પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.65

શેષ ઉવાચ।
ક્ષણાન્મૂર્ચ્છાં જહૌ વીરઃ શત્રુઘ્નઃ સમરાંગણે ।
અન્યેઽપિ વીરાબલિનો મૂર્ચ્છાં પ્રાપ્તાઃ સુજીવિતાઃ

શત્રુઘ્નો વાજિનાં શ્રેષ્ઠં દદર્શ પુરતઃ સ્થિતમ્ ।
આત્માનં ચ શિરસ્ત્રાણરહિતં સૈન્યજીવિતમ્

વીક્ષ્ય ચિત્રમિદં સ્વાંતે ચકારચ જગાદ હ ।
સુમતિં મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠં મૂર્ચ્છાવિરહિતં તદા

કૃપાં કૃત્વા હયં પ્રાદાદ્બાલો યજ્ઞસ્ય પૂર્તયે ।
ગચ્છામ રામં તરસા હયાગમનકાંક્ષિણમ્

ઇત્યુક્ત્વા સ રથે સ્થિત્વા હયમાદાય વેગતઃ ।
યયૌ તદાશ્રમાદ્દૂરં ભેરીશંખવિવર્જિતઃ

તત્પૃષ્ઠતો મહાસૈન્યં ચતુરંગસમન્વિતમ્ ।
ચચાલ કુર્વન્સંભગ્નં સ્વભારેણ ફણીશ્વરમ્

જવેન જાહ્નવીં તીર્ત્વા કલ્લોલજલશાલિનીમ્ ।
જગામ વિષયે સ્વીયે સ્વકીયજનશોભિતે

પુષ્કલેન યુતો રાજા સુરથેન સમન્વિતઃ ।
રથે મણિમયે તિષ્ઠન્મહત્કોદંડધારકઃ

હયં તં પુરતઃ કૃત્વા રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ ।
શ્વેતાતપત્રં તસ્યૈવ મૂર્ધ્નિ ચામરભૂષિતમ્

અનેકરથસાહસ્રૈઃ પરિતો બલિભિર્નૃપૈઃ ।
ઉદ્યત્કોદંડલલિતૈર્વીરનાદવિભૂષિતૈઃ

ક્રમેણ નગરીં પ્રાપ સૂર્યવંશવિભૂષિતામ્ ।
અનેકૈઃ કેતુભિઃ શ્રેષ્ઠૈર્ભૂષિતાં દુર્ગરાજિતામ્

રામઃ શ્રુત્વા હયં પ્રાપ્તં શત્રુઘ્નેન સહામુના ।
પુષ્કલેન ચ વીરેણ યયૌ હર્ષમનેકધા

કટકં નિર્દિદેશાસૌ ચતુરંગં મહાબલમ્ ।
લક્ષ્મણં પ્રેષયામાસ ભ્રાતરં બલિનાં વરમ્

લક્ષ્મણઃ સૈન્યસહિતો ગત્વા ભ્રાતરમાગતમ્ ।
પરિરેભે મુદાક્રાંતઃ ક્ષતશોભિતગાત્રકમ્

સર્વત્ર કુશલં પૃષ્ટો વાર્તાં ચાત્ર ચકાર સઃ ।
પરમં હર્ષમાપન્નઃ શત્રુઘ્નઃ સંગતો મુદા

સૌમિત્રિઃ સ્વરથે સ્થિત્વા ભ્રાત્રા સહ મહામનાઃ ।
સૈન્યેન મહતા વીરો યયૌ સ્વનગરીં પ્રતિ

સરયૂઃ પુણ્યસલિલા પવિત્રિત જગત્ત્રયા ।
રામપાદરજઃ પૂતા શરચ્ચંદ્રસમપ્રભા

હંસકારંડવાકીર્ણા ચક્રવાકોપશોભિતા ।
વિચિત્રતરવર્ણૈશ્ચ પક્ષિભિર્નાદિતા ભૃશમ્

મંડપાસ્તત્ર બહુશો રામચંદ્રેણકારિતાઃ ।
બ્રાહ્મણાનાં વેદવિદાં પૃથક્પાઠનિનાદકાઃ

ક્ષત્રિયાસ્તત્ર બહવો ધનુઃપાણિ સુશોભિતાઃ ।
જ્યાટંકારેણ બહુના નાદયંતો મહીતલમ્

ભુંજતે બ્રાહ્મણા યત્ર વિચિત્રાન્નૈર્મનોહરૈઃ ।
પરસ્પરં પ્રપશ્યંતો વાર્તાં ચક્રુર્મનોહરામ્

