પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.22

સુમતિરુવાચ।
અથ સર્વં દિનં નીત્વા હરિસ્મરણકીર્તનૈઃ ।
રાત્રૌ સુષ્વાપ ગંગાયા રોધસ્યુરુફલપ્રદે

દદર્શ સ્વપ્નમધ્યે તુ સ સ્વાત્માનં ચતુર્ભુજમ્ ।
શંખચક્રગદાપદ્મશાર્ઙ્ગકોદંડધારિણમ્

નૃત્યંતં પુરુષોત્તમસ્ય પુરતઃ શર્વાદિ દેવૈઃ સહ ।
શ્રીમદ્ભિઃ સ્વતનૂયુતૈરરિગદાંબૂત્થાબ્જહેત્યાદિભિઃ ।
વિષ્વક્સેનવરૈર્ગણૈઃ સુતનુભિઃ શ્રીશંસદોપાસિતં ।
દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાપ લોકવિષયં હર્ષં તથાત્યદ્ભુતમ્

દદતં મનસોઽભીષ્ટં પુરુષોત્તમસંજ્ઞિતમ્ ।
આત્માનં ચ કૃપાપાત્રમમન્યત મહામતિઃ

ઇત્યેવં સ્વપ્નવિષયે દદર્શ નૃપસત્તમઃ ।
પ્રાતઃ પ્રબુદ્ધો વિપ્રાય જગાદ સ્વપ્નમીક્ષિતમ્

તચ્છ્રુત્વા વાડવો ધીમાન્કથયામાસ વિસ્મિતઃ ।
રાજંસ્ત્વયાસૌ દૃષ્ટો યઃ પુરુષોત્તમસંજ્ઞિતઃ

દાસ્યતે શંખચક્રાદિચિહ્નિતાં સ્વતનું હરિઃ ।
ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યં રત્નગ્રીવો મહામનાઃ

દાપયામાસ દાનાનિ દીનાનાં માનસોચિતમ્ ।
સ્નાત્વા ગંગાબ્ધિસંયોગે તર્પયિત્વા પિતૄન્સુરાન્

ગાયન્હરિગુણગ્રામં પ્રત્યૈક્ષત ચ દર્શનમ્ ।
તતો મધ્યાહ્નસમયે દિવિદુંદુભયો મુહુઃ

જઘ્નુઃ સુરકરાઘાત બહુશબ્દસુશબ્દિતાઃ ।
અકસ્માત્પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ બભૂવ નૃપમસ્તકે

ધન્યોસિ નૃપવર્યસ્ત્વં નીલં પશ્યાક્ષિગોચરમ્

શૃણોતીતિ યદા વાક્યં નૃપો દેવપ્રણોદિતમ્ ।
તદા સ સૂર્યકોટીનામધિકાંતિ ધરોદ્ભુતઃ

રાજ્ઞોઽક્ષિગોચરો જાતો નીલનામા મહાગિરિઃ ।
રાજતૈઃ કાનકૈઃ શૃંગૈઃ સમંતાત્પરિરાજિતઃ

કિમગ્નિઃ પ્રજ્વલત્યેષ દ્વિતીયઃ કિમુ ભાસ્કરઃ ।
કિમયં વૈદ્યુતઃ પુંજો હ્યકસ્માત્સ્થિરકાંતિધૃક્

તાપસ બ્રાહ્મણો દૃષ્ટ્વા નીલપ્રસ્થં સુશોભિતમ્ ।
રાજ્ઞે નિવેદયામાસ એષ પુણ્યો મહાગિરિઃ

તચ્છ્રુત્વા નૃપતિશ્રેષ્ઠઃ શિરસા પ્રણનામ હ ।
ધન્યોઽસ્મિ કૃતકૃત્યોઽસ્મિ નીલો મે દૃષ્ટિગોચરઃ

અમાત્યો રાજપત્ની ચ કરમ્બસ્તંતુવાયકઃ ।
નીલદર્શનસંહૃષ્ટા બભૂવુઃ પુરુષર્ષભ

પંચૈતે વિજયે કાલે નીલપર્વતમારુહન્ ।
મહાદુંદુભિનિર્ઘોષાઞ્ચ્છૃણ્વન્તો હ્યમરૈઃ કૃતાન્

