પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.104

ઋષય ઊચુઃ -
ભૂયો વદ મહાભાગ રામચારિત્રમદ્ભુતમ્ ।
રામમાહાત્મ્યસર્વસ્વં ભક્તાનાં પ્રીતિદાયકમ્

સૂત ઉવાચ-
અશ્વમેધં ક્રતુવરં કૃત્વા દાશરથિર્યથા

પ્રવૃત્તો લોકકૃત્યેષુ શાસ્ત્રકૃત્યેષુ કોવિદઃ ।
અયોધ્યાં ગંતુકામેન શંકરેણ મહાત્મના

પાર્વત્યા સહ દેવેન ઉષિતઃ સરયૂતટે ।
મુનયસ્તં સમભ્યેત્ય શંકરં વિશ્વરૂપિણમ્

કશ્યપાદ્યા મહાત્માનઃ પપ્રચ્છુરમિતૌજસમ્ ।
સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ સભાર્યઃ કુત આગતઃ

કિમાગમનકૃત્યં તે કં દેશં ગંતુમુદ્યતઃ ।
શંકર ઉવાચ-
અહં શંભુરિતિ ખ્યાતો વિપ્રો હિમગિરિસ્થિતઃ

દ્રષ્ટું ચ રાઘવં ગચ્છે મમ કાર્યં મહત્તતઃ ।
મામાહ્વયતિ રાજાસૌ પુરાણશ્રવણે રતઃ

આગચ્છંતુ ભવંતોઽપિ રાઘવઃ પરિતુષ્યતિ ।
તતસ્તે મુનયઃ શંભુર્યયૂ રામદિદૃક્ષયા

તાનાગતાન્વસિષ્ઠસ્તુ જ્ઞાત્વા રામાય ચોક્તવાન્ ।
તતઃ સત્વરમુત્થાય નિર્યયૌ સ પુરોહિતઃ

અર્ઘ્યપાદ્યાદિકૈસ્સર્વાન્પૂજયામાસ તાનૃષીન્ ।
ગૃહરાજં તતઃ સર્વાન્પ્રાવેશયદરિંદમઃ

પ્રત્યેકમાસનં દત્વા સ્વાગતોક્ત્યાસનસ્થિતાન્ ।
ક્રમેણ રઘુશાર્દૂલઃ પૂજયામાસ તાનૃષીન્

વાચા મધુરયા પ્રીણન્નિદમાહાસનસ્થિતાન્ ।
શ્રીરામ ઉવાચ-
અદ્ય મે સફલં જન્મ પ્રાપ્તમદ્ય તપઃ ફલમ્

અદ્યાભ્યાસસ્ય વિદ્યાનાં ફલકાલોઽયમાગતઃ ।
અદ્ય મે પિતરસ્તુષ્ટા રાજ્યં ચ સફલં મમ

અદ્ય મે સફલં વૃત્તમદ્ય મે સફલં શ્રુતમ્ ।
એવં વદંતં રાજાનં બ્રાહ્મણાઃ કશ્યપાદયઃ

ઊચુઃ પ્રિયતરં વાક્યં રામં રાજીવલોચનમ્ ।
ઋષય ઊચુઃ
અયં શંભુર્દ્વિજઃ પ્રાપ્તઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ

વેદવેદાંગતત્ત્વજ્ઞઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ।
કૈલાસવાસી સતતં તપસે કૃતનિશ્ચયઃ

બ્રહ્મણા બ્રહ્મવર્ચસ્કે તુલ્યો બ્રહ્મવિદાં વરઃ ।
હરિણા બ્રહ્મવાત્સલ્યે પ્રસાદે શંકરોપમઃ

એવંવિધો મહાતેજાઃ શંભુર્બ્રાહ્મણપુંગવઃ ।
અષ્ટાદશપુરાણજ્ઞો મીમાંસા ન્યાયકોવિદઃ

ત્વદ્ભાગ્યગૌરવાદેવ પ્રાપ્તોઽયં મુનિસત્તમઃ ।
ત્વયાહૂતો મુનિવરઃ કૈલાસાદાગતઃ પ્રભો

અતઃ પૃચ્છ મહાભાગ પુરાણાખ્યાનમુત્તમમ્ ।
શ્રોતુકામા વયં પ્રાપ્તાસ્ત્વામદ્ય રઘુનંદન

અંતં ગતસ્ય વેદાનાં સર્વશાસ્ત્રાર્થવેદિનઃ ।
પુંસોઽશ્રુતપુરાણસ્ય ન સમ્યગ્યાતિ દર્શનમ્

