પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.42

શેષ ઉવાચ।
આહ્વયંતં મહાસૈન્યવારિધૌ પુષ્કલં નૃપમ્ ।
સમાલક્ષ્ય કપીંદ્રોઽપિ હનૂમાંસ્તમધાવત

લાંગૂલમુદ્યમ્ય વિશાલદેહં ।
સરાવમાતત્ય પયોદઘોષમ્ ।
રણસ્થિતાન્વીરવરાન્કપીંદ્રો ।
જગામ તં વીરમણિં નૃપેન્દ્રમ્

આયાંતં તં હનૂમંતં વીક્ષ્ય પુષ્કલ ઉદ્ભટઃ ।
વિલોકયામાસદૃશા વૈરિક્રોધ સુશોણયા

જગાદ તં હનૂમંતં પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ ।
મેઘગંભીરયા વાચા નાદયન્રણમંડલમ્

પુષ્કલ ઉવાચ।
કથં ત્વં સમરે યોદ્ધુમાગતોસિ મહાકપે ।
કિયદ્બલં સ્વલ્પમેતદ્રાજ્ઞો વીરમણેર્મહત્

યત્ર ત્રિજગતી સર્વા સંમુખે સમુપાગતા ।
તત્ર ત્વં લીલયા યોદ્ધું યાતુમિચ્છસિ વા ન વા

કોયં રાજા વીરમણિઃ કિયદ્બલમથાલ્પકમ્ ।
અત્રાગમનમત્યુગ્રં તવ વીર ન ભાવ્યતે

રઘુનાથકૃપાપાંગાદહં નિસ્તીર્ય દુસ્તરમ્ ।
ક્ષણાન્નિર્યામિ કીશેંદ્ર મા ચિત્તં કુરુ સંગરે

ત્વયા રાક્ષસપાથોધિસ્તીર્ણો રામકૃપાવ્રજાત્ ।
તથા રામં સુસંસ્મૃત્ય નિસ્તરિષ્યામિ દુસ્તરમ્

યે કેચિદ્દુસ્તરં પ્રાપ્ય રઘુનાથં સ્મરંતિ ચ ।
તેષાં દુઃખોદધિઃ શુષ્કો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

તસ્માદ્વ્રજ મહાવીર શત્રુઘ્નસવિધે બલિન્ ।
એષ આયામિ નિર્જિત્ય ભૂપં વીરમણિં ક્ષણાત્

શેષ ઉવાચ।
ઇતિ ધીરાં સમાકર્ણ્ય વાણીં પુષ્કલભાષિતામ્ ।
જગાદ વચનં ભૂયઃ પુષ્કલં પરવીરહા

હનુમાનુવાચ।
પુત્ર મા સાહસં કાર્ષીર્ભૂપં વીરમણિં પ્રતિ ।
એષ દાતા શરણ્યશ્ચ બલશૌર્યસમન્વિતઃ

ત્વં બાલઃ સ્થવિરો ભૂપોઽખિલશસ્ત્રાસ્ત્રવિત્તમઃ ।
અનેકે વિજિતાઃ સંખ્યે વીરાઃ શૌર્યસુશોભિનઃ

જાનીહિ પાર્શ્વે તસ્ય ત્વં રક્ષિતારં સદાશિવમ્ ।
ભક્ત્યા વશીકૃતં સ્થાણું સોમં ચૈતત્પુરિસ્થિતમ્

તસ્માદહમનેનૈવ યોત્સ્યે ભૂપેન પુષ્કલ ।
અન્યાન્વીરાન્વિજિત્વા ત્વં કીર્તિમાપ્નુહિ પુષ્કલામ્

પુષ્કલ ઉવાચ।
શિવો ભક્ત્યા વશીકૃત્ય સ્વપુરે સ્થાપિતોઽમુના ।
પરમસ્યાશુ હૃદયેન તિષ્ઠતિ મહેશ્વરઃ

સદાશિવોયમારાધ્ય પરમં સ્થાનમાગતઃ ।
સ રામો મન્મનસ્ત્યક્ત્વા ન ક્વાપિ પરિગચ્છતિ

યત્ર રામસ્તત્ર વિશ્વં સર્વં સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ ।
તસ્માદહં જયિષ્યામિ રણે વીરમણિં નૃપમ્

વ્રજ ત્વં સમરે યોદ્ધુમન્યાન્માનિવરાન્નૃપાન્ ।
વીરસિંહમુખાન્કીશ મચ્ચિંતાં મા કુરુ પ્રભો

