પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.101

યમ ઉવાચ-
અથ કાલકટાક્ષેણ લક્ષિતો નૃપતિસ્તદા ।
મૃતોઽતિરતિસેવોત્થ ક્ષયક્ષીણકલેવરઃ

નીયમાનો યમગણૈસ્તાડ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ ।
ક્રન્દમાનો મહારાવાન્સ સ્મરન્નિજપાતકમ્

વિષ્ણુદૂતૈઃ સમાગમ્ય તાડયિત્વા મમાનુગાન્ ।
ધર્મવાનયમિત્યુક્ત્વા વિમાનમથ રોપિતઃ

નીતો હરિપુરં ભૂપઃ સ્તૂયમાનોઽપ્સરોગણૈઃ ।
પ્રાતઃસ્નાનેન વૈશાખમાસસ્ય ક્ષીણપાતકઃ

અથ ધર્મવિહીનોઽયમિતિ મત્વા ચ તૈઃ પુનઃ ।
દેવદૂતૈર્નિદેશેન વિષ્ણોર્ભૂમિપતિસ્તદા ।
અદૂરાદેવ નિરયવર્ત્મના સ સમાહિતઃ

સ ગચ્છન્નપિ શુશ્રાવ જીવાનાં ક્રંદતાં પુનઃ ।
નિરયે પચ્યમાનાનામારાવં વિવિધં તદા

પાપિનાં ક્વથ્યમાનાનામાક્રંદમતિદારુણમ્ ।
શ્રુત્વા વિસ્મયવાન્વિપ્ર રાજાભૂદતિદુઃખિતઃ

પ્રોવાચ દૂતાઃ કિમયમાક્રંદો દારુણઃ શ્રુતઃ ।
પુનર્ન શ્રૂયતે તન્મે કારણં વક્તુમર્હથ

દૂતા ઊચુ-
જંતવસ્ત્યક્તમર્યાદાઃ પાપાસ્ત્વાચારવર્જિતાઃ ।
નિરયેષુ ચ ઘોરેષુ તામિસ્રાદિષુ પાતિતાઃ

કૃતપાતકિનસ્ત્વત્ર પ્રાણત્યાગાદનંતરમ્ ।
યામ્યં પંથાનમાશ્રિત્ય દુઃખમશ્નંતિ દારુણમ્

યમસ્ય પુરુષૈર્ઘોરૈઃ કૃષ્યમાણા ઇતસ્તતઃ ।
અંધકારે નિપતિતા ભક્ષ્યંતે હ્યતિદારુણૈઃ

શ્વભિઃ શૃગાલૈઃ ક્રવ્યાદૈઃ કાકકંકબકાદિભિઃ ।
અગ્નિતુંડૈર્વૃકવ્યાઘ્રૈર્ભુજગૈર્વૃશ્ચિકાદિભિઃ

અગ્નિના દાહ્યમાનાશ્ચ તુદ્યમાનાશ્ચ કંટકૈઃ ।
ક્રકચૈઃ પાટ્યમાનાશ્ચ પીડ્યમાનાશ્ચ તૃષ્ણયા

ક્ષુધયા બાધ્યમાનાશ્ચ ઘોરૈર્વ્યાધિગણૈસ્તથા ।
પૂયશોણિતગંધેન મૂર્છ્યમાનાઃ પદેપદે

ક્વાથ્યંતે ચ ક્વચિત્તૈલૈસ્તાડ્યન્તે મુશલૈઃ ક્વચિત્ ।
આયસીષુ પ્રપચ્યંતે શિલાસુ ક્વચિદેવ ચ

ક્વચિદ્વાંતમથાશ્નંતિ ક્વચિત્પૂયમસૃક્ક્વચિત્ ।
ક્વચિદ્વિષ્ઠાં ક્વચિન્માંસં પૂતિગંધિષુ દારુણમ્

કૃમિભિર્ભક્ષ્યમાણાશ્ચ વહ્નિતુંડૈઃ ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
કેશશોણિતમાંસાસૃગ્વસાસ્થિનિકરેષુ ચ

અસ્થિતાઃ કુણપાઃ કીર્ણાઃ કૃમિભિર્ભક્ષિતાઃ સ્ફુટમ્ ।
કાકકંકમહાગૃધ્રવદનૈર્ધ્વંસિતેષુ ચ

