પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.58

શેષ ઉવાચ।
ભરતં મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા રઘુનાથઃ સુદુઃખિતઃ ।
પ્રતીહારમુવાચેદં શત્રુઘ્નં પ્રાપયાશુ મામ્

તદ્વાક્યં પ્રોક્તમાકર્ણ્ય ક્ષણાચ્છત્રુઘ્નમાનયત્ ।
યત્ર રામો નિજભ્રાતા ભરતેન સહ સ્થિતઃ

ભરતં મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા રઘુનાથં ચ દુઃખિતમ્ ।
પ્રણમ્ય દુઃખિતોઽવોચત્કિમિદં દારુણં મહત્

તદા રામોંઽત્યજપ્રોક્તં વાક્યં લોકવિગર્હિતમ્ ।
તં પ્રત્યુવાચ રામોઽસૌ શત્રુઘ્નં પદસેવકમ્

અધોમુખો દીનરવો ગદ્ગદાક્ષરવેપથુઃ ।
શૃણુ ભ્રાતર્વચો મેઽદ્ય કુરુ તત્ક્ષિપ્રમાદરાત્

યથા સ્યાદ્વિમલાકીર્તિર્ગંગેવ પૃથિવીં ગતા ।
સીતાયા વાચ્યમતુલં લોકે શ્રુત્વાંત્યજોદિતમ્

હાતુમિચ્છામિ દેહં સ્વમેનાં વા જાનકીં કિલ ।
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય રામસ્ય કિલ શત્રુહા

સવેપથુઃ પપાતોર્વ્યાં દુઃખિતઃ પરદારણઃ ।
સંજ્ઞાં પ્રાપ્ય મુહૂર્તેન રઘુનાથમવોચત

શત્રુઘ્ન ઉવાચ।
કિમેતદુચ્યતે સ્વામિઞ્જાનકીં પ્રતિ દારુણમ્ ।
પાખંડૈર્દુષ્ટચિત્તૈશ્ચ સર્વધર્મબહિષ્કૃતૈઃ

નિંદિતા શ્રુતિરગ્રાહ્યા ભવતિ ત્વગ્ર્યજન્મનામ્ ।
જાહ્નવી સર્વલોકાનાં પાપઘ્ની દુરિતાપહા

નિસ્પૃષ્ટા પાપિભિઃ પુંભિઃ સા સ્પર્શેનાર્હિતા સતામ્ ।
સૂર્યો જગત્પ્રકાશાય સમુદેતિ જગત્યહો

ઉલૂકાનાં રુચિકરો ન ભવેત્તત્ર કા ક્ષતિઃ ।
તસ્માત્ત્વમેનાં ગૃહ્ણીષ્વ મા ત્યજાનિંદિતાં સ્ત્રિયમ્

શ્રીરામભદ્રકૃપયા કુરુષ્વ વચનં મમ ।
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ

પુનઃપુનર્જગાદેદં યદુક્તં ભરતં પ્રતિ ।
તન્નિશમ્ય વચો ભ્રાતુર્દુઃખપૂરપરિપ્લુતઃ

પપાત મૂર્ચ્છિતો ભૂમૌ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ।
ભ્રાતરં પતિતં વીક્ષ્ય શત્રુઘ્નં દુઃખિતો ભૃશમ્

પ્રતીહારમુવાચેદં લક્ષ્મણં ત્વાનયાંતિકમ્ ।
સ લક્ષ્મણગૃહં ગત્વા ન્યવેદયદિદં વચઃ

પ્રતીહાર ઉવાચ।
સ્વામિન્રામો ભવંતં તુ સમાહ્વયતિ વેગતઃ ।
સ તચ્છ્રુત્વા સમાહ્વાનં રામચંદ્રેણ વેગતઃ

જગામ તરસા તત્ર યત્ર સ ભ્રાતૃકોઽનઘઃ ।
ભરતં મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા શત્રુઘ્નમપિ મૂર્ચ્છિતમ્

શ્રીરામચંદ્રં દુઃખાર્તં દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્ ।
કિમેતદ્દારુણં રાજન્દૃશ્યતે મૂર્ચ્છનાદિકમ્

