पद्म पुराण · अध्याय 5.31

जाबालिरुवाच।
अथ तेषु प्रयातेषु नरकस्थेषु वै नृषु ।
राजा पप्रच्छ कीनाशं सर्वधर्मविदांवरम्

राजोवाच।
धर्मराज त्वया प्रोक्तं यत्पातककरा नराः ।
आयांति तव संस्थानं न च धर्मकथारताः

मदागमनमत्राभूत्केनपापेन धार्मिक ।
तद्वै कथय सर्वं मे पापकारणमादितः

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं धर्मराजः परंतप ।
कथयामास तस्यैवं यमपुर्यागमं तदा

धर्मराज उवाच।
राजंस्तव महत्पुण्यं नैतादृक्कस्य भूतले ।
रघुनाथपदद्वंद्वमकरंद मधुव्रत

त्वत्कीर्ति स्वर्धुनी सर्वान्पापिनो मलसंयुतान् ।
पुनाति परमाह्लादकारिणी दुष्टतारिणी

तथापि पापलेशस्ते वर्तते नृपसत्तम ।
येन संयमिनीपार्श्वमागतः पुण्यपूरितः

एकदा तु चरंतीं गां वारयामास वै भवान् ।
तेन पापविपाकेन निरयद्वारदर्शनम्

इदानीं पापनिर्मुक्तो बहुपुण्यसमन्वितः ।
भुंक्ष्व भोगान्सुविपुलान्निजपुण्यार्जितान्बहून्

एतेषां करुणावार्धी रघुनाथो सुखं हरन् ।
संयमिन्या महामार्गे प्रेरयामास वैष्णवम्

नागमिष्यो यदि त्वं वै मार्गेणानेन सुव्रत ।
अभविष्यत्कथं तेषां निरयात्परिमोचनम्

त्वादृशाः परदुःखेन दुःखिताः करुणालयाः ।
प्राणिनां दुःखविच्छेदं कुर्वंत्येव महामते

जाबालिरुवाच।
एवं वदंतं शमनं प्रणम्य स दिवंगतः ।
दिव्येन सुविमानेन अप्सरोगणशोभिना

तस्माद्गावोऽनिशं पूज्या मनसापि न गर्हयेत् ।
गर्हयन्निरयं याति यावदिंद्राश्चतुर्दश

तस्मात्त्वं नृपतिश्रेष्ठ गोपूजां वै समाचर ।
सा तुष्टा दास्यति क्षिप्रं पुत्रं धर्मपरायणम्

सुमतिरुवाच।
तच्छ्रुत्वा धेनुपूजां स पप्रच्छ कथमादरात् ।
पूजनीया प्रयत्नेन कीदृशं कुरुते नरम्

जाबालि कथयामास धेनुपूजां यथाविधि ।
प्रत्यहं विपिनं गच्छेच्चारणार्थं व्रती तु गोः

गवे यवांस्तु संभोज्य गोमयस्थान्समाहरेत् ।
भक्षणीया यवास्ते तु पुत्रकामेन भूपते

सा यदा पिबते तोयं तदा पेयं जलं शुचि ।
सोच्चैः स्थाने यदा तिष्ठेत्तदानीं चासनस्थितः

दंशान्निवारयेन्नित्यं यवसं स्वयमाहरेत् ।
एवं प्रकुर्वतः पुत्रं दास्यते धर्मतत्परम्

सुमतिरुवाच।
इति वाक्यं समाकर्ण्य पुत्रकाम ऋतंभरः ।
व्रतं चकार धर्मात्मा धेनुपूजां समाचरन्

प्रत्यहं कुरुते गां वै यवसाद्येन तोषिताम् ।
दंशान्न्यवारयद्धीमान्यवभक्षकृतादरः

एवं धेनुं पूजयतो गतास्तु दिवसा घनाः ।
वनमध्ये तृणादींश्च चरंतीमकुतोभयाम्

एकदा नृपतिस्तस्य वनस्य श्रीनिरीक्षणे ।
न्यस्तदृष्टिः सपरितो बभ्राम स कुतूहली

तदागत्याहनद्गां वै पंचास्यः काननांतरात् ।
क्रोशंतीं बहुधा दीनां सिंहभारेणदुःखिताम्

तदा नृपः समागत्य विलोक्य निजमातरम् ।
सिंहेन निहतां पश्यन्रुरोदातीव विह्वलः

स दुःखितः समागत्य जाबालिमुनिसत्तमम् ।
निष्कृतिं तस्य पप्रच्छ गोवधस्य प्रमादतः

ऋतंभर उवाच।
स्वामिंस्त्वदाज्ञया धेनुं पालयन्वनमास्थितः ।
कुतोप्यागत्य तां सिंहो जघानादृष्टिगोचरः

तस्य पापस्य निष्कृत्यै किं करोमि त्वदाज्ञया ।
कथं वा व्रतसंपूर्तिर्मम पुत्रप्रदायिनी

