પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.31

જાબાલિરુવાચ।
અથ તેષુ પ્રયાતેષુ નરકસ્થેષુ વૈ નૃષુ ।
રાજા પપ્રચ્છ કીનાશં સર્વધર્મવિદાંવરમ્

રાજોવાચ।
ધર્મરાજ ત્વયા પ્રોક્તં યત્પાતકકરા નરાઃ ।
આયાંતિ તવ સંસ્થાનં ન ચ ધર્મકથારતાઃ

મદાગમનમત્રાભૂત્કેનપાપેન ધાર્મિક ।
તદ્વૈ કથય સર્વં મે પાપકારણમાદિતઃ

ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યં ધર્મરાજઃ પરંતપ ।
કથયામાસ તસ્યૈવં યમપુર્યાગમં તદા

ધર્મરાજ ઉવાચ।
રાજંસ્તવ મહત્પુણ્યં નૈતાદૃક્કસ્ય ભૂતલે ।
રઘુનાથપદદ્વંદ્વમકરંદ મધુવ્રત

ત્વત્કીર્તિ સ્વર્ધુની સર્વાન્પાપિનો મલસંયુતાન્ ।
પુનાતિ પરમાહ્લાદકારિણી દુષ્ટતારિણી

તથાપિ પાપલેશસ્તે વર્તતે નૃપસત્તમ ।
યેન સંયમિનીપાર્શ્વમાગતઃ પુણ્યપૂરિતઃ

એકદા તુ ચરંતીં ગાં વારયામાસ વૈ ભવાન્ ।
તેન પાપવિપાકેન નિરયદ્વારદર્શનમ્

ઇદાનીં પાપનિર્મુક્તો બહુપુણ્યસમન્વિતઃ ।
ભુંક્ષ્વ ભોગાન્સુવિપુલાન્નિજપુણ્યાર્જિતાન્બહૂન્

એતેષાં કરુણાવાર્ધી રઘુનાથો સુખં હરન્ ।
સંયમિન્યા મહામાર્ગે પ્રેરયામાસ વૈષ્ણવમ્

નાગમિષ્યો યદિ ત્વં વૈ માર્ગેણાનેન સુવ્રત ।
અભવિષ્યત્કથં તેષાં નિરયાત્પરિમોચનમ્

ત્વાદૃશાઃ પરદુઃખેન દુઃખિતાઃ કરુણાલયાઃ ।
પ્રાણિનાં દુઃખવિચ્છેદં કુર્વંત્યેવ મહામતે

જાબાલિરુવાચ।
એવં વદંતં શમનં પ્રણમ્ય સ દિવંગતઃ ।
દિવ્યેન સુવિમાનેન અપ્સરોગણશોભિના

તસ્માદ્ગાવોઽનિશં પૂજ્યા મનસાપિ ન ગર્હયેત્ ।
ગર્હયન્નિરયં યાતિ યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ

તસ્માત્ત્વં નૃપતિશ્રેષ્ઠ ગોપૂજાં વૈ સમાચર ।
સા તુષ્ટા દાસ્યતિ ક્ષિપ્રં પુત્રં ધર્મપરાયણમ્

સુમતિરુવાચ।
તચ્છ્રુત્વા ધેનુપૂજાં સ પપ્રચ્છ કથમાદરાત્ ।
પૂજનીયા પ્રયત્નેન કીદૃશં કુરુતે નરમ્

જાબાલિ કથયામાસ ધેનુપૂજાં યથાવિધિ ।
પ્રત્યહં વિપિનં ગચ્છેચ્ચારણાર્થં વ્રતી તુ ગોઃ

ગવે યવાંસ્તુ સંભોજ્ય ગોમયસ્થાન્સમાહરેત્ ।
ભક્ષણીયા યવાસ્તે તુ પુત્રકામેન ભૂપતે

સા યદા પિબતે તોયં તદા પેયં જલં શુચિ ।
સોચ્ચૈઃ સ્થાને યદા તિષ્ઠેત્તદાનીં ચાસનસ્થિતઃ

દંશાન્નિવારયેન્નિત્યં યવસં સ્વયમાહરેત્ ।
એવં પ્રકુર્વતઃ પુત્રં દાસ્યતે ધર્મતત્પરમ્