પાયસાન્નાનિ શુભ્રાણિ ચંદ્રકાંતિસમાનિ ચ ।
ક્ષીરાજ્યબહુયુક્તાનિ શર્કરામિશ્રિતાનિ ચ

અપૂપાસ્તત્ર બહુલાશ્ચંદ્રબિંબસમાઃ શ્રિયા ।
કર્પૂરાદિસુગંધેન વાસિતાઃ સુમનોહરાઃ

ફેનિકાઘટકાઃ સ્નિગ્ધાઃ શતચ્છિદ્રા વિરંધ્રકાઃ ।
શષ્કુલ્યો મંડકામૃષ્ટા મધુરાન્નસમન્વિતાઃ

ભક્તં કુમુદસંકાશં મુદ્ગદાલિવિમિશ્રિતમ્ ।
સુગંધેન સમાયુક્તમત્યંતં પ્રીતિદાયકમ્

ઓદનો દધિના યુક્તો ભીમસેનસમન્વિતઃ ।
સ્વાદુપાકકરૈઃ સૃષ્ટઃ પાત્રે મુક્તઃ પ્રવેષકૈઃ

તત્ર કેચિદ્દ્વિજાઃ પાત્રે નિક્ષિપ્તં વીક્ષ્ય પાયસમ્ ।
પરસ્પરં તે પ્રત્યૂચુઃ કિમિદં દૃશ્યતેઽદ્ભુતમ્

કિં ચંદ્રબિંબં નભસઃ પતિતં તમસો ભયાત્ ।
અમૃતં તુ ભવત્યત્ર મૃત્યુનાશકમદ્ભુતમ્

તચ્છ્રુત્વા રોષતામ્રાક્ષઃ પ્રોવાચાન્યો દ્વિજોત્તમઃ ।
નભવત્યેવ ચંદ્રસ્ય બિંબં ત્વમૃતવિપ્લુતમ્

એકમિંદોર્વપુસ્ત્વેતદ્દૃશ્યતે સદૃશં કથમ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રસ્ય પાત્રે પાત્રે પૃથક્પૃથક્

તતો જાનીહિ કુમુદં કર્પૂરં વા ભવિષ્યતિ ।
મા જાનીહિ મૃગાંકસ્ય બિંબં શુભ્રશ્રિયાન્વિતમ્

તાવદન્યો રુષાક્રાંતો ધુન્વન્સ્વં મસ્તકં તથા ।
ન જાનંતિ દ્વિજા મૂઢાઃ સ્વાદુજ્ઞાના વિચક્ષણાઃ

ઇદં તુ ક્ષૌદ્રકંદસ્યરસેન પરિપાચિતમ્ ।
જાનીહિ શતપત્રસ્ય પુષ્પાણિ મધુરાણિ ચ

એવં પરસ્પરં વિપ્રાઃ કંદમૂલફલાશિનઃ ।
તર્કયંતિ મુને પ્રીતા રસજ્ઞાનેઽતિલોલુપાઃ

તાવદન્યો દ્વિજઃ પ્રાહ ક્ષત્ત્રિયાણાં વરં જનુઃ ।
ભોક્ષ્યંતે તાદૃશં ત્વન્નં મહત્પુણ્યૈરુપસ્કૃતમ્

તદા તં પ્રાબ્રવીદ્વિપ્રો દત્તસ્ય ફલમીદૃશમ્ ।
યે દદત્યગ્રજન્મભ્યઃ પ્રાપ્નુવંતિ ત ઈપ્સિતમ્

યૈરર્ચિતો નૈવ હરિર્નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈર્મુહુઃ ।
તેષામેતાદૃશં ભોજ્યં ન ભવેદક્ષિગોચરમ્

યૈર્નરૈરગ્રજન્માનો ભોજિતા વિવિધૈ રસૈઃ ।
ભુંજતે તે સ્વાદુરસં પાપિનાં ચક્ષુરુજ્ઝિતમ્

એવંવિધૈરસૈર્મિષ્ટૈર્ભોજિતા દ્વિજસત્તમાઃ ।
મંડપે વિપઠંતસ્તે શબ્દબ્રહ્મવિચક્ષણાઃ

નૃત્યંત્યેકે હસન્ત્યેકે નદન્ત્યેકે પ્રહર્ષિતાઃ ।
ઉત્સવો બહુરુદ્ભાતિ તત્ર શત્રુઘ્ન આગમત્

