પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.28

શેષ ઉવાચ।
અથ પુત્રં સમાલોક્ય પતિતં વ્યસુમુદ્ધતમ્ ।
વિલલાપ ભૃશં રાજા સુતદુઃખેન દુઃખિતઃ

મૂર્ધ્નિ સંતાડયામાસ પાણિભ્યામતિદુઃખિતઃ ।
કમ્પમાનો ભૃશં ચાશ્રૂણ્યમુઞ્ચન્નયનાબ્જયોઃ

ગૃહીત્વા પતિતં વક્ત્રં ચંદ્રબિંબમનોરમમ્ ।
પુષ્કલેષુ ક્ષતાસૃગ્ભિઃ ક્લિન્નં કુંડલશોભિતમ્

કુટિલભ્રૂયુગં શ્રેષ્ઠં સંદષ્ટાધરપલ્લવમ્ ।
સ ચુંબન્મુખપદ્મેન વિલપન્નિદમબ્રવીત્

હા પુત્ર વીર કથમુત્સુકચેતસં માં ।
કિં નેક્ષસે વિશદનેત્રયુગેન શૂર ।
કિં મદ્વિનોદકથયારહિતસ્ત્વમેવ ।
રોષોદધિપ્લુતમનાઃ કિલ લક્ષ્યસે ચ

વદ પુત્ર કથં માં ત્વં પ્રબ્રૂષે ન હસન્પુનઃ ।
અમૃતૈર્મધુરાસ્વાદૈર્વિનોદયસિ પુત્રક

શત્રુઘ્નાશ્વં ગૃહાણ ત્વં સિતચામરશોભિતમ્ ।
સ્વર્ણપત્રેણ શોભાઢ્યં ત્યજ નિદ્રાં મહામતે

એષ પ્રતાપવિશદઃ પ્રતાપાગ્ર્યઃ પરંતપઃ ।
ધનુર્બિભ્રત્પુરો ભાતિ પુષ્કલઃ પરવીરહા

એનં વારય સત્તીક્ષ્ણૈર્બાણૈઃ કોદંડનિર્ગતૈઃ ।
કથં ત્વં રણમધ્યે વૈ શેતે વીરવિમોહિતઃ

હસ્તિનઃ પત્તયશ્ચૈવ રથારૂઢા ભયાર્દિતાઃ ।
શરણં ત્વાં સમાયાંતિ તાનીક્ષસ્વ મહામતે

પુત્ર ત્વયા વિના સોઢું કથં શક્તો રણાંગણે ।
શત્રુઘ્નસાયકાંસ્તીક્ષ્ણાંશ્ચંડકોદંડનિર્ગતાન્

અતો માં તુ ત્વયા હીનં કો વા પાલયિતું ક્ષમઃ ।
યદિ ત્યક્ષ્યસિ નિદ્રા ત્વં જયાયાહં ક્ષમસ્તદા

ઇત્થં વિલપ્ય સુભૃશં તતાડ હૃદયં સ્વકમ્ ।
બહુશઃ પાણિના રાજા પુત્રદુઃખેન દુઃખિતઃ

તદા વિચિત્ર દમનૌ સ્વ સ્વ સ્યંદનસંસ્થિતૌ ।
પિતુશ્ચરણયોર્નત્વા ઊચતુઃ સમયોચિતમ્

રાજન્નસ્માસુ જીવત્સુ કિં દુઃખં હૃદિ તદ્વદ ।
વીરાણાં પ્રધને મૃત્યુર્વાંચ્છિતો જાયતે મહાન્

ધન્યોઽયં બત ચિત્રાંગો યો વીર ભુવિ શોભતે ।
સકિરીટસ્તુ સંદષ્ટદંતચ્છદયુગઃ પ્રભુઃ

કથયાશુ કિમદ્યૈવ કુર્વસ્તે કાર્યમીપ્સિતમ્ ।
શત્રુઘ્નવાહિનીં સર્વાં હન્વ આવામનાથિનીમ્