શિવદુર્ગંધનીરંધ્ર સંઘટ્ટશતકોટિષુ ।
કરપત્રશિલાપત્રતપ્ત નિસ્તૈલકેષુ ચ

લોહતૈલવસાસ્તંભ કૂટશાલ્મલસદ્મસુ ।
ક્ષુરકંટકકીલોગ્ર જ્વાલાસ્તંભવિભાતિષુ

તપ્તં વૈતરણીપૂયપૂરિતેષુ પૃથક્પૃથક્ ।
અસિપત્રવનોત્કૃત્ત નરનારીસ્તનેષુ ચ

ઘોરાંધકારગ્રહણદારુણેષુ મુહુર્મુહુઃ ।
પાપચ્યમાનાઃ ક્રંદંતો દારુણૈર્વિવિધૈર્વધૈઃ

કંઠેષુ બદ્ધપાશાશ્ચ ભુજગાવેષ્ટિતાઃ ક્વચિત્ ।
પીડ્યમાનાસ્તથા યંત્રૈઃ કૃષ્યમાણાશ્ચ જાનુભિઃ

ભગ્નપૃષ્ઠશિરોગ્રીવાઃ સ્તબ્ધકંઠાઃ સુદારુણાઃ ।
કૂટાગારે ભ્રામ્યમાણાઃ શરીરૈર્યાતનાક્ષમૈઃ

પીડ્યંતે પાપિનો રાજન્ક્રંદમાના વિકર્મિણઃ ।
સહિતં વિષયાસ્વાદૈઃ ક્રંદનં તૈર્વિધીયતે

ભુજ્યતે ચ કૃતં પૂર્વમેતત્સર્વૈશ્ચ જંતુભિઃ ।
પરસ્ત્રીષુ કૃતઃ સંગઃ પ્રીતયે દુઃખદો હિ સઃ

મુહૂર્તવિષયાસ્વાદો જાતોઽનેકાબ્દદુઃખદઃ ।
વપુષસ્તવ રાજેંદ્ર પ્રાતઃસ્નાનસ્ય માધવે

વિધિના પાવનસ્યૈતે પ્રાપ્ય સ્પર્શં ચ મારુતઃ ।
લબ્ધસૌખ્યાઃ ક્ષણં જાતા મહસાપ્યાયિતાસ્તવ

આક્રંદરહિતાસ્તેન જાતાસ્તે નિરયે સ્થિતાઃ ।
નામાપિ પુણ્યશીલાનાં શ્રુતં સૌખ્યાય કીર્તિતમ્

જાયતે તદ્વપુસ્પર્શવાયુસ્પર્શઃ સુખાવહઃ ।
યમ ઉવાચ-
ઇતિ દૂતવચઃ શ્રુત્વા સ રાજા કરુણાનિધિઃ

પ્રત્યુવાચ હતાન્દૂતાન્વિષ્ણોરદ્ભુતકર્મણઃ ।
કોમલં હૃદયં નૂનં સાધૂનાં નવનીતવત્

વહ્નિસંતાપસંતપ્તં તદ્યથા દ્રવતિ સ્ફુટમ્ ।
રાજોવાચ-
નાર્તં જંતુમહં હિત્વા પીડિતું ગંતુમુત્સહે

તં પાપિષ્ઠં ધિગાર્તાનામાર્તિં શક્તો ન હંતિ યઃ ।
મદંગસંગમોચ્છિષ્ટવાયુસ્પર્શેન તે યદિ

જંતવઃ સુખિનો જાતાસ્તસ્માત્તત્ર નયંતુ મામ્ ।
પવિત્રયંતિ જનનીમવનીમપિ તે નરાઃ

પરતાપચ્છિદો યે તુ ચંદના ઇવ ચંદનમ્ ।
પરોપકૃતયે યે તુ પીડ્યંતે કૃતિનો હિ તે

સંતસ્ત એવ યે લોકે પરદુઃખવિદારણાઃ ।
આર્તાનામાર્તિનાશાર્થં પ્રાણા યેષાં તૃણોપમાઃ

તૈરિયં ધાર્યતે ભૂમિર્નરૈઃ પરહિતોદ્યતૈઃ ।
મનસો યત્સુખં નિત્યં તત્સ્વર્ગો નરકોપમઃ

તસ્માત્પરસુખેનૈવ સુખિનઃ સાધવઃ સદા ।
વરં નિરયપાતોઽત્ર વરં પ્રાણવિયોજનમ્

ન પુનઃ ક્ષણમાર્તાનામાર્તિનાશમૃતે સુખમ્ ।
દૂતા ઊચુ-
જંતવો નિરયે ઘોરે પચ્યંતે તેત્ર પાપિનઃ