સૂત ઉવાચ-
એવમુક્તો રઘુશ્રેષ્ઠો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
પ્રહર્ષમતુલં લેભે પુરાણશ્રવણોત્સુકઃ

શ્રીરામ ઉવાચ-
લિગાર્ચનપ્રકારં ચ લિંગમાહાત્મ્યમેવ ચ ।
મહેશનામમાહાત્મ્યં પૂજામાહાત્મ્યમેવ ચ

નમસ્કારસ્ય માહાત્મ્યં દૃષ્ટિમાહાત્મ્યમેવ ચ ।
જલદાનસ્ય માહાત્મ્યં ધૂપદાનસ્ય સત્તમ

દીપગંધાદિદાનસ્ય પુષ્પમાહાત્મ્યમેવ ચ ।
નાનાખ્યાનેતિહાસાનાં કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્

ધર્માર્થકામમોક્ષાંશ્ચ તદુપાયાંશ્ચ સુવ્રત ।
તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો મુનિવરોત્તમ

શંભુરુવાચ-
રામરામ મહાબાહો પુણ્યવાનસિ રાઘવ ।
રાજ્યાસક્તસ્ય તે જાતા પુરાણશ્રવણે રતિઃ

સ્યાન્મહત્સેવયા રામ પુણ્યતીર્થનિષેવણાત્ ।
સા જિહ્વા યા શિવં ગાયેત્તચ્ચિત્તં યત્તદર્પ્પિતમ્

તાવેવ કેવલૌ શ્લાઘ્યૌ યૌ તત્પૂજાકરૌ કરૌ ।
સુજન્મદેહમત્યર્થં તદેવાશેષજન્મસુ

યદેવોત્પુલકોભાસિ હર નામાનુકીર્તનાત્ ।
કૃતાર્થોઽસિ મહારાજ તત્પ્રશ્નાનુગતા મતિઃ

અનંતરં સમાજગ્મુર્જાંઘિકાઃ સત્વરશ્રમાઃ ।
તત્કરાત્પત્રિકાં ગૃહ્ય પપાઠ રઘુસત્તમઃ

મનસાઽચિંતયદ્રામઃ કથમેતદભૂદિતિ ।
રામં શંભુસ્તદા પ્રાહ દેવ્યા બ્રાહ્મણવેષવાન્

કિં ચિંતયસિ કાકુત્સ્થ મુનિષ્વગ્રે વસત્સ્વપિ ।
તદ્વાક્યં રાઘવઃ શ્રુત્વા પપ્રચ્છ મુનિપુંગવાન્

શ્રીરામૌવાચ-
વિભીષણઃ કથમસૌ બદ્ધઃ શૃંખલયા નૃભિઃ ।
મત્સ્થાપિતં શિવં લિગં દૃષ્ટ્વા રામેશ્વરં ત્વહો

દ્રાવિડૈઃ કુટિલૈર્દુષ્ટૈરાત્મના તદ્વિચાર્યતામ્ ।
વિચાર્ય મુનિવર્યાસ્તે નેશાસ્તજ્જ્ઞાતુમલ્પતઃ

ન જાનીમ ઇતિ પ્રાહૂ રામં રામસ્તદાબ્રવીત્ ।
પુરાણં વીક્ષ્ય વિધિના તત્સર્વં બ્રૂત સત્તમાઃ

ભવદજ્ઞાનહેતુશ્ચ વિચાર્યસ્તદનંતરમ્ ।
કિં કિં પુરાણં પ્રેક્ષ્યં સ્યાદ્વર્જનીયં તથૈવ કિમ્

પ્રશસ્તઃ કીદૃશઃ શ્લોકસ્તદન્યઃ કીદૃશો ભવેત્ ।
કીદૃશેષુ ચ કાર્યેષુ કીદૃશઃ પૂજકસ્તથા

પૂજા ચ કીદૃશૈર્ભક્તૈઃ કાર્યા નિર્ણયદર્શને ।
ઇતિ રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા તે દ્વિજસત્તમાઃ

પ્રત્યૂચુસ્તં રઘુશ્રેષ્ઠં ચિંતાવ્યાકુલમાનસમ્ ।
ન વક્તારો વરં રામ વીક્ષતાં તુ પુરાણવિત્

