પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.23

શેષ ઉવાચ।
ક્ષણં સ્થિત્વા તૃણાન્યત્ત્વા યયૌ વાજી મનોજવઃ ।
વીરશ્રેણીવૃતઃ પત્રં ભાલે ધૃત્વા સચામરઃ

શત્રુઘ્નેન સુવીરેણ લક્ષ્મીનિધિ નૃપેણ ચ ।
પુષ્કલેનોગ્રવાહેન પ્રતાપાગ્ર્યેણ રક્ષિતઃ

યયૌ પુરીં સ ચક્રાંકાં સુબાહુપરિરક્ષિતામ્ ।
અનેકવીરકોટીભી રક્ષિતોઽનુગતઃ પ્રભો

તદા પુત્રોસ્ય દમનો મૃગયામાસ્થિતો મહાન્ ।
દદર્શાશ્વં ભાલપત્રં ચંદનાદિકચર્ચિતમ્

વિલોક્ય સેવકં પ્રાહ કસ્યાશ્વો મેઽક્ષિગોચરઃ ।
ભાલે પત્રં ધૃતં કિં નુ ચામરં કિંતુ શોભનમ્

ઇતિ રાજ્ઞોવચઃ શ્રુત્વા સેવકઃ પ્રયયૌ તતઃ ।
યત્રાસૌ વર્તતે વાજી ભાલપત્રઃ સુશોભનઃ

ગૃહીત્વા તં કેશસંઘે રત્નમાલાવિભૂષિતમ્ ।
નિનાય ચાગ્રે ભૂપસ્ય સુબાહુકુલધારિણઃ

સ પત્રં વાચયામાસ સુંદરાક્ષરશોભિતમ્ ।
અયોધ્યાધિપતિશ્ચાસીદ્રાજા દશરથો બલી

તસ્યાત્મજો રામભદ્રઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ ।
નાન્યોસ્તિ તત્સમઃ પૃથ્વ્યાં ધનુર્ધરણવિક્રમઃ

તેનાસૌ મોચિતો વાજી ચંદનાદિકચર્ચિતઃ ।
તં પાલયતિ ધર્માત્મા શત્રુઘ્નઃ પરવીરહા

યે ચ શૂરા વયં વીરા ધનુર્હસ્તા ઇમે વયમ્ ।
તે ગૃહ્ણંતુ બલાદ્વાહં રત્નમાલાવિભૂષિતમ્

તં ચ મોક્ષ્યતિ શત્રુઘ્નઃ સર્વવીરશિરોમણિઃ ।
અન્યથા પાદયોસ્તસ્ય પ્રણતિં યાંતુ ધન્વિનઃ

ઇત્યભિપ્રાયમાલોક્ય જગાદ નૃપનંદનઃ ।
રામ એવ ધનુર્ધારી ન વયં ક્ષત્ત્રિયાઃ સ્મૃતાઃ

તાતે મેઽવસ્થિતે પૃથ્વ્યાં કોઽયં ગર્વો મહાન્ભુવિ ।
પ્રાપ્નોતુ ગર્વસ્ય ફલં મમ નિર્મુક્તસાયકૈઃ

અદ્ય મે નિશિતા બાણાઃ શત્રુઘ્નં કિંશુકં યથા ।
પુષ્પિતં વિદધત્વદ્ધા ક્ષતાવૃતશરીરકમ્