સુમતિરુવાચ।
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુત્રકામ ઋતંભરઃ ।
વ્રતં ચકાર ધર્માત્મા ધેનુપૂજાં સમાચરન્

પ્રત્યહં કુરુતે ગાં વૈ યવસાદ્યેન તોષિતામ્ ।
દંશાન્ન્યવારયદ્ધીમાન્યવભક્ષકૃતાદરઃ

એવં ધેનું પૂજયતો ગતાસ્તુ દિવસા ઘનાઃ ।
વનમધ્યે તૃણાદીંશ્ચ ચરંતીમકુતોભયામ્

એકદા નૃપતિસ્તસ્ય વનસ્ય શ્રીનિરીક્ષણે ।
ન્યસ્તદૃષ્ટિઃ સપરિતો બભ્રામ સ કુતૂહલી

તદાગત્યાહનદ્ગાં વૈ પંચાસ્યઃ કાનનાંતરાત્ ।
ક્રોશંતીં બહુધા દીનાં સિંહભારેણદુઃખિતામ્

તદા નૃપઃ સમાગત્ય વિલોક્ય નિજમાતરમ્ ।
સિંહેન નિહતાં પશ્યન્રુરોદાતીવ વિહ્વલઃ

સ દુઃખિતઃ સમાગત્ય જાબાલિમુનિસત્તમમ્ ।
નિષ્કૃતિં તસ્ય પપ્રચ્છ ગોવધસ્ય પ્રમાદતઃ

ઋતંભર ઉવાચ।
સ્વામિંસ્ત્વદાજ્ઞયા ધેનું પાલયન્વનમાસ્થિતઃ ।
કુતોપ્યાગત્ય તાં સિંહો જઘાનાદૃષ્ટિગોચરઃ

તસ્ય પાપસ્ય નિષ્કૃત્યૈ કિં કરોમિ ત્વદાજ્ઞયા ।
કથં વા વ્રતસંપૂર્તિર્મમ પુત્રપ્રદાયિની

ઇત્યુક્તવંતં તં ભૂપં જગાદ મુનિસત્તમઃ ।
સંત્યુપાયા મહીપાલ પાપસ્યાસ્યાપનુત્તયે

બ્રહ્મઘ્નસ્ય કૃતઘ્નસ્ય સુરાપસ્ય મહામતે ।
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ વર્તંતે સર્વપાપહરાણિ ચ

કૃચ્છ્રૈશ્ચાંદ્રાયણૈર્દાનૈર્વ્રતૈઃ સનિયમૈર્યમૈઃ ।
પાપાનિ પ્રલયં યાંતિ નિયમાદનુતિષ્ઠતઃ

દ્વયોશ્ચ નિષ્કૃતિર્નાસ્તિ પાપપુંજકૃતોસ્તયોઃ ।
મત્યા ગોવધકર્તુશ્ચ નારાયણવિનિંદિતુઃ

ગવાં યો મનસા દુઃખં વાંચ્છત્યધમસત્તમઃ ।
સ યાતિ નિરયસ્થાનં યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ

યોઽપિ દેવં હરિં નિંદેત્સકૃદ્દુર્ભાગ્યવાન્નરઃ ।
સ ચાપિ નરકં પશ્યેત્પુત્રપૌત્રપરીવૃતઃ

તસ્માજ્જ્ઞાત્વા હરિં નિંદન્ગોષુ દુઃખં સમાચરન્ ।
કદાપિ નરકાન્મુક્તિં ન પ્રાપ્નોતિ નરેશ્વર

અજ્ઞાનપ્રાપ્તગોહત્યા પ્રાયશ્ચિત્તં તુ વિદ્યતે ।
રામભક્તં તુ ધીમંતં યાહિ ત્વમૃતુપર્ણકમ્

સ વૈ સમદૃશઃ સર્વાઞ્છત્રૂન્મિત્રાણિ પશ્યતિ ।
તુભ્યં કથિષ્યતિ ક્ષિપ્રં ગોવધસ્યાસ્ય નિષ્કૃતિમ્

