પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.63

શેષ ઉવાચ।
લવં વિમૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા બલિવૈરિવિદારણમ્ ।
શત્રુઘ્નો જયમાપેદે રણમૂર્ધ્નિ મહાબલઃ

લવં બાલં રથે સ્થાપ્ય શિરસ્ત્રાણાદ્યલંકૃતમ્ ।
રામપ્રતિનિધિં મૂર્ત્યા તતો ગંતુમિયેષ સઃ

સ્વમિત્રં શત્રુણા ગ્રસ્તમિતિ દુઃખસમન્વિતાઃ ।
બાલામાત્રેઽસ્ય સીતાયૈ ત્વરિતાઃ સંન્યવેદયન્

બાલા ઊચુઃ।
માતર્જાનકિ તે પુત્રો બલાદ્વાહમપાહરત્ ।
કસ્યચિદ્ભૂપવર્યસ્ય બલયુક્તસ્ય માનિનઃ

તતો યુદ્ધમભૂદ્ઘોરં તસ્ય સૈન્યેન જાનકિ ।
તદા વીરેણ પુત્રેણ તવ સર્વં નિપાતિતમ્

પશ્ચાદપિ જયં પ્રાપ્તઃ સુતસ્તવ મનોહરઃ ।
તં ભૂપં મૂર્છિતં કૃત્વા જયમાપ રણાંગણે

તતો મૂર્ચ્છાં વિહાયૈષ રાજા પરમદારુણઃ ।
સંકુપ્ય પાતયામાસ તવ પુત્રં રણાંગણે

અસ્માભિર્વારિતઃ પૂર્વં મા ગૃહાણ હયોત્તમમ્ ।
અસ્માન્સર્વાંશ્ચ ધિક્કૃત્ય બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્

ઇતિ વાક્યં શિશૂનાં સા સમાકર્ણ્ય સુદારુણમ્ ।
પપાત ભૂતલોપસ્થે દુઃખયુક્તા રુરોદ હ

સીતોવાચ।
કથં નૃપો દયાહીનો બાલેન સહ યુધ્યતિ ।
અધર્મકૃતદુર્બુદ્ધિર્યો મદ્બાલં ન્યપાતયત્

લવ વીરભવાન્કુત્ર વર્તતેઽતિ બલાન્વિતઃ ।
કથં ત્વં નિષ્કૃપસ્યાહો રાજ્ઞોઽહાર્ષીદ્ધયોત્તમમ્

ત્વં બાલસ્તે દુરાક્રાંતાઃ સર્વશસ્ત્રવિશારદાઃ ।
રથસ્થા વિરથસ્ત્વં વૈ કથં યુદ્ધં સમં ભવેત્

તાતાહં તુ ત્વયા સાર્દ્ધં રામત્યાગાસુખં જહૌ ।
ઇદાનીં રહિતા યુષ્મત્કથં જીવામિ કાનને

એહિ માં મુંચ યજ્ઞાશ્વં ગચ્છત્વેષ મહીપતિઃ ।
મદ્દુઃખં નાભિજાનાસિ મમ દુઃખપ્રમાર્જકઃ

કુશો યદ્યભવિષ્યત્સ રણે વીરશિરોમણિઃ ।
અમોચયિષ્યદધુના ભવંતં ભૂપપાર્શ્વતઃ

સોઽપિ મદ્દૈવતો નાસ્તિ સમીપે કિં કરોમ્યતઃ ।
દૈવમેવ મમાપ્યત્ર કારણં દુઃખસંભવે

એવમાદિ બહુશ્રીમત્યેષા વૈ વિલલાપ હ ।
પાદાંગુષ્ઠેન લિખતી ભૂમિં નેત્રદ્વયાશ્રુભિઃ

બાલાન્પ્રતિ જગાદાસૌ પૃથુકઃ સ ચ ભૂપતિઃ ।
કથં મત્સુતમાપાત્ય રણે કુત્ર ગમિષ્યતિ

ઇતિ વાક્યં વદત્યેષા જાનકી પતિદેવતા ।
તાવત્કુશસ્તુ સંપ્રાપ્ત ઉજ્જયિન્યા મહર્ષિભિઃ

માઘાસિતચતુર્દશ્યાં મહાકાલં સમર્ચ્ય ચ ।
પ્રાપ્ય ભૂરિવરાંસ્તસ્માદાગમન્માતૃસન્નિધૌ

જાનકીં વિહ્વલાં દૃષ્ટ્વા નેત્રોદ્ભૂતાશ્રુ વિક્લવામ્ ।
શોકવિહ્વલદીનાંગીં બભાષે યાવદુત્સુકઃ