દારયંતુ કપોલાંશ્ચ સાયકા મમ દંતિનામ્ ।
અશ્વાન્પશ્યંતુ શતશો રુધિરૌઘપરિપ્લુતાન્

પિબંતુ યોગિનીસંઘા રુધિરાણિ નૃમસ્તકૈઃ ।
શિવા ભવંતુ સંતુષ્ટા મદ્વૈરિક્રવ્યભક્ષણૈઃ

પશ્યંતુ સુભટાસ્તસ્ય મમ બાહુબલં મહત્ ।
કોદંડદંડનિર્મુક્તાઃ શરકોટીર્વિમુંચતઃ

ઇત્થમુક્ત્વા મહીપસ્ય તનુજો દમનાભિધઃ ।
સ્વપુરં પ્રેષયિત્વા તં પ્રહૃષ્ટોઽભવદુદ્ભટઃ

સેનાપતિમુવાચેદં સજ્જીકુરુ મહામતે ।
સેનાં પરિમિતાં મહ્યં વૈરિવૃંદનિવારણે

સજ્જાં સેનાં વિધાયાશુ સંમુખો રણમંડલે ।
સ્થિતવાન્યા વદત્યુગ્રસ્તાવત્પ્રાપ્તા હયાનુગાઃ

ક્વાસૌ હયો મહારાજ્ઞો ભાલપત્રેણ ચિહ્નિતઃ ।
પપ્રચ્છુસ્તે તુ ચાન્યોન્યમતિવ્યાકુલિતા મુહુઃ

તાવદ્દદર્શ પુરતઃ પ્રતાપાગ્ર્યઃ પરંતપઃ ।
સજ્જીભૂતં તુ કટકં વીરશબ્દનિનાદિતમ્

તત્રાવદઞ્જનાઃ કેચિન્નીતોઽશ્વોઽનેન ભૂપતે ।
અન્યથા સંમુખસ્તિષ્ઠેત્કથં વીરો બલાનુગઃ

ઇત્યાકર્ણ્ય પ્રતાપાગ્ર્યઃ પ્રેષયામાસ સેવકમ્ ।
સ ગત્વા તત્ર પપ્રચ્છ કુત્રાશ્વો રામભૂપતેઃ

કેન નીતઃ કુતો નીતો રામં જાનાતિ નો કુધીઃ ।
યં શક્રપ્રમુખા દેવા બલિમાદાય સન્નતાઃ

તસ્ય વૈ ધર્મરાજસ્ય કુપિતં તુ બલં મહત્ ।
સર્વથા હિ ગ્રસિષ્યેત પ્રણતિં ચેન્ન યાસ્યતિ

ઇત્થમુક્તં સમાકર્ણ્ય તદા રાજસુતો બલી ।
તં વૈ ધિક્કારયામાસ વાગ્જાલેન સુદુર્મનાઃ

મયાનીતો યજ્ઞહયઃ પત્રચિહ્નાદ્યલંકૃતઃ ।
યે શૂરાસ્તે તુ માં જિત્વા મોચયંતુ બલાદિહ

સેવકસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા રોષપૂર્ણો હસન્યયૌ ।
રાજ્ઞે નિવેદયામાસ યથાવદુપવર્ણિતમ્

તચ્છ્રુત્વા રોષતામ્રાક્ષઃ પ્રતાપાગ્ર્યો મહાબલઃ ।
યયૌ યોદ્ધું રાજપુત્રં મહાવીરપુરસ્કૃતમ્

રથેન કનકાંગેન ચતુર્વાજિસુશોભિના ।
સુકૂબરેણ સર્વાસ્ત્રપૂરિતેન યયૌ બલી

ધનુષ્ટંકારયામાસ મહાબલસમન્વિતઃ ।
પુનઃપુનર્જહાસોચ્ચૈઃ કોપાદુદ્ગમિતાશ્રુકઃ

અશ્વવાહા ગજારૂઢાઃ ખડ્ગોલ્લસિતપાણયઃ ।
અન્વયુસ્તે પ્રતાપાગ્ર્યં રોષપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્