તદાશુ શંસ માં સર્વં કારણં મુખ્યતોઽનઘ ।
એવં વદંતં નૃપતિર્વૃત્તાંતં સર્વમાદિતઃ

શશંસ લક્ષ્મણં ક્ષિપ્રં દુઃખપૂરપરિપ્લુતમ્ ।
લક્ષ્મણસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સીતાયાસ્ત્યાગસંભવમ્

નિઃશ્વસન્મુહુરુચ્છ્વાસં સ્તબ્ધગાત્ર ઇવાભવત્ ।
ભ્રાતરં સ્તબ્ધગાત્રં ચ કંપમાનં મુહુર્મુહુઃ

ન કિંચન વદન્તં તં વીક્ષ્ય શોકાર્દિતોઽબ્રવીત્ ।
કિં કરિષ્યામ્યહં ભૂમૌ સ્થિત્વા દુર્યશસાંકિતઃ

ત્યજામીદં વપુઃ શ્રીમલ્લોકભીત્યા ચ શોકવાન્ ।
સર્વદા ભ્રાતરો મહ્યં મદ્વાક્યકરણોત્સુકાઃ

ઇદાનીં તેપિ દૈવેન પ્રતિકૂલવચઃ કરાઃ ।
કુત્ર ગચ્છામિ કં યામિ હસિષ્યંતિ નૃપા ભુવિ

દુર્યશો લાંછિતં માં વૈ કુષ્ઠિનં રૂપવન્નરાઃ ।
મનોર્વંશે પુરા ભૂપા જાતા જાતા ગુણાધિકાઃ

ઇદાનીં મયિ જાતે તુ વિપરીતં બભૂવ તત્ ।
ઇતિ સંભાષમાણં તં રામભદ્રં સમીક્ષ્ય સઃ

સંસ્તભ્યાશ્રૂણિ વિપુલાન્યુવાચ વિકલ સ્વરઃ ।
સ્વામિન્વિષાદં મા કાર્ષીઃ કથં તવ મતિર્હૃતા

સીતામનિંદિતાં કો નુ ત્યજતિ શ્રુતવાન્ભવાન્ ।
આકારયામિ રજકં પરિપૃચ્છામિ તં પ્રતિ

કથં ત્વયાનિંદિતા સા જાનકી યોષિતાં વરા ।
તવ દેશે બલાત્કશ્ચિદ્બાધ્યતે ન જનોઽલ્પકઃ

તસ્માત્તસ્ય યથાસ્વાંતે પ્રતીતિઃ સ્યાત્તથાચર ।
કિમર્થં ત્યજ્યતે ભીરુઃ પતિવ્રતપરાયણા

મનસા વચસા નાન્યં જાનાતિ જનકાત્મજા ।
તસ્માદેનાં ગૃહાણ ત્વમેતાં મા ત્યજ જાનકીમ્

મમોપરિ કૃપાં કૃત્વા મદુક્તં સંશ્રયાશુ તત્ ।
એવં વદંતં પ્રત્યૂચે રામઃ શોકેન કર્ષિતઃ

લક્ષ્મણં ધર્મવાક્યેન બોધયંસ્ત્યજનોદ્યમઃ

રામ ઉવાચ।
કથં તુ માં બ્રવીષિ ત્વં મા ત્યજૈનામનિંદિતામ્ ।
લોકાપવાદાત્ત્યક્ષ્યેઽહં જાનન્નપિ વિપાપિનીમ્

સ્વયશઃ કારણેઽહં સ્વં દેહં ત્યક્ષ્યામ્યશોભનમ્ ।
ત્વામપિ ભ્રાતરં ત્યક્ષ્યે લોકવાદાદ્વિગર્હિતમ્

કિમુતાન્યે ગૃહાઃ પુત્રા મિત્રાણિ વસુશોભનમ્ ।
સ્વયશઃકારણે સર્વં ત્યજામિ કિમુ મૈથિલીમ્

ન તથા મે પ્રિયો ભ્રાતા ન કલત્રં ન બાંધવાઃ ।
યથા મે વિમલાકીર્તિર્વલ્લભા લોકવિશ્રુતા

ઇદાનીં રજકો નૈવ પ્રષ્ટવ્યો ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
કાલેન સર્વં ભવિતા લોકચિત્તસ્ય રંજનમ્