તદા સ્વબાહુરવદત્સ્ફુરદ્યુદ્ધાભિશંસનઃ ।
હૃદયે ચરણોત્સાહો બભૂવાતિરથસ્ય હિ

સ પ્રત્યુવાચ જનનીં દીનગદ્ગદભાષિણીમ્ ।
માતસ્તવ ગતં દુઃખં મયિ પુત્ર ઉપસ્થિતે

મયિ જીવતિ તે નેત્રાદશ્રૂણિ ભુવિ નો પતન્ ।
પ્રસૂમુવાચાશ્રુખિન્નાં દીનગદ્ગદભાષિણીમ્

કુશો દુઃખમિતઃ સદ્યો દુઃખિતાં ધીરમાનસઃ ।
મમ ભ્રાતા લવઃ કુત્ર વર્તતે વૈરિમર્દનઃ

સદા મામાગતં જ્ઞાત્વા પ્રહર્ષન્સન્નિધાવિયાત્ ।
ન દૃશ્યતે કથં વીરઃ કુત્ર રંતું ગતો બલી

કેન વા સહ બાલત્વાદ્ગતો માં વૈ નિરીક્ષિતુમ્ ।
કિં ત્વં રોદિષિ મે માતર્લવઃ કુત્ર સ વર્તતે

તન્મે કથય સર્વં યત્તવ દુઃખસ્ય કારણમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા પુત્રવાક્યં સા દુઃખિતા કુશમબ્રવીત્

લવો ધૃતો નૃપેણાત્ર કેનચિદ્ધયરક્ષિણા ।
બબંધ બાલકો મેત્ર હયં યાગક્રિયોચિતમ્

તદ્રક્ષકાન્બહૂઞ્જિગ્યે એકોઽનેકાન્રિપૂન્બલી ।
રાજા તં મૂર્ચ્છિતં કૃત્વા બબંધ રણમૂર્ધનિ

બાલકા ઇતિ મામૂચુઃ સહગંતાર એવ હિ ।
તતોઽહં દુઃખિતા જાતા નિશમ્ય લવમાધૃતમ્

ત્વં મોચય બલાત્તસ્માત્કાલે પ્રાપ્તો નૃપોત્તમાત્ ।
નિશમ્ય માતુર્વચનં કુશઃ કોપસમન્વિતઃ ।
જગાદ તાં દશન્નોષ્ઠં દંતૈર્દંતાન્વિનિષ્પિષન્

કુશ ઉવાચ।
માતર્જાનીહિ તં મુક્તં લવં પાશસ્ય બંધનાત્ ।
ઇદાનીં હન્મિ તં બાણૈઃ સમગ્રબલવાહનમ્

યદિ દેવોઽમરો વાપિ યદિ શર્વઃ સમાગતઃ ।
તથાપિ મોચયે તસ્માદ્બાણૈર્નિશિતપર્વભિઃ

મા રોદિષિ માતરિહ વીરાણાં રણમૂર્છિતમ્ ।
કીર્તયેઽત્ર ભવત્યેવ પલાયનમકીર્તયે

દેહિ મે કવચં દિવ્યં ધનુર્ગુણસમન્વિતમ્ ।
શિરસ્ત્રાણં ચ મે માતઃ કરવાલં તથાશિતમ્

ઇદાનીં યામિ સમરે પાતયામિ બલં મહત્ ।
મોચયામિ ભ્રાતરં સ્વં રણમધ્યાદ્વિમૂર્છિતમ્

ન મોચયામ્યદ્ય પુત્રં તવ માતર્મહારણાત્ ।
તદા તૌ મે ભવત્પાદૌ સંરુષ્ટૌ ભવતાં ક્ષિતૌ

શેષ ઉવાચ।
ઇતિ વાક્યેન સંતુષ્ટા જાનકી શુભલક્ષણા ।
સર્વં પ્રાદાદસ્ત્રવૃંદં જયાશીર્ભિર્નિયુજ્યતમ્

પ્રયાહિ પુત્ર સંગ્રામં લવં મોચય મૂર્ચ્છિતમ્ ।
ઇત્યાજ્ઞપ્તઃ કુશઃ સંખ્યે કવચી કુંડલી બલી