અદ્યૈવ પુષ્કલં ભ્રાતુર્વધકારિણમાહવે ।
પાતયાવો રથાચ્છિત્ત્વા શિરોમુકુટમંડિતમ્

ત્યજ શોકં સુદુઃખાર્તઃ કથં ભાસિ મહામતે ।
આજ્ઞાપયાવાં માનાર્હ કુરુ યુદ્ધે મતિં તથા

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુત્રયોર્વીરમાનિનોઃ ।
શોકં ત્યક્ત્વા મહારાજો યુદ્ધાય મતિમાદધાત્

તાવપિ પ્રતિયોદ્ધારં વાંચ્છંતૌ રણદુર્મદૌ ।
જગ્મતુઃ કટકે શત્રોરનંતભટપૂરિતે

રિપુતાપેન દમનો નીલરત્નેન ચેતરઃ ।
યુયુધાતે રણે વીરૌ પ્રાવૃષીવ બલાહકૌ

રાજા કનકસન્નદ્ધે રથે મણિવિચિત્રિતે ।
રત્નકૂબરશોભાઢ્યે તિષ્ઠંશ્ચાપધરો બલી

યયૌ યોદ્ધું તુ શત્રુઘ્નં વીરકોટભિરાવૃતમ્ ।
તૃણીકુર્વન્મહાવીરાન્ધનુર્વિદ્યાવિશારદાન્

તં યોદ્ધુમાગતં દૃષ્ટ્વા સુબાહું રોષપૂરિતમ્ ।
પુત્રનાશેન કુર્વંતં સર્વસૈન્યવધાદિકમ્

શત્રુઘ્નપાર્શ્વસંચારી હનૂમાંસ્તમુપાદ્રવત્ ।
નખાયુધો મહાનાદં કુર્વન્મેઘ ઇવાહવે

સુબાહુસ્તં હનૂમંતમાગચ્છંતં મહારવમ્ ।
ઉવાચ પ્રહસન્વાક્યં રોષપૂરિતલોચનઃ

ક્વ ગતઃ પુષ્કલો હત્વા મત્પુત્રં રણમંડલે ।
પાતયામ્યદ્ય તસ્યાશુ શિરો જ્વલિતકુંડલમ્

ક્વ શત્રુઘ્નો વાહપાલઃ ક્વ ચ રામઃ કુતો ભટાઃ ।
પ્રાણહંતારમાયાંતં પશ્યંતુ પ્રધને તુ મામ્

ઇતિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય હનૂમાન્નિજગાદ તમ્ ।
શત્રુઘ્નો લવણચ્છેત્તા વર્તતે સૈન્યપાલકઃ

સ કથં પ્રધને યુધ્યેત્સેવકેઽગ્રે સ્થિતે નૃપ ।
માં વિજિત્ય રણે તં ચ ત્વં ગંતાસિ નરર્ષભ

ઇત્યુક્તવંતં તરસા વિવ્યાધ દશસાયકૈઃ ।
હૃદિ વાનરમત્યુગ્રં પર્વતાગ્ર્યમિવસ્થિતમ્

સબાણાનાગતાંસ્તાંશ્ચ ગૃહીત્વા કરસંપુટે ।
ચૂર્ણયામાસ તિલશઃ શિતાન્વૈરિવિદારણાન્

ચૂર્ણયિત્વા શરાંસ્તાંસ્તુ નિનદન્ઘનગર્જિતૈઃ ।
પુચ્છેનાવેષ્ટ્ય તસ્યોચ્ચૈ રથં નિન્યે મહાબલઃ

તદા તં નૃપવર્યોઽસાવાકાશે સ્થિત એવ સઃ ।
લાંગૂલં તાડયામાસ શિતાગ્રૈઃ સાયકૈર્મુહુઃ

સ તાડિતસ્તુ પુચ્છાગ્રે શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
મુમોચ તદ્રથં દિવ્યં કનકેન વિચિત્રિતમ્

સ મુક્તસ્તેન તરસા શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્જઘાન તમ્ ।
હનૂમંતં કપિવરં રોષસંપૂરિતેક્ષણઃ