હસ્તિનઃ પત્તયશ્ચૈવ કોટિશઃ પ્રધનોદ્યતાઃ ।
ચિરકાલમભીપ્સંતો રણં વીરેણકારિતમ્

તદોદ્યતં સમાજ્ઞાય રિપુસૈન્યં નૃપાત્મજઃ ।
પ્રત્યુજ્જગામ વીરાગ્ર્યો મહાબલપરીવૃતઃ

સન્નદ્ધઃ કવચી ખડ્ગી શરાસનધરો યુવા ।
લીલયૈવ યયૌ યોદ્ધું મૃગરાડ્ગજતામિવ

તદા યોધાઃ પ્રકુપિતાઃ પરસ્પરવધૈષિણઃ ।
છિંધિ ભિંધીતિ ભાષંતો રણકાર્યવિશારદાઃ

પત્તયઃ પત્તિસંઘેન ગજારૂઢાશ્ચ સાદિભિઃ ।
રથારૂઢા રથસ્થૈશ્ચ વાહારૂઢાશ્વસંસ્થિતૈઃ

ગજા ભિન્ના દ્વિધા જાતા હયાશ્ચ દ્વિદલીકૃતાઃ ।
અનેકનરમસ્તિષ્કૈર્મેદિનીપૂરિતા હ્યભૂત્

તદા પ્રકુપિતો રાજા પ્રતાપાગ્ર્યો મહાબલઃ ।
સ્વસૈન્યકદનોદ્યુક્તં રાજપુત્રં સમીક્ષ્ય ચ

ઉવાચ સારથિં તત્ર પ્રાપયાશ્વાન્યતો મમ ।
સૈન્યસ્ય કદનાસક્તો રાજપુત્રો મહારથઃ

અથ વીરશિરોરત્ન નમિતાંઘ્રિર્નૃપાત્મજઃ ।
યયૌ સંમુખમેવાસ્ય પ્રતાપાગ્ર્યસ્ય વીર્યવાન્

સારથિઃ પ્રાપયામાસ પ્રતાપાગ્ર્યસ્ય વાજિનઃ ।
યત્રાસૌ દમનો વીરઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ

ગત્વા તમાહ્વયામાસ રાજપુત્રં રણોદ્યતમ્ ।
રથે પુરટનિર્ણિક્તે તિષ્ઠન્કોદંડદંડભૃત્

રે રાજપુત્ર ક શિશો ત્વયા બદ્ધોઽશ્વસત્તમઃ ।
ન જ્ઞાતોસિ મહારાજઃ સર્વવીરેંદ્ર સેવિતઃ

યસ્ય પ્રતાપં દૈત્યેંદ્રો ન શક્તઃ સોઢુમદ્ભુતમ્ ।
તસ્ય ત્વં વાજિનં નીત્વા ગતોઽસિ પુટભેદનમ્

માં જાનીહિ પુરઃ પ્રાપ્તં કાલરૂપં તુ વૈરિણમ્ ।
મુંચાશ્વમર્ભ ગચ્છાશુ બાલક્રીડનકં કુરુ

કસ્યાત્મજસ્ત્વં કુત્રત્યઃ કથં નોઽદીર્ઘદર્શિના ।
ધૃતોઽશ્વસ્ત્વથ સંજાતા ઘૃણા મમ શિશો ત્વયિ

ઇત્થમાકર્ણ્ય દમનઃ સ્મિતં ચક્રે મહામનાઃ ।
ઉવાચ ચ પ્રતાપાગ્ર્યં તૃણીકુર્વંશ્ચ તદ્બલમ્

દમન ઉવાચ।
મયા બદ્ધો બલાદશ્વો નીતઃ સ્વપુટભેદનમ્ ।
નાર્પયિષ્યેઽદ્ય સપ્રાણઃ કુરુ યુદ્ધં મહાબલ

ત્વયા યદુક્તં બાલસ્ત્વં ગત્વા ક્રીડનકં કુરુ ।
તન્મે પશ્ય મહારાજ ક્રીડનં રણમૂર્ધનિ

શેષ ઉવાચ।
ઇત્યુક્ત્વા સગુણં ચાપં વિધાય સુભુજાં ગજઃ ।
શરાણાં શતમાધત્ત પ્રતાપાગ્ર્યસ્ય વક્ષસિ

સંધાય બાણશતકં શંખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્ ।
તેન શંખનિનાદેન કાતરાણાં ભયં હ્યભૂત્