રામઃ શત્રુઘ્નમાયાંતં પુષ્કલેન સમન્વિતમ્ ।
નિરીક્ષ્યમુદમુદ્ભૂતાં રક્ષિતું નાશકત્તદા

યાવદુત્તિષ્ઠતે રામો ભ્રાતરં હયપાલકમ્ ।
તાવદ્રામપદેલગ્નઃ શત્રુઘ્નો ભ્રાતૃવત્સલઃ

પાદયોઃ પતિતં વીક્ષ્ય ભ્રાતરં વિનયાન્વિતમ્ ।
પરિરેભે દૃઢં પ્રીતઃ ક્ષતસંશોભિતાંગકમ્

અશ્રૂણિ બહુધા મુંચન્હર્ષાચ્છિરસિ રાઘવઃ ।
અત્યંતં પરમાં પ્રાપ મુદં વચનદૂરગામ્

પુષ્કલં સ્વીયપદયોર્નમ્રં વિનયવિહ્વલઃ ।
સુદૃઢં ભુજયોર્મધ્યે વિનીયાપીડયદ્ભૃશમ્

હનૂમંતં તથા વીરં સુગ્રીવં ચાંગદં તથા ।
લક્ષ્મીનિધિં જનકજં પ્રતાપાગ્ર્યં રિપુંજયમ્

સુબાહું સુમદં વીરં વિમલં નીલરત્નકમ્ ।
સત્યવંતં વીરમણિં સુરથં રામસેવકમ્

અન્યાનપિ મહાભાગાન્રઘુનાથઃ સ્વયં તદા ।
પરિરેભે દૃઢં સ્નિગ્ધાન્પાદયોઃ પ્રણતાન્નૃપાન્

સુમતિઃ શ્રીરઘુપતિં ભક્તાનુગ્રહકારકમ્ ।
પરિરભ્ય દૃઢં પ્રીતઃ સંમુખે તિષ્ઠદુન્નતઃ

તદા રામો નિજામાત્યં વીક્ષ્ય સાન્નિધ્યમાગતમ્ ।
ઉવાચ પરમપ્રીત્યા મંત્રિણં વદતાં વરઃ

સુમતે મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠ શંશ મે વાગ્મિનાં વર ।
ક એતે ભૂમિપાઃ સર્વે કથમત્ર સમાગતાઃ

કુત્રકુત્ર હયઃ પ્રાપ્તઃ કેનકેન નિયંત્રિતઃ ।
કથં વૈ મોચિતો ભ્રાત્રા મહાબલસુશાલિના

શેષ ઉવાચ।
ઇત્યુક્તો મંત્રિણાં શ્રેષ્ઠઃ સુમતિઃ પ્રાહ રાઘવમ્ ।
પ્રહસન્મેઘગંભીર નાદેન ચ સુબુદ્ધિમાન્

સુમતિરુવાચ।
સર્વજ્ઞસ્ય પુરસ્તેઽદ્ય મયા કથમુદીર્યતે ।
પૃચ્છસિ ત્વં લોકરીત્યા સર્વં જાનાસિ સર્વદૃક્

તથાપિ તવ નિર્દેશં શિરસ્યાધાય સર્વદા ।
બ્રવીમિ તચ્છૃણુષ્વાદ્ય સર્વરાજશિરોમણે

ત્વત્પ્રસાદાદહો સ્વામિન્સર્વત્ર જગતીતલે ।
પરિબભ્રામ તે વાહો ભાલપત્રસુશોભિતઃ

ન કશ્ચિત્તં નિજગ્રાહ સ્વનામબલદર્પિતઃ ।
સ્વં સ્વં રાજ્યં સમર્પ્યાથ પ્રણેમુસ્તે પદાંબુજમ્

કો વા રાવણ દૈત્યેંદ્ર નિહંતુર્વાજિસત્તમમ્ ।
ગૃહ્ણાતિ વિજયાકાંક્ષી જરામરણવર્જિતઃ

અહિચ્છત્રાં ગતસ્તાવત્તવ વાજી મનોરમઃ ।
તદ્રાજા સુમદઃ શ્રુત્વા હયં પ્રાપ્તં તવ પ્રભો

