પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.64

શેષ ઉવાચ।
શત્રુઘ્નં પતિતં વીક્ષ્ય સુરથઃ પ્રવરો નૃપઃ ।
પ્રયયૌ મણિના સૃષ્ટે રથે તિષ્ઠન્મહાદ્ભુતે

પુષ્કલસ્તુ રણે પૂર્વં પાતિતઃ સ વિચારયન્ ।
લવં યયૌ તદા યોદ્ધું મહાવીરબલોન્નતમ્

સુરથઃ કુશમાસાદ્ય બાણાન્મુંચન્નનેકધા ।
વ્યથયામાસ સમરે મહાવીરશિરોમણિઃ

સુરથં વિરથં ચક્રે બાણૈર્દશભિરુચ્છિખૈઃ ।
ધનુશ્ચિચ્છેદ તરસા સુદૃઢં ગુણપૂરિતમ્

અસ્ત્રપ્રત્યસ્ત્રસંહારૈઃ ક્ષૈપણૈઃ પ્રતિક્ષેપણૈઃ ।
અભવત્તુમુલં યુદ્ધં વીરાણાં રોમહર્ષણમ્

અત્યંતં સમરોદ્યુક્તે સુરથે દુર્જયે નૃપે ।
કુશઃ સંચિંતયામાસ કિંકર્તવ્યં રણે મયા

વિચાર્ય નિશિતં ઘોરં સાયકં સમુપાદદે ।
હનનાય નૃપસ્યાસ્ય મહાબલસમન્વિતઃ

તમાગતં શરં દૃષ્ટ્વા કાલાનલસમપ્રભમ્ ।
છેત્તું મતિં ચકારાશુ તાવલ્લગ્નો મહાશરઃ

મુમૂર્ચ્છ સમરે વીરો મહાવીરબલસ્તતઃ ।
પપાત સ્યંદનોપસ્થે સારથિસ્તમુપાહરત્

સુરથે પતિતે દૃષ્ટ્વા કુશં જયસમન્વિતમ્ ।
ત્રાસયંતં વીરગણાનિયાય પવનાત્મજઃ

સમીરસૂનું પ્રબલમાયાંતં વીક્ષ્ય વાનરમ્ ।
જહાસ દર્શયન્દંતાન્કોપયન્નિવ તં ક્રુધા

ઉવાચ ચ હનૂમંતમેહિ ત્વં મમ સંમુખમ્ ।
ભેત્સ્યે બાણસહસ્રેણ મૃતો યાસ્યસિ યામિનીમ્

ઇત્યુક્તો હનુમાઞ્જ્ઞાત્વા રામસૂનું મહાબલમ્ ।
સ્વામિકાર્યં પ્રકર્તવ્યમિતિ કૃત્વા પ્રધાવિતઃ

શાલમુત્પાટ્ય તરસા વિશાલં શતશાખિનમ્ ।
કુશં વક્ષસિ સંલક્ષ્ય યયૌ યોદ્ધું મહાબલઃ

શાલહસ્તં સમાયાંતં હનૂમંતં મહાબલમ્ ।
ત્રિભિઃ ક્ષુરપ્રૈર્વિવ્યાધ હૃદિ ચંદ્રોપમૈર્બલી

સ બાણવિદ્ધસ્તરસા કુશેન બલશાલિના ।
શાલેન હૃદિ સંજઘ્ને દંતાન્નિષ્પિષ્ય મારુતિઃ

શાલાહતસ્તદા બાલઃ કિંચિન્નાકંપત સ્મયાત્ ।
તદા વીરાઃ પ્રશંસાં તુ પ્રચક્રુસ્તસ્ય બાલ્યતઃ

સ શાલેન હતો વીરઃ સંહારાસ્ત્રં સમાદદે ।
સંહન્તું વૈરિણં કોપાત્કુશઃ સ પરમાસ્ત્રવિત્

સંહારાસ્ત્રં સમાલોક્ય દુર્જયં કુશમોચિતમ્ ।
દધ્યૌ રામં સ્વમનસા ભક્તવિઘ્નવિનાશકમ્

તદા મુક્તં કુશેનાશુ તદસ્ત્રં હૃદિ મારુતેઃ ।
લગ્નં મહાવ્યથાકારિ તેન મૂર્ચ્છામિતઃ પુનઃ