इत्युक्तवंतं तं भूपं जगाद मुनिसत्तमः ।
संत्युपाया महीपाल पापस्यास्यापनुत्तये

ब्रह्मघ्नस्य कृतघ्नस्य सुरापस्य महामते ।
प्रायश्चित्तानि वर्तंते सर्वपापहराणि च

कृच्छ्रैश्चांद्रायणैर्दानैर्व्रतैः सनियमैर्यमैः ।
पापानि प्रलयं यांति नियमादनुतिष्ठतः

द्वयोश्च निष्कृतिर्नास्ति पापपुंजकृतोस्तयोः ।
मत्या गोवधकर्तुश्च नारायणविनिंदितुः

गवां यो मनसा दुःखं वांच्छत्यधमसत्तमः ।
स याति निरयस्थानं यावदिंद्राश्चतुर्दश

योऽपि देवं हरिं निंदेत्सकृद्दुर्भाग्यवान्नरः ।
स चापि नरकं पश्येत्पुत्रपौत्रपरीवृतः

तस्माज्ज्ञात्वा हरिं निंदन्गोषु दुःखं समाचरन् ।
कदापि नरकान्मुक्तिं न प्राप्नोति नरेश्वर

अज्ञानप्राप्तगोहत्या प्रायश्चित्तं तु विद्यते ।
रामभक्तं तु धीमंतं याहि त्वमृतुपर्णकम्

स वै समदृशः सर्वाञ्छत्रून्मित्राणि पश्यति ।
तुभ्यं कथिष्यति क्षिप्रं गोवधस्यास्य निष्कृतिम्

तस्य देशांस्त्वमाक्रामंस्तेन निर्वासितः पुरा ।
वैरिभावं परित्यज्य गच्छ त्वमृतुपर्णकम्

स यद्वदिष्यति क्षिप्रं तत्कुरुष्व समाहितः ।
यथा त्वत्कृतपापस्य निष्कृतिर्हि भविष्यति

स तु तद्वचनं श्रुत्वा जगाम ऋतुपर्णकम् ।
रामभक्तं रिपौ मित्रे समदृष्ट्या समंजसम्

स तस्मै कथयामास यज्जातं गोवधादिकम् ।
तस्य पापस्य निष्कृत्यै ह्युपायं सोऽप्यचिंतयत्

क्षणं ध्यात्वाथ तं राजा ऋतुपर्ण ऋतंभरम् ।
उवाच प्रहसन्वाक्यं बुद्धिमान्धर्मकोविदः

कोऽहं राजन्मुनीनां वै पुरतः शास्त्रवेदिनाम् ।
तान्हित्वा किं तु मां प्राप्तो मूर्खंपंडितमानिनम्

तव मय्यस्ति चेच्छ्रद्धा तदा किंचिद्ब्रवीम्यहम् ।
शृणुष्व नरशार्दूल गदितं मम सादरः

भज श्रीरघुनाथं त्वं कर्मणा मनसा गिरा ।
नैष्कापट्येन लोकेशं तोषयस्व महामते

स तुष्टो दास्यते सर्वं त्वद्धृदिस्थं मनोरथम् ।
अज्ञानकृत गोहत्यापापनाशं करिष्यति

रामं स्मरंस्त्वं धर्मात्मन्धेनुं पालय सत्तम ।
दत्त्वा द्विजाय कनकं पापनिष्कृतिमाप्स्यसि

सुमतिरुवाच।
एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यमृतंभरनृपस्तदा ।
विधाय रामस्मरणं पूतात्मा व्रतमाचरत्

पूर्ववत्पालयन्धेनुं जगाम विपिनं महत् ।
रामनामस्मरन्नित्यं सर्वभूतहिते रतः

तस्मै तुष्टा तु सुरभिः प्रोवाच परितोषिता ।
राजन्वरय मत्तो वै वरं हृत्स्थं मनोरथम्

तदा प्रोवाच वै राजा पुत्रं देहि मनोरमम् ।
रामभक्तं पितृरतं स्वधर्मप्रतिपालकम्

तुष्टा दत्त्वा वरं सापि तस्मै राज्ञे सुतार्थिने ।
जगामादर्शनं देवी कामधेनुः कृपावती

स काले प्राप्तवान्पुत्रं वैष्णवं रामसेवकम् ।
सत्यवत्संज्ञयायुक्तमकरोत्तत्र तत्पिता

सत्यवंतं सुतं लब्ध्वा पितृभक्तिपरं महान् ।
परमं हर्षमापेदे शक्रतुल्यपराक्रमम्

स राजा धार्मिकं पुत्रं प्राप्य हर्षेणनिर्भरः ।
राज्यं तस्मिन्महन्न्यस्य जगाम तपसे वनम्

तत्राराध्य हृषीकेशं भक्तियुक्तेन चेतसा ।
निर्धूतपापः सतनुरगाद्धरिपदं नृपः

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सत्यवदा-।
ख्याने धेनुव्रतवर्णनंनाम एकत्रिंशोऽध्यायः