હનૂમાન્બાણવિચ્છિન્નઃ સર્વત્રરુધિરાપ્લુતઃ ।
મહારોષં સમાધત્ત નૃપોપરિ કપીશ્વરઃ

ગૃહીત્વા તસ્ય દંષ્ટ્રાભી રથં હયસમન્વિતમ્ ।
ચૂર્ણયામસ વેગેન તદદ્ભુતમિવાભવત્

સ્વરથં ભજ્યમાનં તુ દૃષ્ટ્વા રાજા ત્વરન્બલી ।
અન્યં રથં સમાસ્થાય યુયુધે તં મહાબલમ્

પુચ્છે મુખેઽથોરસિ ચ ભુજે ચરણયોર્નૃપઃ ।
જઘાન શરસંધાનકોવિદઃ પરમાસ્ત્રવિત્

તદા ક્રુદ્ધઃ કપિવરસ્તાડયામાસ વક્ષસિ ।
પાદેનોત્પ્લુત્ય વેગેન રાજ્ઞઃ સુભટશોભિનઃ

સ પદા પ્રહતો ભૂમૌ પપાત કિલ મૂર્ચ્છિતઃ ।
મુખાદ્વમન્નસૃક્ચોષ્ણં શ્વાસપૂરપ્રવેપિતઃ

તદા પ્રકુપિતોઽત્યંતં હનૂમાન્પ્રધનાંગણે ।
અશ્વાન્વીરાન્ગજાંશ્ચાપિ ચૂર્ણયામાસ વેગતઃ

તદા સુકેતુસ્તદ્ભ્રાતા તથા લક્ષ્મીનિધિર્નૃપઃ ।
ઉભાવપિ સુસન્નદ્ધૌ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતૌ

રાજાનં મૂર્ચ્છિતં દૃષ્ટ્વા પ્રપલાય્ય ગતા નરાઃ ।
ઇતસ્તતો બાણસંઘૈઃ ક્ષતાઃ પુષ્કલવર્ષિતૈઃ

તદ્ભજ્યમાનં સ્વબલં વીક્ષ્ય રાજાત્મજો બલી ।
દમનઃ સ્તંભયામાસ સેતુર્વાર્ધિમિવોચ્ચલમ્

તદા તુ મૂર્ચ્છિતો રાજા સ્વપ્નમેકં દદર્શ હ ।
રણમધ્યે કપિવરપ્રપદાઘાતતાડિતઃ

રામચંદ્રસ્ત્વયોધ્યાયાં સરયૂતીરમંડપે ।
બ્રાહ્મણૈર્યાજ્ઞિકશ્રેષ્ઠૈર્બહુભિઃ પરિવારિતઃ

તત્ર બ્રહ્માદયો દેવાસ્તત્ર બ્રહ્માંડકોટયઃ ।
કૃતપ્રાઞ્જલયસ્તં વૈ સ્તુવંતિ સ્તુતિભિર્મુહુઃ

રામં શ્યામં સુનયનં મૃગશૃંગપરિગ્રહમ્ ।
ગાયંતિ નારદાદ્યાશ્ચ વીણોલ્લસિતપાણયઃ

નૃત્યંત્યપ્સરસસ્તત્ર ઘૃતાચી મેનકાદયઃ ।
વેદા મૂર્તિધરા ભૂત્વા ઉપતિષ્ઠંતિ રાઘવમ્

યચ્ચ કિંચિદ્વસ્તુજાતં સર્વશોભાસમન્વિતમ્ ।
તસ્ય દાતારમખિલં ભક્તાનાં ભોગદાયકમ્

ઇત્યેવમાદિસંપશ્યઞ્જાગ્રત્સંજ્ઞામવાપ સઃ ।
બ્રહ્મશાપહતજ્ઞાનઃ કિં દૃષ્ટમિતિ વૈ વદન્

ઉત્થાય પ્રયયૌ પદ્ભ્યાં શત્રુઘ્નચરણં પ્રતિ ।
ભૃત્યકોટિપરીવારો રથકોટિપરીવૃતઃ

સુકેતું તુ સમાહૂય વિચિત્રં દમનં તથા ।
યુદ્ધં કર્તું સમુદ્યુક્તાન્વારયામાસ ધર્મવિત્