સ્વકર્મૈવોપજીવંતિ મોહસ્થાનં ન વિદ્યતે ।
યૈર્ન દત્તં ન ચ હુતં તીર્થે સ્નાનં ન વા કૃતમ્

પુનર્નોપકૃતં ભક્ત્યા સુકૃતં ન કૃતં પરમ્ ।
નેષ્ટં ન તપ્તં નો જપ્તં યૈર્ન હૃષ્ટતયા નૃપ

પરસ્મિન્નિહ ઘોરેષુ પચ્યંતે નિરયેષુ તે ।
દુઃશીલા યે દુરાચારા વિહારાહારનિંદિતાઃ

પરાપકારિણઃ પાપકારિણો દુર્વિહારિણઃ ।
વિદારિણો હિ મર્મોક્ત્યા પાપાઃ પરહૃદાં હિ યે

નિરયે તે વિપચ્યંતે યે પરસ્ત્રીવિહારિણઃ ।
એહિ નૂનં મહીપાલ ગચ્છામો હરિમંદિરમ્

ન તે પુણ્યવતા યુક્તમિહસ્થા તુ મતઃ પરમ્ ।
રાજોવાચ-
યદ્યહં સુકૃતી દૂતાઃ કસ્માદસ્મિન્મહાભયે

નારકે પથિ વા નીતઃ કિં વા મે સુકૃતં પરમ્ ।
મયાપિ ન કૃતં તાદૃક્સુકૃતં કામશાલિના

કથં પુરિ હરેર્ગંતા સંશયાનોઽહમસ્મિ વૈ ।
દૂતા ઊચુ-
સુકૃતં ન કૃતં સત્યં ત્વયા કામવશાત્મના

નેષ્ટં યજ્ઞૈર્ન વા યજ્ઞાવશિષ્ટં ભવતાશિતમ્ ।
કિંતુ માધવમાસે યદ્વિધિના વત્સરત્રયમ્

પ્રાતઃ સ્નાત્વા ગુરુવચઃ પ્રેરિતેન પુરા ત્વયા ।
ભક્ત્યા સંપૂજિતો વિષ્ણુર્વિશ્વેશો મધુસૂદનઃ

મહાપાપાતિપાપૌઘ નિહંતા ભક્તવત્સલઃ ।
સર્વધર્મૈકસારેણ તેનૈકેન નરેશ્વર

નીયતે પુણ્યભવનં પૂજ્યમાનો મરુદ્ગણૈઃ ।
મહતામપિ પાપાનાં નિહંતા માધવોઽર્ચિતઃ

તથૈવ માધવો માસો મર્ત્યાનાં વિધિનોદિતઃ ।
યથૈવ વિસ્ફુલિંગેન જ્વાલ્યતે તૃણસંચયઃ

પ્રાતઃસ્નાનેન વૈશાખે તથાઘૌઘોઽપિ દહ્યતે ।
તાવદ્વપુષિ પાપાનિ પ્રભવંતિ મહાન્ત્યપિ

યાવન્ન માધવે માસિ તીર્થે મજ્જતિ ચોષસિ ।
વૈશાખે માસિ યો યુક્તો યથોક્તનિયમૈર્નરઃ

હરિભક્ત્યૈવ પાપૌઘૈર્મુક્તોઽચ્યુતગૃહં વ્રજેત્ ।
આજન્મનો હિ સુકૃતં યત્ત્વયા ન પુરા કૃતમ્

તેન ત્વં નિરયસ્થાનમાર્ગં નીતો નરેશ્વર ।
અથ ભૂમિપતે તૂર્ણમસ્માભિસ્તુ મરુદ્ગણૈઃ

સ્તૂયમાનો વિમાનેન ગચ્છ ગોવિંદમંદિરમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે ।
એકોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