મૂર્ચ્છાં પ્રાપ્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા પ્લવંગં બલસંયુતઃ ।
વિવ્યાધ સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સૈન્યં તત્સકલં મહત્

તસ્ય બાણાયુતૈર્ભગ્નં બલં સર્વં રણાંગણે ।
પલાયનપરં જાતં ચતુરંગસમન્વિતમ્

તદા કપિપતિઃ કોપાત્સુગ્રીવો રક્ષકો મહાન્ ।
અભ્યધાવન્નગાન્નૈકાનુત્પાટ્ય કુશમુદ્ભટમ્

કુશઃ સર્વાન્પ્રચિચ્છેદ લીલયા પ્રહસન્નગાન્ ।
પુનરપ્યાગતાન્વૃક્ષાંશ્ચિચ્છેદ તરસા બલી

અનેકબાણવ્યથિતઃ સુગ્રીવઃ સમરાંગણે ।
જગ્રાહ પર્વતં ઘોરં કુશમસ્તકમધ્યતઃ

કુશસ્તં નગમાયાંતં વીક્ષ્ય બાણૈરનેકધા ।
નિષ્પિપેષ ચકારાશુ મહારુદ્રાંગયોગ્યતામ્

સુગ્રીવસ્તન્મહત્કર્મ દૃષ્ટ્વા બાલેન નિર્મિતમ્ ।
જયાશાપ્રતિનિર્વૃત્તો બભૂવ સમરાંગણે

રણમધ્યે દુરાક્રાંતં કુશં લાંગૂલતાડકમ્ ।
અત્યમર્ષીરુષાક્રાંતસ્તં હંતું નગમાદદે

આત્માનં હંતુમુદ્યુક્તં વીક્ષ્ય સુગ્રીવમાદરાત્ ।
તાડયામાસ બહુભિઃ સાયકૈઃ શિતપર્વભિઃ

સ તાડિતો બહુવિધૈઃ શરૈઃ પીડાસમન્વિતઃ ।
કુશં હંતું સમારબ્ધો યયૌ શાલં સમાદદે

તદાપિ ચ કુશો વીરો વારુણાસ્ત્રં સમાદદે ।
બબંધ તં ચ પાશેન દૃઢેન સ લવાગ્રજઃ

સ બદ્ધઃ પાશકૈઃ સ્નિગ્ધૈઃ કુશેન બલશાલિના ।
પપાત રણમધ્યે વૈ મહાવીરૈરલંકૃતે

સુગ્રીવં પતિતં દૃષ્ટ્વા વીરાઃ સર્વત્ર દુદ્રુવુઃ ।
જયમાપ લવભ્રાતા મહાવીરશિરોમણિઃ

તાવલ્લવો ભટાઞ્જિત્વા પુષ્કલં ચાંગદં તથા ।
પ્રતાપાગ્ર્યં વીરમણિં તથાન્યાનપિ ભૂભુજઃ

જયં પ્રાપ્ય રણે વીરો લવો ભ્રાતરમાગમત્ ।
સંગ્રામે જયકર્તારં વૈરિકોટિનિપાતકમ્

પરસ્પરં પ્રહૃષિતૌ પરિરંભં પ્રકુર્વતઃ ।
જયં પ્રાપ્તૌ તદા વાર્તાં મુને ચક્રતુરુન્મદૌ

લવ ઉવાચ।
ભ્રાતસ્તવ પ્રસાદેન નિસ્તીર્ણો રણતોયધિઃ ।
ઇદાનીં વીરરણકં શોધયાવઃ સુશોભિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા ત્વરિતં વીરો જગ્મતુસ્તૌ કુશીલવૌ ।
રાજ્ઞો મૌલિમણિં ચિત્રં જગ્રાહ કનકાચિતમ્

પુષ્કલસ્ય લવો વીરો જગ્રાહ મુકુટં શુભમ્ ।
અંગદે ચ મહાનર્ઘ્યે શત્રુઘ્નસ્યાપરસ્ય ચ

ગૃહીત્વા શસ્ત્રસંઘાતં હનૂમંતં કપીશ્વરમ્ ।
સુગ્રીવં સવિધે ગત્વા ઉભાવપિ બબંધતુઃ

પુચ્છે વાયુસુતસ્યાયં ગૃહીત્વા તુ કુશાનુજઃ ।
ભ્રાતરં પ્રત્યુવાચેદં નેષ્યામિ સ્વકમંદિરમ્