ઉવાચ તાન્મહારાજો ધર્માત્મા ધર્મસંયુતઃ ।
ભ્રાતઃપુત્રૌ શૃણુત મે વાક્યં ધર્મસમન્વિતમ્

મા યુદ્ધં કુરુત ક્ષિપ્રમનયસ્તુ મહાનભૂત્ ।
યદ્રામચંદ્રવાહં ત્વમગૃહ્ણાદ્દમનોર્જ્જિતમ્

એષ રામઃ પરંબ્રહ્મ કાર્યકારણતઃ પરમ્ ।
ચરાચરજગત્સ્વામી ન માનુષવપુર્ધરઃ

એતદ્ધિ બ્રહ્મવિજ્ઞાનમધુના જ્ઞાતવાનહમ્ ।
પુરાસિતાંગશાપેન હૃતજ્ઞાનધનોઽનઘાઃ

અહં પુરા તીર્થયાત્રાં ગતસ્તત્ત્વવિવિત્સયા ।
તત્રાનેકે મયા દૃષ્ટા મુનયો ધર્મવિત્તમાઃ

અસિતાંગં મુનિમહં ગતવાઞ્જ્ઞાતુમિચ્છયા ।
તદા પ્રોવાચ માં વિપ્રઃ કૃપાં કૃત્વા મમોપરિ

યોઽસાવયોધ્યાધિપતિઃ સ પરબ્રહ્મશબ્દિતઃ ।
તસ્ય યા જાનકી દેવી સાક્ષાત્સા ચિન્મયી સ્મૃતા

એનં તુ યોગિનઃ સાક્ષાદુપાસતે યમાદિભિઃ ।
દુસ્તરા પારસંસારવારિધિં સંતિતીર્ષવઃ

સ્મૃતમાત્રો મહાપાપહારી સ ગરુડધ્વજઃ ।
ય એનં સેવતે વિદ્વાન્સ સંસારં તરિષ્યતિ

તદાહમહસં વિપ્રં કોઽયં રામસ્તુ માનુષઃ ।
કેયં સા જાનકી દેવી હર્ષશોકસમાકુલા

અજન્મનઃ કથં જન્મ અકર્તુઃ કૃત્યમત્ર કિમ્ ।
જન્મદુઃખજરાતીતં કથયસ્વ મુને મમ

ઇત્યુક્તવંતં માં ક્રુદ્ધઃ શશાપ સ મુનીશ્વરઃ ।
અજ્ઞાત્વા તત્સ્વરૂપં ત્વં પ્રતિબ્રૂષે મમાધમ

એનં નિંદસિ રામં ત્વં માનુષોઽયમિદં હસન્ ।
તસ્માત્ત્વં તત્ત્વસંમૂઢો ભવિષ્યસ્યુદરંભરિઃ

તદાહં તસ્ય ચરણાવગૃહ્ણં સદયા યુતઃ ।
દૃષ્ટ્વા મે વિનયં માં તુ પ્રાવોચત્કરુણાનિધિઃ

ત્વં રામસ્ય મખે વિઘ્નં કરિષ્યસિ યદા નૃપ ।
તદા હનૂમાનંઘ્રિં ત્વાં તાડયિષ્યતિ વેગતઃ

તદા ત્વં જ્ઞાસ્યસે રાજન્નાન્યથા સ્વમનીષયા ।
પુરાહમુક્તસ્તેનૈવં તદ્દૃષ્ટમધુના મયા

યદા માં હનુમાન્ક્રુદ્ધસ્તાડયામાસ વક્ષસિ ।
તદાઽદર્શં રમાનાથં પૂર્ણબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્

તસ્માદશ્વં તુ શોભાઢ્યમાનયંતુ મહાબલાઃ ।
ધનાનિ ચૈવ વાસાંસિ રાજ્યં ચેદં સમર્પયે

રામં દૃષ્ટ્વા કૃતાર્થઃ સ્યામહં યજ્ઞેતિ પુણ્યદે ।
આનયંતુ હયં મહ્યં રોચતે તુ તદર્પણમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે સુબાહુપરાજયોનામ અષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