તાડયામાસ હૃદયે બાણાનાં શતકેન સઃ ।
પ્રતાપાગ્ર્યઃ પ્રચિચ્છેદ લઘુહસ્તઃ સુપર્વણઃ

સ બાણચ્છેદનં દૃષ્ટ્વા કુપિતો વ્યસૃજચ્છરાન્ ।
કંકપક્ષાન્વિતાંસ્તીક્ષ્ણભલ્લાન્રાજાત્મજો બલી

આકાશે ભુવિ મધ્યે ચ બાણા દદૃશિરેઽઞ્ચિતાઃ ।
સ્વનામચિહ્નિતાસ્તીક્ષ્ણધારાપાતસુશોભિતાઃ

શરાસ્તદ્બાહુ હૃદયે લગ્ના વહ્નિકણાન્બહૂન્ ।
સૃજંતઃ કુર્વતે સૈન્યદાહનં તદભૂન્મહત્

પ્રતાપાગ્ર્યઃ પ્રકુપિતસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચ બ્રુવન્ ।
શરેણ દશસંખ્યેન તાડયામાસ મૂર્ધનિ

તે બાણા રાજપુત્રસ્ય લલાટે પરિનિષ્ઠિતાઃ ।
વિરાજંતે સ્મ ચ મુને દશશાખાસ્તરોરિવ

તેન બાણપ્રહારેણ વિવ્યથેન મહામનાઃ ।
યષ્ટિકાપ્રહતો યદ્વત્કુંજરઃ સપ્તવર્ષકઃ

બાણાન્ધનુષિ સંધાય મુમોચ ત્રિશતાઞ્છુભાન્ ।
સુવર્ણપુંખરચિતાન્મહાકાલાનલોપમાન્

તે બાણાસ્તુ પ્રતાપાગ્ર્ય વક્ષો ભિત્ત્વા ગતા હ્યધઃ ।
શોણિતાક્તા યથા રામચંદ્ર ભક્તિ પરાઙ્મુખાઃ

પ્રતાપાગ્ર્યઃ પ્રકુપિતઃ શરાન્મુંચન્સહસ્રશઃ ।
અકરોદ્વિરથં સૂનું સુબાહોસ્તત્ક્ષણાદ્દ્રુતમ્

ચતુર્ભિશ્ચ તુરો વાહાન્દ્વાભ્યાં ધ્વજમશાતયત્ ।
એકેન સારથેઃ કાયાચ્છિરો મહ્યામપાતયત્

ચતુર્ભિસ્તાડયામાસ તં સૂનું નૃપતેઃ પુનઃ ।
તત્ક્ષણાચ્ચાપમેકેન ગુણયુક્તં તુ ચિચ્છિદે

સોઽન્યરથં સમારુહ્ય હયરત્નસુશોભિતમ્ ।
ધનુઃ કરે સમાદાય સજ્યં ચક્રે મહામનાઃ

પ્રત્યુવાચ પ્રતાપાગ્ર્યં ત્વયા વિક્રાંતમદ્ભુતમ્ ।
પશ્યેદાનીં પરાક્રાંતિં ધનુષો મમ સદ્ભટ

એવમુક્ત્વા તુ દમનો બાણાન્દશ સમાદદે ।
ચતુર્ભિશ્ચતુરો વાહાન્નિનાય યમસાદનમ્

ચતુર્ભિસ્તિલશઃ કૃત્તો રથશ્ચક્રસમન્વિતઃ ।
એકેન હૃદિ વિવ્યાધ બાણેનૈકેન સારથિમ્

જગર્જ શંખમાપૂર્ય શંખશબ્દસમન્વિતઃ ।
તત્કર્મ પૂજયામાસ સાધુ વીર મહાબલ

ઇતિ વિક્રાંતમાલોક્ય પ્રતાપાગ્ર્યો રુષાન્વિતઃ ।
અન્યં રથં સમાસ્થાય યયૌ યોદ્ધું નૃપાત્મજમ્