તસ્યોપરિતને શૃંગે ચિત્રપાદપરાજિતે ।
દદર્શ હાટકાબદ્ધં દેવાલયમનુત્તમમ્

બ્રહ્માગત્ય સદા પૂજાં કરોતિ પરમેષ્ઠિનઃ ।
નૈવેદ્યં કુરુતે યત્ર હરિસંતોષકારકમ્

દૃષ્ટ્વાથ તત્ર વિમલં દેવાયતનમુત્તમમ્ ।
પ્રવિવેશ પરીવારૈઃ પંચભિઃ સહ સંવૃતઃ

તત્ર દૃષ્ટ્વા જાતરૂપે મહામણિવિચિત્રિતે ।
સિંહાસને વિરાજંતં ચતુર્ભુજમનોહરમ્

ચંડ પ્રચંડ વિજય જયાદિભિરુપાસિતમ્ ।
પ્રણનામ સપત્નીકો રાજા સેવકસંયુતઃ

પ્રણમ્ય પરમાત્માનં મહારાજઃ સુરોત્તમમ્ ।
સ્નાપયામાસ વિધિવદ્વેદોક્તૈઃ સ્નાનમંત્રકૈઃ

અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં ચક્રે પ્રીતેન મનસા નૃપઃ ।
ચંદનેન વિલિપ્યૈનં સુવસ્ત્રે વિનિવેદ્ય ચ

ધૂપમારાર્તિકં કૃત્વા સર્વસ્વાદુમનોહરમ્ ।
નૈવેદ્યં ભગવન્મૂર્ત્યૈ ન્યવેદયદથો નૃપઃ

પ્રણમ્ય ચ સ્તુતિં ચક્રે તાપસબ્રાહ્મણેન ચ ।
યથામતિગુણગ્રામગુંફિતસ્તોત્રસંચયૈઃ

રાજોવાચ।
એકસ્ત્વં પુરુષઃ સાક્ષાદ્ભગવાન્પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
કાર્યકારણતો ભિન્નો મહત્તત્ત્વાદિપૂજિતઃ

ત્વન્નાભિકમલાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મા સૃષ્ટિવિચક્ષણઃ ।
તથા સંહારકર્તા ચ રુદ્રસ્ત્વન્નેત્રસંભવઃ

ત્વયાજ્ઞપ્તઃ કરોત્યસ્ય વિશ્વસ્ય પરિચેષ્ટિતમ્ ।
ત્વત્તો જાતં પુરાણાદ્યજ્જગત્સ્થાસ્નુ ચરિષ્ણુ ચ

ચેતનાશક્તિમાવિશ્ય ત્વમેનં ચેતયસ્યહો ।
તવ જન્મ તુ નાસ્ત્યેવ નાંતસ્તવ જગત્પતે ।
વૃદ્ધિક્ષયપરીણામાસ્ત્વયિ સંત્યેવ નો વિભો

તથાપિ ભક્તરક્ષાર્થં ધર્મસ્થાપનહેતવે ।
કરોષિ જન્મકર્માણિ હ્યનુરૂપગુણાનિ ચ

ત્વયા માત્સ્યં વપુર્ધૃત્વા શંખસ્તુ નિહતોસુરઃ ।
વેદાઃ સુરક્ષિતા બ્રહ્મન્મહાપુરુષપૂર્વજ

શેષો ન વેત્તિ મહિ તે ભારત્યપિ મહેશ્વરી ।
કિમુતાન્યે મહાવિષ્ણો માદૃશાસ્તુ કુબુદ્ધયઃ

મનસા ત્વાં ન ચાપ્નોતિ વાગિયં પરમેશ્વરી ।
તસ્માદહં કથં ત્વાં વૈ સ્તોતું સ્યામીશ્વરઃ પ્રભો

ઇતિ સ્તુત્વા સ શિરસા પ્રણામમકરોન્મુહુઃ ।
ગદ્ગદસ્વરસંયુક્તો રોમહર્ષાંકિતાંગકઃ

ઇતિ સ્તુત્યા પ્રહૃષ્ટાત્મા ભગવાન્પુરુષોત્તમઃ ।
ઉવાચ વચનં સત્યં રાજાનં પ્રતિ સાર્થકમ્

શ્રીભગવાનુવાચ।
તવ સ્તુત્યા પ્રહર્ષોઽભૂન્મમ રાજન્મહામતે ।
જાનીહિ ત્વં મહારાજ માં ચ પ્રકૃતિતઃ પરમ્

નૈવેદ્યભક્ષણં ત્વં હિ શીઘ્રં કુરુ મનોહરમ્ ।
ચતુર્ભુજત્વમાપ્તઃ સન્ગંતાસિ પરમં પદમ્

ત્વત્કૃત્સ્તુતિરત્નેન યો માં સ્તોષ્યતિ માનવઃ ।
તસ્યાપિ દર્શનં દાસ્યે ભુક્તિમુક્તિવરપ્રદમ્