મુકુટી કરવાલી ચ ચર્મધારી ધનુર્ધરઃ ।
અક્ષયાવિષુધી કૃત્વા સ્કંધયોઃ સિંહવીર્યયોઃ

જગામ તરસા નત્વા માતૃપાદૌ રથાગ્રણીઃ ।
વેગેન યાવદ્યુદ્ધાય ગચ્છતિ ક્ષિપ્રમાહવે

તાવદ્દદર્શ સ્વલવં વૈરિવૃંદનિપાતકમ્ ।
આયાંતં તં કુશં વીરા દદૃશુઃ સુમહાભટાઃ

કૃતાંતમિવ સંહર્તું સર્વં વિશ્વમુપસ્થિતમ્ ।
લવો મહાબલં દૃષ્ટ્વા કુશં ભ્રાતરમાગતમ્

અત્યંતં વહ્નિવદ્યુદ્ધે દિદીપે વાયુના સમમ્ ।
રથાદુન્મુચ્ય ચાત્માનં યુદ્ધાય સ વિનિર્ગતઃ

કુશઃ સર્વાન્રણસ્થાન્વૈ વીરાન્પૂર્વદિશિ ક્ષિપત્ ।
પશ્ચિમાયાં દિશિ લવઃ કોપાત્સર્વાન્સમૈરયત્

કુશબાણવ્યથાવ્યાપ્તા લવસાયકપીડિતાઃ ।
સૈન્યે જના મુને સર્વે ઉત્કલ્લોલાંબુધિભ્રમાઃ ૪૭ ઉત્કલ।
કુશેન ચ લવેનાથ શરવ્રાતૈઃ પ્રપીડિતમ્ ।
ન શર્મ લેભે સકલં સૈન્યં વીરપ્રપૂરિતમ્

ઇતસ્તતઃ પ્રભગ્નં તદ્બલં ત્રસ્તં પુનઃ પુનઃ ।
ન કુત્રચિદ્રણે સ્થિત્વા યુદ્ધમૈચ્છદ્બલાન્વિતઃ

એતસ્મિન્સમયે રાજા શત્રુઘ્નઃ પરતાપનઃ ।
કુશં વીરં યયૌ યોદ્ધું તાદૃશં લવસન્નિભમ્

કુશં દૃષ્ટ્વા બલાક્રાંતં રામમૂર્તિસમપ્રભમ્ ।
રથે તિષ્ઠન્હેમમયે જગાદ પરવીરહા

શત્રુઘ્ન ઉવાચ।
કોઽસિ ત્વં સન્નિભો ભ્રાત્રા લવેન સુમહાબલઃ ।
કિં નામાસિ મહાવીર કસ્તે તાતઃ ક્વ તે પ્રસૂઃ

કથં વને દ્વિજૈર્જુષ્ટે તિષ્ઠસિ ત્વં નરર્ષભ ।
સર્વં શંસ યથાયુધ્યે ત્વયા સહ મહાબલ

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય કુશઃ પ્રોવાચ ભૂમિપમ્ ।
મેઘગંભીરયા વાચા નાદયન્રણમંડલમ્

કેવલં સુષુવે સીતા પતિવ્રતપરાયણા ।
વને વસાવો વાલ્મીકેશ્ચરણાર્ચનતત્પરૌ

માતૃસેવાસમુદ્યુક્તૌ સર્વવિદ્યાવિશારદૌ ।
કુશો લવ ઇતિ પ્રખ્યામાગતૌ ભૂપતેઽનઘ

કસ્ત્વં વીરો રણશ્લાઘી કિમર્થં હયસત્તમઃ ।
મુક્તોઽસ્તિ સમરે ત્વદ્ય જેતાસિ બલસંયુતઃ

યુધ્યસ્વ ત્વં મયા સાર્દ્ધં યદિ વીરોઽસિ ભૂમિપ ।
ઇદાનીં પાતયિષ્યામિ ભવંતં રણમૂર્ધનિ

શત્રુઘ્નસ્તં સુતં જ્ઞાત્વા સીતાયા રામસંભવમ્ ।
વિસિષ્માય સ્વયં ચિત્તે કોપાદ્ધનુરુપાદદત્

તમાત્તધનુષં દૃષ્ટ્વા કુશઃ કોપસમન્વિતઃ ।
વિસ્ફારયામાસ ધનુઃ સ્વીયં સુદૃઢમુત્તમમ્

મુમોચ બાણાન્નિશિતાઞ્છત્રુઘ્નઃ સર્વશસ્ત્રવિત્ ।
તાંશ્ચિચ્છેદ કુશઃ સર્વાંલ્લીલયા પ્રહસન્રણે