તચ્છ્રુત્વા રાઘવઃ શંભું પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ ।
સોપિ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય પ્રત્યુવાચ મહામતિઃ

શંભુરુવાચ-
પુરાણજીવી પૂજાર્હઃ સ્વશાખાધ્યયનઃ શુચિઃ ।
મીમાંસાતત્ત્વવિજ્ઞાનઃ શ્રોત્રિયોઽનૃતદૂષકઃ

દેવેષુ ચ સમસ્તેષુ સમદૃષ્ટિઃ શિવે રતઃ ।
શતરુદ્રિયજાપી ચ સાગ્નિકશ્ચાતિવાચકઃ

યજુર્વેદી વિશેષેણ પૂજયેત્પુસ્તકં સુધીઃ ।
શ્રીતાલપત્રલિખિતં દેવલિપ્યન્વિતં શુભમ્

બંધાદ્યતિપ્રપંચં યદ્યુગપત્પ્રણવાક્ષરમ્ ।
પ્રાગૂર્દ્ધ્વંરેખયોઃ પ્રાંતે પ્રણવસ્યાગ્રયોજિકા

રેખા ભવેદેવમેકા અકારસ્તસ્ય પાર્શ્વતઃ ।
શિરોભાગમુપક્રમ્ય સકોણાધઃ પ્રલંબિની

આકારઃ સ હિ વિજ્ઞેયઃ પટ્ટિકાદક્ષરેખયા ।
વામે ષડ્વક્રબિંદૂદ્વા વિકાર ઇતિ કીર્તિતઃ

તસ્ય વામશિરોરેખા લંબિન્યા ઈ ઉદાહૃતઃ ।
સર્વાક્ષરે શિરોરેખા અવક્રા પ્રણવં વિના

તસ્યાં તુ લંબરેખાન્યા તદંતે ચ લવિત્રવત્ ।
ઉકારઃ સ હિ વિખ્યાતો લવિત્રદ્વયતસ્તદૂ

એવમન્યાનિ સર્વાણિ અક્ષરાણ્યાહ ભારતી ।
લિપ્યાનયૈવ લિખિતં પુરાણં તુ પ્રશસ્યસ્તે

બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ માર્તંડં નારદેરિતમ્ ।
માર્કંડેયમથાગ્નેયં કૌર્મં વામનમેવ ચ

ગારુડં લૈંગમાખ્યાતં સ્કાંદં માત્સ્યં નૃસિંહકમ્ ।
તથૈવ ગદિતં રામ પુરાણં કાપિલં તથા

વારાહં બ્રહ્મવૈવર્તં શકુનેષુ પ્રશસ્યતે ।
શૈવં ભાગવતં દૌર્ગં ભવિષ્યોત્તરમેવ ચ

ભવિષ્યં ચોપસંજ્ઞાનિ ત્વન્યાનિ ચ વિવર્જયેત્ ।
વિમુચ્ય પુસ્તકં રત્નપીઠે નિક્ષિપ્ય સંસ્કૃતમ્

ધૌતવસ્ત્રધરઃ સ્નાત્વા શુચિરક્રોધનોઽજ્વરઃ ।
આદાવાત્માનમભ્યર્ચ્ય કૃત્વા સંકલ્પમેવ ચ

અંકુશં ચાક્ષસૂત્રં ચ પાશં પુસ્તકમેવ ચ ।
ધારયંતીં સિતાં ધ્યાયેત્પ્રસન્નાસ્યાં સરસ્વતીમ્

ગોક્ષીરસદૃશાકારં ત્રિનેત્રં વૃષવાહનમ્ ।
સહાસવદનં શાંતં શુક્લાંબરધરં શિવમ્

હરિણં ચાભયં ચોર્દ્ધ્વબાહુયુગ્મં કિરીટિનમ્ ।
વ્યાખ્યામુદ્રા ચં દક્ષેધો વામહસ્તે વરપ્રદમ્

નાનારત્નવિભૂષાઢ્યં ગિરિજાર્દ્ધાંબુજાસનમ્ ।
બહુભિર્મુનિમુખ્યૈસ્તુ ધ્યાયમાન પદાંબુજમ્

મૂર્તિમદ્ભિસ્તથા વેદૈઃ સ્તૂયમાનં પુરાણકૈઃ ।
અન્યૈઃ સમસ્તલોકૈશ્ચ સંસેવિતપદાંબુજમ્

ધ્યાત્વૈવં પૂજકઃ સમ્યગાદૌ પૂજાં સમારભેત્ ।
આપો વા ઇદમિત્યેતત્કલશસ્યાભિમંત્રણમ્

તજ્જલં ચ ગૃહીત્વા ચ પાત્રસ્થમભિમંત્રયેત્ ।
તત્સદ્બ્રહ્મેતિ મંત્રેણ પ્રશસ્ય પ્રણવેન તુ