આવયોર્જનની પ્રીત્યૈ ગૃહીત્વા પુચ્છકે ત્વહમ્ ।
ક્રીડાર્થમૃષિપુત્રાણાં કૌતુકાર્થં મમૈવ ચ

એતચ્છ્રુત્વા તતો વાક્યમુવાચ ચ કુશો લવમ્ ।
અહમેનં ગ્રહીષ્યામિ વાનરં બલિનં દૃઢમ્

ઇત્યેવં ભાષમાણૌ તૌ બદ્ધ્વા તૌ બલિનાં વરૌ ।
પુચ્છયોર્બલિનૌ ધૃત્વા જગ્મતુઃ સ્વાશ્રમં પ્રતિ

સ્વાશ્રમાય પ્રગચ્છંતૌ વીક્ષ્ય તૌ કપિસત્તમૌ ।
કંપમાનૌ જગદતુરન્યોન્યં ભીતયા ગિરા

હનૂમાન્કપિરાજાનં પ્રત્યુવાચ ભયાર્દ્રધીઃ ।
એતૌ રામસુતાવસ્માન્નેષ્યતઃ સ્વાશ્રમં પ્રતિ

મયા પૂર્વં કૃતં કર્મ જાનકીં પ્રતિગચ્છતા ।
તત્ર મે જાનકી દેવી સંમુખાભૂન્મનોહરા

સા માં દ્રક્ષ્યતિ વૈદેહી બદ્ધં પાશેન વૈરિણા ।
તદા હસિષ્યતિ વરા ત્રપા મેઽત્ર ભવિષ્યતિ

મયા કિમત્ર કર્તવ્યં પ્રાણત્યાગો ભવિષ્યતિ ।
મહદ્દુઃખં ચાપતિતં સ રામઃ કિં કરિષ્યતિ

સુગ્રીવસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા મમાપ્યેવં મહાકપે ।
નેષ્યતે યદિ મામેવં નિધનં તુ ભવિષ્યતિ

એવં કથયતોરેવ હ્યન્યોન્યં ભયભીતયોઃ ।
કુશો લવશ્ચ ભવનં માતુઃ પ્રાપતુરોજસા

તાવાયાતૌ સમીક્ષ્યૈવ જહર્ષ જનની તયોઃ ।
અન્યોન્યં પરમપ્રીત્યા પરિરેભે નિજૌ સુતૌ

તાભ્યાં પુચ્છગૃહીતૌ તૌ વાનરૌ વીક્ષ્ય જાનકી ।
હનૂમંતં ચ સુગ્રીવં સર્વવીરં કપીશ્વરમ્

જહાસ પાશબદ્ધૌ તૌ વીક્ષમાણા વરાંગના ।
ઉવાચ ચ વિમોક્ષાર્થં વદંતી વચનં વરમ્

પુત્રૌ પ્રમુંચતં કીશૌ મહાવીરૌ મહાબલૌ ।
ઈક્ષંતૌ માં યદિ સ્ફીતૌ પ્રાણત્યાગં કરિષ્યતઃ

અયં વૈ હનુમાન્વીરો યો દદાહ દનોઃ પુરીમ્ ।
અયમપ્યૃક્ષરાજો હિ સર્વવાનરભૂમિપઃ

કિમર્થં વિધૃતૌ કુત્ર કિં વા કૃતમનાદરાત્ ।
પુચ્છે યુવાભ્યાં વિધૃતૌ સ મહાન્વિસ્મયોઽસ્તિ મે

ઇતિ માતુર્વચઃ શ્લક્ષ્ણં વીક્ષ્યતાં પુત્રકૌ તદા ।
ઊચતુર્વિનયશ્રેષ્ઠૌ મહાબલસમન્વિતૌ

માતઃ કશ્ચન ભૂપાલો રામો દાશરથિર્બલી ।
તેન મુક્તો હયઃ સ્વર્ણભાલપત્રઃ સુશોભિતઃ

તત્રૈવં લિખિતં માતરેકવીરાપ્રસૂર્મમ ।
યે ક્ષત્રિયાસ્તે ગૃહ્ણન્તુ નોચેત્પાદતલાર્ચકાઃ