આમયો યદ્વદામસ્તુ ન ચિકિત્સ્યો ભવેત્ક્ષિતૌ ।
સકાલેન પરીપાકાદ્ભેષજાદેવ નશ્યતિ

તથા કાલેન સંભાવિ સાંપ્રતં મા વિલંબય ।
ત્યજૈનાં વિપિને સાધ્વીં માં વા ખડ્ગેન ઘાતય

ઇત્યુક્તં વાક્યમાકર્ણ્ય દુઃખિતોઽભૂત્તદા મહાન્ ।
ચિંતયામાસ ચ સ્વાંતે લક્ષ્મણઃ શોકકર્ષિતઃ

પિત્રાજ્ઞપ્તો જામદગ્ન્યો માતરં ચાપ્યઘાતયત્ ।
ગુરોરાજ્ઞા નૈવ લંઘ્યા યુક્તાઽયુક્તાપિ સર્વથા

તસ્માદેનાં ત્યજામ્યેવ રામસ્ય પ્રિયકામ્યયા ।
ઇતિ સંચિંત્ય મનસિ ભ્રાતરં પ્રત્યુવાચ સઃ

લક્ષ્મણૌવાચ।
અકૃત્યમપિ કાર્યં વૈ ગુર્વાજ્ઞાં નૈવ લંઘયેત્ ।
તસ્માત્કુર્વે ભવદ્વાક્યં યત્ત્વં વદસિ સુવ્રત

ઇત્યેવં ભાષમાણં તં લક્ષ્મણં પ્રત્યુવાચ સઃ ।
સાધુસાધુ મહાપ્રાજ્ઞ ત્વયા મે તોષિતં મનઃ

અદ્યૈવ રાત્રૌ જાનક્યા દોહદસ્તાપસી ક્ષણે ।
તન્મિષેણ રથે સ્થાપ્ય મોચયૈનાં મહાવને

ઇત્થં ભાષિતમાકર્ણ્ય વિશુષ્યદ્વદનોઽભિતઃ ।
રુદન્બાષ્પકલાં મુંચઞ્જગામ સ્વં નિવેશનમ્

સુમંત્રં તુ સમાહૂય વચનં તમથાબ્રવીત્ ।
રથં મે કુરુ સજ્જં વૈ સદશ્વવરભૂષિતમ્

સ તદ્વાક્યં સમાકર્ણ્ય રથમાનીતવાંસ્તદા ।
આનીતં તં રથં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણઃ શોકકર્ષિતઃ

પરમં દુઃખમાપન્નઃ સંરુહ્ય સ્યંદનં વરમ્ ।
નિઃશ્વસઞ્જાનકીગેહં પ્રતસ્થે ભ્રાતૃસેવકઃ

ગત્વા ચાંતઃપુરે ભ્રાતા રામસ્ય મિથિલાત્મજામ્ ।
પ્રત્યૂચે નિઃશ્વસન્વાક્યં દુઃખપૂરપરિપ્લુતઃ

માતર્જાનકિ રામેણ પ્રેષિતો ભવનં તવ ।
તાપસીઃ પ્રતિ યાહિ ત્વં દોહદપ્રાપ્તિહેતવે

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય લક્ષ્મણસ્ય વિદેહજા ।
પરમં હર્ષમાપન્ના લક્ષ્મણં પ્રત્યભાષત

જાનક્યુવાચ।
ધન્યાહં મૈથિલી રાજ્ઞી રામસ્ય ચરણસ્મરા ।
યસ્યા દોહદપૂર્ત્યર્થં પ્રેષયામાસ લક્ષ્મણમ્

અદ્યાહં તા વનચરીસ્તાપસીઃ પતિદેવતાઃ ।
નમસ્કુર્યાં ચ વાસોભિઃ પૂજયામિ મનોહરાઃ

ઇત્યુક્ત્વા રમ્યવસ્ત્રાણિ મહાર્હાભરણાનિ ચ ।
મણીન્વિમલમુક્તાશ્ચ કર્પૂરાદિસુગંધિમત્

ચંદનાદિકવસ્તૂનિ વિચિત્રાણિ સહસ્રધા ।
જગ્રાહ રઘુનાથસ્ય પત્ની સ્વપ્રિયકામ્યયા

સીતા ગૃહીત્વા સર્વાણિ દાસીનાં કરયોર્મુહુઃ ।
લક્ષ્મણં પ્રતિગચ્છંતી દેહલ્યાં ચાસ્ખલત્તદા