ઉવાચ વીર પશ્ય ત્વં મમ વિક્રાંતમદ્ભુતમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વાશુ મુમોચૌઘાઞ્છરાણાં શિતપર્વણામ્

શરાઃ સર્વત્ર દૃશ્યંતે કુંજરેષુ હયેષુ ચ ।
પરબ્રહ્મેવ સર્વત્ર વ્યાપ્તાશ્ચાંતરગોચરાઃ

તં રાજપુત્રં શિતબાણકોટિભિ -।
ર્વ્યાપ્તં વિધાયાશુ જગર્જ વિક્રમી ।
સંહર્ષયન્સ્વીયગણાન્પરાન્મહાન્ ।
કુર્વન્હૃદા શૂન્યતમાન્ગતાસુકાન્

સ રાજપુત્રઃ શિતસાયકવ્રજૈઃ ।
સંપૂર્ણમાત્માનમવેક્ષ્ય રોષિતઃ ।
જગ્રાહ શસ્ત્રાણિ દુરંતવિક્રમો ।
ધનુશ્ચ ધુન્વન્ભુજદંડયોર્મહાન્

ચકર્ત સર્વાણ્યસ્ત્રાણિ શસ્ત્રાણિ ચ મહાબલઃ ।
રોષતામ્રેક્ષણો મુંચઞ્છરાન્વૈરિવિદારિણઃ

તચ્છસ્ત્રજાલં નિર્ધૂય રાજપુત્રો જગાદ તમ્ ।
ક્ષમસ્વૈકં પ્રહારં મે યદિ શૂરોસિ મારિષ

યદ્યનેન ભવંતં વૈ રથાચ્ચેત્પાતયામિ ન ।
પ્રતિજ્ઞાં શૃણુ મે વીર મમ ગર્વેણ નિર્મિતામ્

વેદં નિંદંતિ યે મત્તા હેતુવાદવિચક્ષણાઃ ।
તેષાં પાપં મમૈવાસ્તુ નરકાર્ણવમજ્જકમ્

ઇત્યુક્ત્વા બાણમાસાદ્ય કોદંડે કાલસન્નિભમ્ ।
જ્વાલામાલાકુલં તીક્ષ્ણં નિષંગાદુદ્ધૃતં વરમ્

સ મુક્તો નૃપવર્યેણ હૃદિ લક્ષ્યીકૃતઃ શરઃ ।
જગામ તરસા તં વૈ કાલાનલસમપ્રભઃ

પ્રતાપાગ્ર્યઃ શરં દૃષ્ટ્વા સ્વપાતનસમુદ્યતમ્ ।
બાણાન્ધનુષ્યથાધત્ત શરચ્છેદાયવૈ શિતાન્

સ બાણઃ સર્વબાણાંસ્તાંશ્છિંદન્મધ્યત એવ હિ ।
જગામ વૈ પ્રતાપાગ્ર્યહૃદયં ધૈર્યસંયુતમ્

સંલગ્નો હૃદિ નાલીકઃ પ્રવિવેશ તદંતરમ્ ।
રાજાકૃતપ્રહારસ્તુ પપાત ધરણીતલે

મૂર્ચ્છિતં ચેતનાહીનં રથોપસ્થાદ્ગતં ભુવિ ।
સારથિસ્તં સમાદાયાપોવાહ રણમંડલાત્

હાહાકારોમહાનાસીદ્બલં ભગ્નં ગતં તતઃ ।
યત્ર શત્રુઘ્નનામાસૌ વીરકોટિપરીવૃતઃ

રાજાત્મજો જયં પ્રાપ્ય પ્રતાપાગ્ર્યં વિજિત્ય સઃ ।
પ્રતીક્ષાં તુ ચકારાસ્ય શત્રુઘ્નસ્ય ચ ભૂપતેઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે રાજપુત્રયુદ્ધકથનંનામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