આત્માનં સર્વપાત્રાણિ તત આવાહયેદિતિ ।
યદ્વાગિતિ તૃચેનૈવ ભારતી ષોડશાર્ચનમ્

પુરુષસૂક્તેન વા કુર્યાદ્ગાયત્ર્યા વા સમર્ચયેત્ ।
ૐ નમો ભગવતે અમુક પુરાણેતિ પુરાણમર્ચયેત્

કાંડાદિતિ હિ મંત્રેણ દૂર્વામાનીય પૂજયેત્ ।
ૐ નમો ભગવત્યૈ દૂર્વાયૈ ઇતિ

સલોકપાલ પૂજા સ્યાદથ કન્યા સમર્ચનમ્ ।
વત્સરાત્પંચકાદૂર્દ્ધ્વં દશવર્ષાદધઃ શુભાઃ

અનુત્પન્નઋતુર્વાપિ તાં પ્રયત્નેન પૂજયેત્ ।
ગંધપુષ્પાક્ષતૈર્ધૂપૈર્દીપતાંબૂલભૂષણૈઃ

પાઠયેદપ્યમું મંત્રં પૂજકઃ કન્યકામિમામ્

સત્યં બ્રૂહિ પ્રિયં બ્રૂહિ ભગવતિ સરસ્વતિ નમસ્તે નમસ્ત ઇતિ

ગાયત્ર્યાનુક્રમાર્થાત્તુ દૂર્વાયુગ્મં તુ કારયેત્ ।
સન્નિધૌ પુસ્તકસ્યાધઃ સહસ્રપરમેત્યૃચા

દૂર્વાયુગ્મત્રયં દદ્યાત્તસ્યા હસ્તે વિચક્ષણઃ ।
સા પ્રક્ષિપેત્પુસ્તસંધૌ શલાકાત્રયમન્વનુ

વિસૃજ્યતાં પુનર્દદ્યાચ્છિવાભ્યાં નમ ઇત્યથ ।
પત્રયોર્મધ્યમઃ શ્લોકઃ કાર્યસિદ્ધેર્હિ સૂચકઃ

પૂર્વપત્રે સમાપ્તિઃ સ્યાચ્છ્લોકસ્ય યદિ રાઘવ ।
પરપત્રે પઠેચ્છ્લોકં વિવિચ્યાર્થમુદીરયેત્

શનૈઃશનૈઃ પઠેત્પ્રાજ્ઞો વ્યાખ્યાસેચ્ચ શનૈઃશનૈઃ ।
ત્વરેહ ન હિ કર્તવ્યા કુપ્યતિ ત્વરયા તુ ગીઃ

ઘટિકાયાસ્તુ પાદઃ સ્યાદત્વરાસ્યાત્તતોધિકા ।
ત્વરયેન્ન ચ વક્તારં જ્ઞાતવ્યાંશમનુદ્વિજમ્

વિવિચ્ય પાઠં શ્લોકસ્ય નિશ્ચિત્યાર્થં ચ માનસે ।
પ્રતીપં તન્ન વક્તવ્યં વિવિચ્ય રઘુનંદન

યદિ યુક્તમયુક્તં વા શ્લોકમન્યં પઠેદસૌ ।
પુસ્તકસ્થં ચ હિત્વૈવ પૂજકઃ સ દ્વિજો યદિ

તત્તથૈવ હિ વિજ્ઞેયં વિસંવાદો ન શસ્યતે ।
દૈવાગતો હિ સ શ્લોકો દૈવં હિ બલવત્તરમ્

ઉપશ્રુતિષુ યદ્વચ્ચ નાપરાધો દ્વિજસ્ય તુ ।
વિસ્મયો ન ચ કર્તવ્યો દૈવસ્ય કુટિલા ગતિઃ

યત્તત્પદવિપર્યાસે પત્રે ચોપરિવારિણિ ।
તમાદેશં તિરસ્કૃત્ય દ્વિતીયં તુ પઠેદતઃ

તતસ્તૃતીયં પાઠ્યં સ્યાત્તતઃ કાર્યં વિવેચનમ્ ।
અવિસર્ગાંતપૂર્વાસ્તે પવર્ગેતરપંચમાઃ