અવિચાર્ય તદૌત્સુક્યાલ્લક્ષ્મણં પ્રિયકારિણમ્ ।
ઉવાચ કુત્ર સરથો યેન માં પ્રાપયિષ્યસિ

સ નિઃશ્વસન્રથં હૈમં જાનક્યા સહ નિર્વિશત્ ।
સુમંત્રં પ્રત્યુવાચાસૌ ચાલયાશ્વાન્મનોજવાન્

સ સુયુક્તં રથં વાક્યાલ્લક્ષ્મણસ્ય તુ ચાહ્વયત્ ।
અશ્રુપૂર્ણમુખં પશ્યઁલ્લક્ષ્મણં સ મુહુર્મુહુઃ

આહતાસ્તેન કશયા વાહાસ્તસ્યાપતન્પથિ ।
ન ચલંતિ યદા વાહાસ્તદા લક્ષ્મણમબ્રવીત્

સુમંત્ર ઉવાચ।
સ્વામિંશ્ચલંતિ નો વાહા યત્નેન પરિચાલિતાઃ ।
કિં કરોમિ ન જાનેઽત્ર કારણં વાહપાતને

એવં બ્રુવંતં પ્રત્યૂચે લક્ષ્મણો ગદ્ગદસ્વરઃ ।
સારથિં ધૈર્યમાસ્થાય તાડયૈતાન્કશાદિભિઃ

એતચ્છ્રુત્વોદિતં યંતા કથંચિત્સમચાલયત્ ।
તદા સ્ફુરદ્દક્ષનેત્રં જાનક્યા દુઃખશંસકમ્

તદૈવ હૃદયે શોકઃ સમભૂદ્દુઃખશંસકઃ ।
તદૈવ પક્ષિણઃ પુણ્યાઃ કુર્વંતિ પરિવર્તનમ્

એવં વીક્ષ્યૈવ વૈદેહી પ્રત્યુવાચાથ દેવરમ્ ।
કથં મે તાપસીક્ષાયૈ યાતુમિચ્છા રઘૂદ્વહ

રામે ભૂયાદ્ધિ કલ્યાણં ભરતે વા તથાનુજે ।
તત્પ્રજાસુ ચ સર્વત્ર મા ભવંતુ વિપર્યયાઃ

એવં બ્રુવંતીં સંવીક્ષ્ય જાનકીં ચ સ લક્ષ્મણઃ ।
ન કિંચિદુક્તવાન્રુદ્ધ કંઠો બાષ્પપ્રપૂરિતઃ

સા ગચ્છંતી મૃગાન્વામં પરિવર્તનકારકાન્ ।
અપશ્યદ્દુઃખસંઘાતકારકાન્સમભાષત

અદ્ય યન્મે મૃગા વામં વર્તયંતિ તદિષ્યતે ।
શ્રીરામચરણૌ મુક્ત્વા ગચ્છંત્યાયુક્તમેવ તત્

મહિલાનાં પરોધર્મઃ સ્વભર્તૃચરણાર્ચનમ્ ।
તન્મુક્ત્વાન્યત્ર યાંત્યા મે યદ્ભવેદ્યુક્તમેવ તત્

એવં પથિ વિચારં તુ કુર્વંત્યા પરમાર્થતઃ ।
જાહ્નવી દદૃશે દેવ્યા મુનિવૃંદૈકસેવિતા

યસ્યાં જલસ્ય કલ્લોલા દૃશ્યંતે દુગ્ધસંનિભાઃ ।
તરંગો દૃશ્યતે યત્ર સ્વર્ગસોપાનમૂર્તિભૃત્

યસ્યા વારિકણસ્પર્શાન્મહાપાતકસંચયઃ ।
પલાયતે ન કુત્રાપિ સ્થાનમીક્ષન્સમંતતઃ

ગંગાં પ્રાપ્યાથ સૌમિત્રિર્જાનકીં સ્યંદને સ્થિતામ્ ।
ઉવાચ નિર્ગલદ્બાષ્પ એહિ સીતે રથાદ્ભુવિ

સીતા તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય ક્ષણાદવતતાર સા ।
લક્ષ્મણેન ધૃતા બાહૌ સ્ખલંતી પથિ કંટકૈઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે જાનક્યા ગંગાદર્શનંનામ અષ્ટપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