ઇત્યેવં વચનં રાજા શ્રુત્વા ભગવતોદિતમ્ ।
નૈવેદ્યભક્ષણં ચક્રે ચતુર્ભિઃ સહ સેવકૈઃ

તતો વિમાનં સંપ્રાપ્તં કિંકિણીજાલમંડિતમ્ ।
અપ્સરોવૃંદસંસેવ્યં સર્વભોગસમન્વિતમ્

પુરુષોત્તમસંજ્ઞં ચ પશ્યન્રાજા સ ધાર્મિકઃ ।
વવંદે ચરણૌ તસ્ય કૃપાપાત્રકૃતાત્મકઃ

તદાજ્ઞયા વિમાને સ આરુહ્ય મહિલાયુતઃ ।
જગામ પશ્યતસ્તસ્ય દિવિ વૈકુંઠમદ્ભુતમ્

મંત્રી ધર્મપરો રાજ્ઞઃ સર્વધર્મવિદુત્તમઃ ।
યયૌ સાકં વિમાનેન લલનાવૃન્દસેવિતઃ

તાપસબ્રાહ્મણસ્તત્ર સર્વતીર્થાવગાહકઃ ।
ચતુર્ભુજત્વં સંપ્રાપ્તો યયૌ દેવૈર્વિમાનિભિઃ

કરંબોઽપિ મહારાજ ગાનપુણ્યેન દર્શનમ્ ।
પ્રાપ્તો યયૌ સુરાવાસં સર્વદેવાદિદુર્લ્લભમ્

સર્વે પ્રચલિતા વિષ્ણુલોકં પરમમદ્ભુતમ્ ।
ચતુર્ભુજાઃ શંખચક્રગદાપાથોજધારિણઃ

સર્વે મેઘશ્રિયઃ શુદ્ધા લસદંભોજપાણયઃ ।
હારકેયૂરકટકૈર્ભૂષિતાંગા યયુર્દિવમ્

તદ્વિમાનાવલીર્દૃષ્ટ્વા લોકૈઃ પ્રકૃતિભિસ્તદા ।
દુંદુભીનાં તુ નિર્ઘોષસ્તૈઃ કૃતઃ કર્ણગોચરઃ

તદૈકો બ્રાહ્મણો હ્યાસીદ્વિષ્ણુપાદાબ્જવલ્લભઃ ।
ગતસ્તદ્વિરહાકૃષ્ટચેતા જાતશ્ચતુર્ભુજઃ

તચ્ચિત્રં વીક્ષ્ય લોકાસ્તે પ્રશંસંતો મહોદયમ્ ।
ગંગાસાગરસંયોગે સ્નાત્વાઽગુસ્તં પુરં પ્રતિ

અહો ભાગ્યં ભૂમિપતે રત્નગ્રીવસ્ય સન્મતેઃ ।
જગામાનેન દેહેન તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

રાજન્નસૌ નીલગિરિઃ પુરુષોત્તમસત્કૃતઃ ।
યં વીક્ષ્યૈવ વ્રજંત્યદ્ધા વૈકુંઠં પરમાયનમ્

એતન્નીલસ્ય માહાત્મ્યં યઃ શૃણોતિ સ ભાગ્યવાન્ ।
યઃ શ્રાવયતિ લોકાન્વૈ તૌ ગચ્છેતાં પરં પદમ્

એતચ્છ્રુત્વા તુ દુઃસ્વપ્નો નશ્યતિ સ્મૃતિમાત્રતઃ ।
પ્રાંતે સંસારનિસ્તારં દદાતિ પુરુષોત્તમઃ

યોઽસૌ નીલાધિવાસી ચ સ રામઃ પુરુષોત્તમઃ ।
સીતાસાક્ષાન્મહાલક્ષ્મીઃ સર્વકારણકારણમ્

હયમેધં ચરિત્વા સ લોકાન્વૈ પાવયિષ્યતિ ।
યન્નામબ્રહ્મહત્યાયાઃ પ્રાયશ્ચિત્તે પ્રદિશ્યતે

ઇદાનીં ત્વદ્ધયઃ પ્રાપ્તો નીલેપર્વતસત્તમે ।
પુરુષોત્તમદેવં ત્વં નમસ્કુરુ મહામતે

તત્ર નિષ્પાપિનો ભૂત્વા યાસ્યામઃ પરમં પદમ્ ।
યસ્ય પ્રસાદાદ્બહવો નિસ્તીર્ણા ભવસાગરાત્

એવં પ્રવદતસ્તસ્ય પ્રાપ્તોઽશ્વો નીલપર્વતમ્ ।
વાયુવેગેન પૃથિવીં કુર્વન્સંક્ષુણ્ણમંડલામ્

તદા રાજાપિ તત્પૃષ્ઠચારી નીલાભિધં ગિરિમ્ ।
પ્રાપ્તો ગંગાબ્ધિસંયોગે સ્નાત્વાગાત્પુરુષોત્તમમ્

સ્તુત્વા નત્વા ચ દેવેશં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ।
જાતં કૃતાર્થમાત્માનમમન્યત સ શત્રુહા

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે નીલગિરિમહિમવર્ણનંનામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