સ્તુતિલિડ્વર્જિતઃ શ્લોકઃ શકુનેષુ પ્રશસ્યતે ।
અધ્યાયાદિઃ સમાપ્તિશ્ચ વૃથા પત્રં વૃથા લિપિઃ

ઉક્તાનુવચનં ચૈવ દ્વ્યુપસ્તુતમથૈવ ચ ।
દગ્ધપત્રં નષ્ટલિપિઃ સંદિગ્ધાક્ષરમેવ ચ

એતાનિ શકુને નિત્યં વર્જનીયાનિ પંડિતૈઃ ।
પ્રશ્નો હિ દ્વિવિધો જ્ઞેયો દીપ્તશાંત પ્રભેદતઃ

શાંતં ચ દ્વિવિધં જ્ઞેયમુત્પત્તિસ્થિતિવૃદ્ધિતઃ ।
તત્ર શાંતં પ્રશસ્તં સ્યાલ્લક્ષિતં પૂર્વલક્ષણૈઃ

કાર્યભેદાસ્તુ વર્ણ્યંતે કેચિન્મર્ત્યોપયોગિનઃ ।
કસ્યચિત્કાર્યમાદાય કશ્ચિત્પ્રષ્ટા ભવત્યપિ

સ કરોતિ તદા પ્રશ્નં સમેત્ય સ્મરતેઽત્ર કિમ્ ।
સ પુનર્ધાર્ય પત્રં તત્તસ્મિન્પત્રં પ્રશસ્યતે

અથવા તત્ક્ષમોપેતં વૈરાગ્યં પરમેવ ચ ।
યતઃ કુતશ્ચિદ્દૃષ્ટસ્તુ સ્તુતિપાદકમેવ ચ

પરિહૃત્ય પરં ચાપિ તસ્મિન્નર્થે શુભાવહમ્ ।
મૃતો ગૃહ્ણાતિ વાગર્થમિતિ પ્રશ્નોઽશુભપ્રદઃ

વિવાદે વિજયપ્રશ્ને જયદ્યોતકમિષ્યતે ।
સૃષ્ટિરપ્યત્ર શસ્તા સ્યાત્ક્રૂરાયાં ક્લેશતો જયઃ

પ્રશાંતાયામુપાયૈસ્તુ મિશ્રાયાં વિડ્વરો ભવેત્ ।
પુરાદિવર્ણનં યત્તુ મધ્યમં યદિ ચોત્તમમ્

કલિસંભાવનાયાસ્તુ શૃંગારસ્યોપવર્ણને ।
રાજ્યનિર્વાહચિંતાયાં રાજ્યલિંગંશુભાવહમ્

યસ્યાપિ યાદૃશં યોગ્યં વિચાર્ય તાદૃશં બુધૈઃ ।
સ્તુતિવૈરાગ્યયોઃ કાર્યં વિલયઃ પરિકીર્તિતઃ

કાર્યાલ્પસિદ્ધિઃ સ્ખલિતેન ચ નિર્વાહમૃચ્છતિ ।
તસ્યાન્યાર્થસ્યાન્યભાવો રામ શાંતિવિચારણે

વિસર્ગાંતશ્ચ પૂર્વાર્દ્ધ વિપર્યાસો ભવિષ્યતઃ ।
સંકલ્પિતાન્યથાભાવો હ્યધ્યાયસ્ય સમાપને

કાંડાદેસ્તુ સમાપ્તૌ તુ સ્યાત્તત્કાર્યવિનાશનમ્ ।
તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનસ્ય વિપર્યયઃ

ક્ષુતે પુસ્તકપાતે ચ ત્વાહતે મસ્તકાદિષુ ।
વક્તા વૈમાનનં યાતિ તતઃ શકુનનાશનમ્

તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનં પરિવર્જયેત્ ।
ઉપમાયાં ભવેદ્રામ કાર્યાભાસો ન વસ્તુતઃ

સંતાનં ભોન્યત્ર ચોક્તા સૃષ્ટિર્મધ્યફલપ્રદા ।
સ્તુતિઃ પ્રશસ્તા કુત્રાપિ ગુણવત્કાર્યનિર્ણયે

વિવાહે ચૌષધે દાને વ્યવહારે કૃષૌ તથા ।
યથાર્થા ચ સ્તુતી રામ નિર્વાહેઽપિ ન દૂષણમ્