેદઃ શૂર્પણખ્યાઃ ખરદૂષણનાશનમ્ ।
માયામારીચહનનં દૈત્યાદ્રામાપહારણમ્

વને વિરહિણા ભ્રાંતં મનુષ્યચરિતં ભૃતમ્ ।
કબંધપ્રેક્ષણં તત્ર પમ્પાયાં ગમનં તથા

હનૂમતા સંગમનમિત્યેતદ્વનસંજ્ઞિતમ્ ।
અપરં ચ શૃણુ મુને સંક્ષિપ્ય કથયામ્યહમ્

સપ્તતાલપ્રભેદશ્ચ વાલેર્મારણમદ્ભુતમ્ ।
સુગ્રીવે રાજ્યદાનં ચ નગવર્ણનમિત્યુત

લક્ષ્મણાત્કર્મસંદેશઃ સુગ્રીવસ્ય વિવાસનમ્ ।
તથા સૈન્યસમુદ્દેશઃ સીતાન્વેષણમપ્યુત

સંપાતિપ્રેક્ષણં તત્ર વારિધેર્લંઘનં તથા ।
પરતીરે કપિપ્રાપ્તિઃ કૈષ્કિંધં કાંડમદ્ભુતમ્

સુંદરં શૃણુ કાંડં વૈ યત્ર રામકથાદ્ભુતા ।
પ્રતિગેહે પ્રતિ ભ્રાંતિઃ કપેશ્ચિત્રસ્ય દર્શનમ્

સીતાસંદર્શનં તત્ર જાનક્યાભાષણં તથા ।
વનભંગઃ પ્રકુપિતૈર્બંધનં વાનરસ્ય ચ

તતો લંકાપ્રજ્વલનં વાનરૈઃ સંગતિસ્તતઃ ।
રામાભિજ્ઞાનદાનં ચ સૈન્યપ્રસ્થાનમેવ ચ

સમુદ્રે સેતુકરણં શુકસારણસંગતિઃ ।
ઇતિ સુંદરમાખ્યાતં યુદ્ધે સીતાસમાગમઃ

ઉત્તરે ઋષિસંવાદો યજ્ઞપ્રારંભ એવ ચ ।
તત્રાનેકા રામકથાઃ શૃણ્વતાં પાપનાશકાઃ

ઇતિ ષટ્કાંડમાખ્યાતં બ્રહ્મહત્યાપનોદનમ્ ।
સંક્ષેપતો મયા તુભ્યમાખ્યાતં સુમનોહરમ્

ચતુર્વિંશતિસાહસ્રં ષટ્કાંડપરિચિહ્નિતમ્ ।
તદ્વૈ રામાયણં પ્રોક્તં મહાપાતકનાશનમ્

તચ્છ્રુત્વા રાઘવઃ પ્રીતઃ પુત્રાવાધાય ચાસને ।
દૃઢં તૌ પરિરભ્યાથ સીતાં સસ્માર વલ્લભામ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે।
રામાયણગાનંનામ ષટ્ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