વાચમિત્થં સમાકર્ણ્ય હનૂમાન્ધીરસેવિતામ્ ।
જગામ સમરે યોદ્ધું વીરસિંહં નૃપાનુજમ્

લક્ષ્મીનિધિઃ સુતેનાસ્ય શુભાંગદસુસંજ્ઞિના ।
દ્વૈરથેન પ્રયુયુધે મહાશસ્ત્રાસ્ત્રવેદિના

બલમિત્રેણ સુમદઃ સ્વપ્રતાપબલોર્જિતઃ ।
યોદ્ધું સશસ્ત્રઃ સંગ્રામં વિચચાર નૃપાત્મજઃ

આહ્વયંતં નૃપં દૃષ્ટ્વા દ્વૈરથે યુદ્ધકોવિદઃ ।
પુષ્કલો રુક્મખચિતે રથે તિષ્ઠન્યયૌ હિ તમ્

રાજા તમાગતં દૃષ્ટ્વા પુષ્કલં યુદ્ધકોવિદમ્ ।
ઉવાચ નિર્ભિયા વાણ્યા રણમધ્યે સુભાષિતઃ

વીરમણિરુવાચ।
બાલમાયાહિ માં ક્રુદ્ધં સંગ્રામે ચંડકોપનમ્ ।
ગચ્છ પ્રાણપરીપ્સાયૈ મા યુદ્ધં કુરુ મે સહ

ત્વાદૃશાન્બાલકાન્ભૂપા માદૃશાઃ કૃપયંતિ હિ ।
પ્રહરંતિ ન ચૈતાન્વૈ તસ્માદ્ગચ્છ રણાદ્બહિઃ

યાવત્ત્વં ન મયા દૃષ્ટશ્ચક્ષુર્ભ્યાં તાવદુન્મનાઃ ।
સાંપ્રતં ત્વાં પ્રહર્તું ન મનઃ સમભિકાંક્ષતિ

યત્ત્વયા મત્સુતો બાણૈર્ભિન્નો મૂર્ચ્છીકૃતઃ પુનઃ ।
સર્વં મયા ક્ષાંતમદ્ય તવબાલધિયો મહત્

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુષ્કલો નિજગાદ તમ્ ।
પુષ્કલ ઉવાચ।
બાલોઽહં ત્વં મહાવૃદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદઃ

ક્ષત્રિયાણાં મતં ચૈવ યે બલાધિક્યસંયુતાઃ ।
ત એવ વૃદ્ધા ભૂપાગ્ર્ય ન વયોવૃદ્ધતાં ગતાઃ

મયા તે મૂર્ચ્છિતઃ પુત્રઃ સશૌર્યબલદર્પિતઃ ।
ઇદાનીં ત્વામહં શસ્ત્રૈઃ પાતયિષ્યામિ સંગરે

તસ્માત્ત્વં યત્નતસ્તિષ્ઠ રાજન્સંગ્રામમૂર્ધનિ ।
રામભક્તં ન માં કશ્ચિજ્જયતીંદ્રપદે સ્થિતઃ

ઇત્થં ભાષિતમાશ્રુત્ય પુષ્કલસ્ય નૃપાગ્રણીઃ ।
જહાસ બાલં સંવીક્ષ્ય કોપં ચ વ્યદધાત્પુનઃ

તં વૈ કુપિતમાલક્ષ્ય ભરતાત્મજ ઉન્મદઃ ।
જઘાન શરવિંશત્યા રાજાનં હૃદિ તીક્ષ્ણયા

રાજા તાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા બાણાંસ્તેન વિમોચિતાન્ ।
ચિચ્છેદ પરમક્રુદ્ધઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈરનેકધા

તદ્બાણચ્છેદનં દૃષ્ટ્વા ભારતિઃ પરવીરહા ।
ચુકોપ હૃદયેઽત્યંતં રાજાનં ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ

વિવ્યાધ ભાલે ભૂપાલ પુત્રઃ પુષ્કલસંજ્ઞકઃ ।
તત્ર લગ્ના વિરેજુસ્તે ત્રિકૂટશિખરાણિ કિમ્

તૈર્બાણૈર્વ્યથિતો રાજા જઘાન નવભિઃ શરૈઃ ।
હૃદયે પુષ્કલં વીરં મહાકોપસમન્વિતઃ ।
તૈર્વત્સદન્તૈર્બહ્વસ્રં પીતં રામાનુજાઙ્ગજમ્