તદા મયા વિચારો વૈ કૃતઃ સ્વાંતે પતિવ્રતે ।
ભવતી ક્ષત્રિયા કિં ન વીરસૂઃ કિં ન વા ભવેત્

ધાર્ષ્ટ્યં તદ્વીક્ષ્ય ભૂપસ્ય ગૃહીતોઽશ્વો મયા બલાત્ ।
જિતં કુશેન વીરેણ સૈન્યં તત્પાતિતં રણે

મુકુટોઽયં ભૂમિપતેર્જાનીહિ પતિદેવતે ।
અયમપ્યન્યવીરસ્ય પુષ્કલસ્ય મહાત્મનઃ

જાનીહિ મુકુટં ત્વન્યં મણિમુક્તાવિરાજિતમ્ ।
અશ્વોઽયં મે મનોહારી કામયાનો હિ ભૂપતેઃ

આરોહણાય મદ્ભ્રાતુર્જાનીહિ બલિનો વરે ।
ઇમૌ કીશૌ મયા રંતુમાનીતૌ બલિનાં વરૌ

કૌતુકાર્થં તવૈવૈતૌ સંગ્રામે યુદ્ધકારકૌ ।
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જાનકી પતિદેવતા

જગાદ પુત્રૌ તૌ વીરૌ મોચયેથાં પુનઃ પુનઃ ।
સીતોવાચ।
યુવાભ્યામનયઃ સૃષ્ટો હૃતો રામહયો મહાન્

અનેકે પાતિતા વીરા ઇમૌ બદ્ધૌ કપીશ્વરૌ ।
પિતુસ્તવ હયો વીરો યાગાર્થં મોચિતોઽમુના

તસ્યાપિ હૃતવંતૌ કિં વાજિનં મખસત્તમે ।
મુંચતં પ્લવગાવેતૌ મુંચતં વાજિનાં વરમ્

ક્ષામ્યતાં ભૂપતેર્ભ્રાતા શત્રુઘ્નઃ પરકોપનઃ ।
જનન્યાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા ઊચતુસ્તાં બલાન્વિતૌ

ક્ષાત્રધર્મેણ તં ભૂપં જિતવંતૌ બલાન્વિતમ્ ।
નાસ્માકમનયોર્ભાવિ ક્ષાત્રધર્મેણ યુધ્યતામ્

વાલ્મીકિના પુરા પ્રોક્તમસ્માકં પઠતાં પુરઃ

કણ્વસ્યાશ્રમકેવાહં ધૃત્વા યાગક્રિયોચિતમ્ ।
તસ્માત્સુતઃ સ્વપિત્રાપિ યુધ્યેદ્ભ્રાત્રાપિ ચાનુજઃ

ગુરુણા શિષ્ય એવાપિ તસ્માન્નો પાપસંભવઃ ।
ત્વદાજ્ઞાતો ઽધુના ચાવાં દાસ્યાવો હયમુત્તમમ્

મોક્ષ્યાવઃ કીશાવેતૌ હિ કરિષ્યાવો વચસ્તવ ।
ઇત્યુક્ત્વા માતરં વીરૌ ગતૌ રણે કપીશ્વરૌ

અમુંચતાં હયં ચાપિ હયમેધક્રિયોચિતમ્ ।
સીતાદેવી સ્વપુત્રાભ્યાં શ્રુત્વા સૈન્યં નિપાતિતમ્

શ્રીરામં મનસા ધ્યાત્વા ભાનુમૈક્ષત સાક્ષિણમ્ ।
યદ્યહં મનસા વાચા કર્મણા રઘુનાયકમ્

ભજામિ નાન્યં મનસા તર્હિ જીવેદયં નૃપઃ ।
સૈન્યં ચાપિ મહત્સર્વં યન્નાશિતમિદં બલાત્

પુત્રાભ્યાં તત્તુ જીવેત મત્સત્યાજ્જગતાંપતે ।
ઇતિ યાવદ્વચો બ્રૂતે જાનકીપતિદેવતા

તાવદ્બલં ચ તત્સર્વં જીવિતં રણમૂર્દ્ધનિ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે।
સૈન્યજીવનંનામ ચતુઃષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