બાણાશ્ચ શતસાહસ્રાઃ કુશસ્ય ચ નૃપસ્ય ચ ।
ભુવનં વ્યાપ્નુવન્સર્વં તચ્ચિત્રમભવન્મુને

અગ્ન્યસ્ત્રેણ કુશઃ સર્વાન્દદાહ તરસા બલી ।
શમયામાસ તં ભૂપઃ પર્જન્યાસ્ત્રેણ વીર્યવાન્

શમયામાસ તં ભૂપો વાયવ્યેનાતિવિક્રમઃ ।
તદા વાયુરભૂત્તીવ્રઃ સર્વતો રણમંડલે ।
પર્વતાસ્ત્રેણ તં વાયું ક્ષોભયંતં સમાવૃણોત્

વજ્રાસ્ત્રેણ નૃપઃ સંખ્યે ચિચ્છેદ સનગોપલાન્ ।
તદા નારાયણાસ્ત્રં સ મુમોચ કુશ ઉદ્ભટઃ ।
નારાયણં તદા ભૂપં નાશકત્પરિબાધિતુમ્

તદા પ્રકુપિતોઽત્યતં કુશઃ કોપપરાયણઃ ।
ઉવાચ ભૂપં શત્રુઘ્નં મહાબલપરાક્રમમ્

જાનામિ ત્વાં મહાવીરં સંગ્રામે જયકારિણમ્ ।
યત્ત્વાં નારાયણાસ્ત્રં મે ન બબાધે ભયાનકમ્

ઇદાનીં પાતયામ્યદ્ય ભૂમૌ ત્વાં નૃપતે શરૈઃ ।
ત્રિભિશ્ચેન્નકરોમ્યેતત્પ્રતિજ્ઞાં તર્હિ મે શૃણુ

યો મનુષ્યવપુઃ પ્રાપ્ય દુર્લભં પુણ્યકોટિભિઃ ।
તન્નાદ્રિયેત સંમોહાત્તસ્ય મેસ્ત્વત્ર પાતકમ્

સાવધાનો ભવાનત્ર ભવતુ પ્રધનાંગણે ।
પાતયામિ ક્ષિતૌ સદ્ય ઇત્યુક્ત્વા સ્વશરાસને

શરં સંરોપયામાસ ઘોરં કાલાનલપ્રભમ્ ।
લક્ષીકૃત્ય રિપોર્વક્ષો વિપુલં કઠિનં મહત્

તં સંધિતં શરં દૃષ્ટ્વા શત્રુઘ્નઃ કોપમૂર્ચ્છિતઃ ।
મુમોચ બાણાન્નિશિતાન્કુશત્વગ્ભેદકારકાન્

સ બાણો હૃદયં તસ્ય ભેત્તું તત્પ્રચચાલ વૈ ।
ઘોરરૂપો વહ્નિસમઆશીવિષવદુચ્છ્વસન્

સ બાણો નૃપવર્યેણ રામં સ્મૃત્વાશુલક્ષિતઃ ।
ચિચ્છેદ કુશમુક્તં સ સાયકં શિતપર્વકમ્

તદાત્યંતં પ્રકુપિતઃ કુશો બાણસ્ય કૃંતનાત્ ।
અપરં સાયકં ચાપે દધાર શિતપર્વકમ્

સ યાવત્તદુરો ભેત્તું કરોતિ ચ બલોદ્ધુરઃ ।
તં તાવદચ્છિનત્તસ્ય શરં કાલાનલપ્રભમ્

તદા કુશો માતૃપાદૌ સ્મૃત્વા રોષસમન્વિતઃ ।
તૃતીયં ચાપકે સ્વીયે દધાર શરમદ્ભુતમ્

શત્રુઘ્નસ્તમપિ ક્ષિપ્રં ચ્છેત્તું બાણં સમાદદે ।
તાવદ્વિદ્ધઃ શરેણાસૌ પપાત ધરણીતલે

હાહાકારો મહાનાસીચ્છત્રુઘ્ને વિનિપાતિતે ।
જયમાપકુશસ્તત્ર સ્વબાહુબલદર્પિતઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે।
શત્રુઘ્નમૂર્ચ્છને કુશજયોનામ ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