સર્પા આશીવિષા યદ્વત્ક્રુદ્ધાસ્તદ્વપુષિ સ્થિતાઃ ।
પરમં કોપમાપન્નઃ પુષ્કલો ભૂમિપં પુનઃ

બાણાનાં શતકેનાશુ બિભેદ શિતપર્વણામ્ ।
તૈર્બાણૈઃ કવચં ભિન્નં કિરીટઃ સશિરસ્ત્રકઃ

રથો ધનુર્મહત્સજ્યં છિન્નં કોપપરિપ્લવાત્ ।
ક્ષતજેન પરિપ્લુષ્ટો બાણભિન્નકલેવરઃ

અન્યં સ્યંદનમારુહ્ય જગામ ભરતાત્મજમ્ ।
ધન્યોસિ વીર રામસ્ય ચરણાબ્જમધુવ્રત

મહત્કૃતં કર્મ તેઽદ્ય યદહં વિરથીકૃતઃ ।
પ્રાણાન્રક્ષસ્વ ભો વીર સાંપ્રતં મયિ યુદ્ધ્યતિ

સુલભા ન તવ પ્રાણાઃ કાલરૂપે મયિ સ્થિતે ।
ઇત્યુક્ત્વા વ્યહનદ્બાણૈરસંખ્યૈઃ શસ્ત્રકોવિદઃ

ભૂમૌ દિશિ ચ તદ્બાણા નાન્યદ્દૃશ્યેત તત્ર હ ।
અનેકે ગજસાહસ્રા ભિન્ના અશ્વાઃ સમંતતઃ

રથારથિયુતાસ્તેન છિન્ના ભિન્ના દ્વિધાકૃતાઃ ।
શોણિતૌઘા સરિત્તત્ર પ્રસુસ્રાવ રણાંગણે

યત્રોન્મદા હિ માતંગા દૃશ્યંતે શૈલશૃંગવત્ ।
કેશાઃ શૈવાલલક્ષ્યાસ્તે મુહુઃ પ્રાણિશિરઃ સ્થિતાઃ

અનેકે પાણયશ્છિન્ના વીરાણાં મુદ્રિકાશ્રિયઃ ।
દૃશ્યંતે અહિવત્તત્ર ચંદનાદિકરૂષિતાઃ

શિરાંસિ ચ ભટાગ્ર્યાણાં કચ્છપાભાં વહંતિ વૈ ।
માંસાનિ પંકા યત્રાસન્વીરાણાં મહતાં તતઃ

એવં વ્યતિકરે વૃત્તે યોગિન્યઃ શતશો રણે ।
પપુઃ પાત્રેણ રુધિરં પ્રાણિનાં રણપાતિનામ્

માંસાનિ બુભુજુસ્તા વૈ હર્ષકૌતુકસંયુતાઃ ।
પીત્વા તુ શોણિતં તત્ર ભક્ષિત્વા માંસમુન્મદાઃ

નનૃતુર્જહસુઃ પ્રોચ્ચૈરુજ્જગુઃ પ્રધનાંગણે ।
પિશાચાસ્તત્ર સમરે પ્રાણિનાં મસ્તકાનિ વૈ

ધૃત્વા કરાભ્યાં મત્તાંગાસ્તાલવદ્વાદનોદ્યતાઃ ।
શિવાસ્તત્ર મહામાંસં પતિતાનાં રણાંગણે

ભક્ષિત્વા વ્યનદન્મત્તાઃ કાતરાણાં ભયપ્રદાઃ ।
કાતરાસ્ત્રાઃ સમાપન્ના ગતાઃ કુંજરકોટરે

ભક્ષિતા યોગિનીભિસ્તે પાપિનાં ક્વાપિ ન સ્થિતિઃ ।
એતત્કદનમાલક્ષ્ય સ્વસૈન્યસ્ય રથાગ્રણીઃ

પુષ્કલોઽપિ ચકારાત્ર કદનં રણમંડલે ।
ભિદ્યંતે ગજશીર્ષાણિ પતંતિ મૌક્તિકાનિ તુ

દૃશ્યતે લોમભિઃ પૂર્ણા તામ્રપર્ણીવ તન્નદી ।
પુષ્કલપ્રહિતા બાણા નૃણામંગેષુ સંગતાઃ ।
કુર્વંતિ પ્રાણવિચ્છેદં વીરાણામપિ સર્વતઃ