તસ્ય દેશાંસ્ત્વમાક્રામંસ્તેન નિર્વાસિતઃ પુરા ।
વૈરિભાવં પરિત્યજ્ય ગચ્છ ત્વમૃતુપર્ણકમ્

સ યદ્વદિષ્યતિ ક્ષિપ્રં તત્કુરુષ્વ સમાહિતઃ ।
યથા ત્વત્કૃતપાપસ્ય નિષ્કૃતિર્હિ ભવિષ્યતિ

સ તુ તદ્વચનં શ્રુત્વા જગામ ઋતુપર્ણકમ્ ।
રામભક્તં રિપૌ મિત્રે સમદૃષ્ટ્યા સમંજસમ્

સ તસ્મૈ કથયામાસ યજ્જાતં ગોવધાદિકમ્ ।
તસ્ય પાપસ્ય નિષ્કૃત્યૈ હ્યુપાયં સોઽપ્યચિંતયત્

ક્ષણં ધ્યાત્વાથ તં રાજા ઋતુપર્ણ ઋતંભરમ્ ।
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં બુદ્ધિમાન્ધર્મકોવિદઃ

કોઽહં રાજન્મુનીનાં વૈ પુરતઃ શાસ્ત્રવેદિનામ્ ।
તાન્હિત્વા કિં તુ માં પ્રાપ્તો મૂર્ખંપંડિતમાનિનમ્

તવ મય્યસ્તિ ચેચ્છ્રદ્ધા તદા કિંચિદ્બ્રવીમ્યહમ્ ।
શૃણુષ્વ નરશાર્દૂલ ગદિતં મમ સાદરઃ

ભજ શ્રીરઘુનાથં ત્વં કર્મણા મનસા ગિરા ।
નૈષ્કાપટ્યેન લોકેશં તોષયસ્વ મહામતે

સ તુષ્ટો દાસ્યતે સર્વં ત્વદ્ધૃદિસ્થં મનોરથમ્ ।
અજ્ઞાનકૃત ગોહત્યાપાપનાશં કરિષ્યતિ

રામં સ્મરંસ્ત્વં ધર્માત્મન્ધેનું પાલય સત્તમ ।
દત્ત્વા દ્વિજાય કનકં પાપનિષ્કૃતિમાપ્સ્યસિ

સુમતિરુવાચ।
એતચ્છ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યમૃતંભરનૃપસ્તદા ।
વિધાય રામસ્મરણં પૂતાત્મા વ્રતમાચરત્

પૂર્વવત્પાલયન્ધેનું જગામ વિપિનં મહત્ ।
રામનામસ્મરન્નિત્યં સર્વભૂતહિતે રતઃ

તસ્મૈ તુષ્ટા તુ સુરભિઃ પ્રોવાચ પરિતોષિતા ।
રાજન્વરય મત્તો વૈ વરં હૃત્સ્થં મનોરથમ્

તદા પ્રોવાચ વૈ રાજા પુત્રં દેહિ મનોરમમ્ ।
રામભક્તં પિતૃરતં સ્વધર્મપ્રતિપાલકમ્

તુષ્ટા દત્ત્વા વરં સાપિ તસ્મૈ રાજ્ઞે સુતાર્થિને ।
જગામાદર્શનં દેવી કામધેનુઃ કૃપાવતી

સ કાલે પ્રાપ્તવાન્પુત્રં વૈષ્ણવં રામસેવકમ્ ।
સત્યવત્સંજ્ઞયાયુક્તમકરોત્તત્ર તત્પિતા

સત્યવંતં સુતં લબ્ધ્વા પિતૃભક્તિપરં મહાન્ ।
પરમં હર્ષમાપેદે શક્રતુલ્યપરાક્રમમ્

સ રાજા ધાર્મિકં પુત્રં પ્રાપ્ય હર્ષેણનિર્ભરઃ ।
રાજ્યં તસ્મિન્મહન્ન્યસ્ય જગામ તપસે વનમ્

તત્રારાધ્ય હૃષીકેશં ભક્તિયુક્તેન ચેતસા ।
નિર્ધૂતપાપઃ સતનુરગાદ્ધરિપદં નૃપઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે સત્યવદા-।
ખ્યાને ધેનુવ્રતવર્ણનંનામ એકત્રિંશોઽધ્યાયઃ