સપુત્રઃ પ્રબલઃ સર્વસૈન્યેન બલિના વૃતઃ ।
સર્વં સમર્પયામાસ રાજ્યં નિહતકંટકમ્

યો રાજા જગતાં નેત્રીં માતરં જગદંબિકામ્ ।
પ્રસાદ્ય ચિરમાયુષ્યં લેભે રાજ્યમકંટકમ્

સ એષ ત્વાં પ્રણમતિ સુમદઃ પ્રભુસેવિતમ્ ।
તં ગૃહાણ કૃપાદૃષ્ટ્યા ચિરાદ્દર્શનકાંક્ષકમ્

તતઃ સુબાહુભૂપસ્ય નગરે બલપૂરિતે ।
દમનસ્તસ્ય વૈ પુત્રઃ પ્રજગ્રાહ હયોત્તમમ્

તેન સાકં મહદ્યુદ્ધં બભૂવ દમનેન ચ ।
પુષ્કલો જયમાપેદે સંમૂર્છ્ય સુભુજાત્મજમ્

તતઃ સુબાહુઃ સંક્રુદ્ધો રણે પવનજં બલાત્ ।
યુયુધે તવ પાદાબ્જસેવકં બલિનાં વરમ્

તસ્ય પાદાહતો જ્ઞાનં પ્રાપ્ય શાપતિરસ્કૃતમ્ ।
તુભ્યં સમર્પ્ય સકલં વાજિનઃ પાલકોઽભવત્

એષ ત્વાં સુભુજો રાજા પ્રણમત્યુન્નતાંગકઃ ।
કૃપાદૃષ્ટ્યાભિષિંચ ત્વં સુબાહું નયકોવિદમ્

તતો મુક્તો હયો રેવાહ્રદે સ નિમમજ્જ હ ।
તત્ર પ્રાપ્તં મોહનાસ્ત્રં શત્રુઘ્નેન બલીયસા

તતો દેવપુરે પ્રાગાચ્છિવવાસવિભૂષિતે ।
તત્રત્યં તુ વિજાનાસિ યતસ્ત્વં તત્ર ચાગતઃ

વિદ્યુન્માલી હતો દૈત્યઃ સત્યવાન્સંગતસ્તતઃ ।
સુરથેન સમં યુદ્ધં જાનાસિ ત્વં મહામતે

તતઃ કુંડલકાન્મુક્તો હયો બભ્રામ સર્વતઃ ।
ન કશ્ચિત્તં નિજગ્રાહ સ્વવીર્યબલદર્પિતઃ

વાલ્મીકેરાશ્રમે રમ્યે હયઃ પ્રાપ્તો મનોરમઃ ।
તત્ર યત્કુતુકં જાતં તચ્છૃણુષ્વ નરોત્તમ

તત્રાર્ભસ્તવ સારૂપ્યં બિભ્રત્ષોડશવાર્ષિકઃ ।
જગ્રાહ વીક્ષ્ય પત્રાંકં વાજિનં બલવત્તમઃ

તત્ર કાલજિતા યુદ્ધં મહજ્જાતં નરોત્તમ ।
નિહતસ્તેન વીરેણ શિતધારેણ હેતિના

અનેકે નિહતાઃ સંખ્યે પુષ્કલાદ્યા મહાબલાઃ ।
મૂર્ચ્છિતં ચાપિ શત્રુઘ્નં ચક્રે વીરશિરોમણિઃ

તદા રાજા મહદ્દુઃખં વિચાર્ય હૃદિસંયુગે ।
કોપેન મૂર્ચ્છિતં ચક્રે વીરો હિ બલિનાં વરઃ

સ યાવન્મૂર્ચ્છિતો રાજ્ઞા તાવદન્યઃ સમાગતઃ ।
તેનૈતેન ચ સંજીવ્ય નાશિતં કટકં તવ

સર્વેષાં મૂર્ચ્છિતાનાં તુ શસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ ।
ગૃહીત્વા વાનરૌ બદ્ધૌ જગ્મતુઃ સ્વાશ્રમં પ્રતિ

કૃપાં કૃત્વા પુનસ્તેન દત્તોઽશ્વો યજ્ઞિયો મહાન્ ।
જીવનં પ્રાપિતં સર્વં કટકં નષ્ટજીવિતમ્

વયં ગૃહીત્વા તં વાહં પ્રાપ્તાસ્તવ સમીપતઃ ।
એતદેવ મયા જ્ઞાતં તદુક્તં તે પુરોવચઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે।
સુમતિનિવેદનંનામ પંચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