સર્વે રુધિરસિક્તાંગાઃ સર્વે ચ્છિન્નનિજાંગકાઃ ।
દૃશ્યંતે કિંશુકા યદ્વત્સુભટાઃ પ્રધનાંગણે

એતસ્મિન્સમયે ક્રુદ્ધઃ સમાભાષ્ય મહીપતિમ્ ।
જઘાન બહુબાણૈસ્તં રોષપૂરપરિપ્લુતઃ

તદ્બાણવેધભિન્નાંગો વિશીર્ણકવચો નૃપઃ ।
મહાબલં તં મન્વાનઃ પ્રાહરચ્છરકોટિભિઃ

તૈર્બાણૈઃ કવચાન્મુક્તં સુસ્રાવ બહુશોણિતમ્ ।
વપુર્બભૂવ રુચિરં શરપંજરગોચરમ્

શરપંજરમધ્યસ્થો વિહ્વલીકૃતમાનસઃ ।
શરાન્નેતું ચ સંધાતું ન ક્ષમઃ સ ચ ભારતિઃ

રામં સ્મૃત્વા ધનુર્ધૃત્વા કરે સજ્જં મહદ્દૃઢમ્ ।
મુમોચ બાણાન્નિશિતાન્વૈરિવૃંદનિવારણાન્

તૈર્બાણૈઃ શરજાલં તદ્વિધૂય મુનિપુંગવ ।
શંખં પ્રધ્માય સમરે જગાદ ગતભીર્નૃપમ્

પુષ્કલ ઉવાચ।
ત્વયા કૃતં મહત્કર્મ યન્માં બાણસ્ય પંજરે ।
ગોચરં કૃતવાન્વીર વીરતાપનમુદ્ભટમ્

વૃદ્ધત્વાન્મમ માન્યોસિ સાંપ્રતં રણમંડલે ।
પશ્યમેઽદ્ય પરાક્રાંતં રાજન્વીરમણે મહત્

બાણત્રયેણ ભો વીર મૂર્ચ્છિતં કરવૈ નહિ ।
તર્હિ પ્રતિજ્ઞાં શૃણુ વૈ સર્વવીરવિમોહિનીમ્

ગંગાં પ્રાપ્યાપિ યો વૈ તાં નિંદિત્વા પાપહારિણીમ્ ।
ન મજ્જતિ મહાપાપો મહામૂઢવિચેષ્ટિતઃ

તસ્ય પાપં મમૈવાસ્તુ ચેન્ન ત્વાં રણમંડલે ।
પાતયે મૂર્ચ્છયા વીર સન્નદ્ધો ભવ ભૂપતે

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુષ્કલસ્ય નૃપોત્તમઃ ।
ચુકોપ ભૃશમુદ્વિગ્નઃ સંદધે નિશિતાઞ્છરાન્

તે શરા હૃદયં ભિત્ત્વા ગતાસ્તે ભારતેર્મહત્ ।
પેતુઃ ક્ષિતાવધો યદ્વદ્રામભક્તિપરાઙ્મુખાઃ

તતઃ શરં મુમોચાસ્મૈ નિશિતં વહ્નિસપ્રભમ્ ।
લક્ષીકૃત્ય મહદ્વક્ષઃ કપાટતટવિસ્તૃતમ્

સ બાણો ભૂમિપતિના દ્વિધા છિન્નઃ શરેણ હિ ।
પપાત રથમધ્યે સ રવિમંડલવજ્જ્વલન્

અપરં બાણમાધત્ત માતૃભક્તિભવં તતઃ ।
નિધાય પુણ્યં સોઽપ્યેષ ચિચ્છેદ મહતા પુનઃ

તદા ખિન્નઃ સ હૃદયે કિંકર્તવ્યમિતિ સ્મરન્ ।
રામં હૃદિ નિજાર્તિઘ્નં મુમોચ પરમાસ્ત્રવિત્

સ બાણસ્તસ્ય હૃદયે લગ્ન આશીવિષોપમઃ ।
મૂર્ચ્છામપ્રાપયત્તં વૈ જ્વલન્સૂર્યસમપ્રભઃ

તતો હાહાકૃતં સર્વં પલાયનપરાયણમ્ ।
રાજ્ઞિ સંમૂર્ચ્છિતે જાતે પુષ્કલો જયમાપ્તવાન્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે વીરમણેઃ પરાભવોનામ દ્વિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