પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 4.13

શૌનક ઉવાચ-
કૃષ્ણજન્માષ્ટમી સૂત તસ્યા માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
કથયસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ ચોદ્ધરસ્વ મહાર્ણવાત્

સૂત ઉવાચ-
કૃષ્ણજન્માષ્ટમીં બ્રહ્મન્ભક્ત્યા કરોતિ યો નરઃ ।
અંતે વિષ્ણુપુરં યાતિ કુલકોટિયુતો દ્વિજ

અષ્ટમી બુધવારે ચ સોમે ચૈવ દ્વિજોત્તમ ।
રોહિણીઋક્ષસંયુક્તા કુલકોટિવિમુક્તિદા

મહાપાતકસંયુક્તઃ કરોતિ વ્રતમુત્તમમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તશ્ચાંતે યાતિ હરેર્ગૃહમ્

કૃષ્ણજન્માષ્ટમીં બ્રહ્મન્ન કરોતિ નરાધમઃ ।
ઇહ દુઃખમવાપ્નોતિ સ પ્રેત્ય નરકં વ્રજેત્

ન કરોતિ ચ યા નારી કૃષ્ણજન્માષ્ટમીવ્રતમ્ ।
વર્ષે વર્ષે તુ સા મૂઢા નરકં યાતિ દારુણમ્

જન્માષ્ટમીદિને યો વૈ નરોઽશ્નાતિ વિમૂઢધીઃ ।
મહાનરકમશ્નાતિ સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

દિલીપેન પુરા પૃષ્ટો વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ ।
તચ્છૃણુષ્વ મહાપ્રાજ્ઞ સર્વપાતકનાશનમ્

દિલીપ ઉવાચ-
ભાદ્રે માસ્યસિતાષ્ટમ્યાં યસ્યાં જાતો જનાર્દ્દનઃ ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ મહામુને

કથં વા ભગવાન્જાતઃ શંખચક્રગદાધરઃ ।
દેવકીજઠરે વિષ્ણુઃ કિં કર્તું કેન હેતુના

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ કસ્માજ્જાતો જનાર્દ્દનઃ ।
પૃથિવ્યાં ત્રિદિવં ત્યક્ત્વા ભવતે કથયામ્યહમ્

પુરા વસુંધરા હ્યાસીત્કંસાદિનૃપપીડિતા ।
સ્વાધિકારપ્રમત્તેન કંસદૂતેન તાડિતા

ક્રંદતી ક્રંદતી સા તુ યયૌ ઘૂર્ણિતલોચના ।
યત્ર તિષ્ઠતિ દેવેશ ઉમાકાંતો વૃષધ્વજઃ

કંસેન તાડિતા નાથ ઇતિ તસ્મૈ નિવેદિતુમ્ ।
બાષ્પવારીણિ વર્ષંતિ વિવર્ણા સાવિમાનિતા

ક્રંદંતીં તાં સમાલોક્ય કોપેન સ્ફુરિતાધરઃ ।
ઉમયાસહિતઃ સર્વૈર્દેવવૃંદૈરનુવ્રતઃ

આજગામ મહાદેવો વિધાતૃભવનં રુષા ।
ગત્વા ચોવાચ બ્રહ્માણં કંસધ્વંસનહેતવે

ઉપાયઃ સૃજ્યતાં બ્રહ્મન્ભવતા વિષ્ણુના સહ ।
ઐશ્વરં તદ્વચઃ શ્રુત્વા ગંતું પ્રાહ કૃતાત્મભૂઃ

ક્ષીરોદે યત્ર વૈકુંઠઃ સુપ્તોઽસ્તિ ભુજગોપરિ ।
હંસપૃષ્ઠં સમારુહ્ય હરેરંતિકમાયયૌ

તત્ર ગત્વા ચ તં ધાતા દેવવૃંદૈર્હરાદિભિઃ ।
સંયુક્તઃ સ્તૂયતે વાગ્ભિઃ કોમલં વાગ્વિદાંવરઃ

નમઃ કમલનેત્રાય હરયે પરમાત્મને ।
જગતઃ પાલયિત્રે ચ લક્ષ્મીકાંત નમોઽસ્તુ તે

ઇતિ તેભ્યઃ સ્તુતિં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ જનાર્દ્દનઃ ।
દેવાન્ક્લિષ્ટમુખાન્સર્વાન્ભવદ્ભિરાગતં કથમ્

બ્રહ્મોવાચ-।
શૃણુ દેવ જગન્નાથ યસ્માદસ્માકમાગતમ્ ।
કથયામિ સુરશ્રેષ્ઠ તદહં લોકભાવન

શૂલિદત્તવરોન્મત્તઃ કંસો રાજા દુરાસદઃ ।
વસુધા તાડિતા તેન કરઘાતેન પીડિતા

વરં દત્વા પુરાપ્યગ્રે માયયા તુ પ્રવંચિતઃ ।
ભાગિનેયં વિના શંભો મરણં ભવિતા ન મે

તસ્માદ્ગચ્છ સ્વયં દેવ કંસં હંતું દુરાસદમ્ ।
દેવકીજઠરે જન્મ લબ્ધ્વા ગત્વા ચ ગોકુલમ્

બ્રહ્મણા પ્રેરિતો દેવઃ પ્રત્યુવાચ ચ શૂલિનમ્ ।
પાર્વતીં દેહિ દેવેશ અબ્દં સ્થિત્વા ગમિષ્યતિ

ઉમયા રક્ષયા સાર્દ્ધં શંખચક્રગદાધરઃ ।
ઉદ્દિશ્ય મથુરાં ચક્રે પ્રયાણં કમલાસનઃ

દેવકીજઠરે જન્મ લેભે તત્ર ગદાધરઃ ।
યશોદાકુક્ષિમધ્યાસ્તે શર્વાણી મૃગલોચના

નવમાસાંશ્ચ વિશ્રમ્ય કુક્ષૌ નવદિનાંતકાન્ ।
ભાદ્રે માસ્યસિતે પક્ષે ચાષ્ટમીસંજ્ઞકા તિથિઃ

રોહિણીતારકાયુક્તા રજનીઘનઘોષિતા ।
તસ્યાં જાતો જગન્નાથઃ કંસારિર્વસુદેવજઃ

વૈરાટી નંદપત્ની ચ યશોદાઽજીજનત્સુતામ્ ।
પુત્રં પદ્મકરં પદ્મનાભં પદ્મદલેક્ષણમ્

તદા હર્ષિતુમારેભે દૃષ્ટ્વા હ્યાનકદુંદુભિઃ ।
કંસાસુરભયત્રસ્તા પ્રોવાચ દેવકી તદા

વૈરાટીં ગચ્છ ભો નાથ સુતં પ્રત્યર્પિતં કિલ ।
પુત્રં દત્વા યશોદાયૈ સુતાં તસ્યાઃ સમાનય

તસ્યા વચઃ સમાકર્ણ્ય વસુદેવોઽપિ દુઃખિતઃ ।
અંકે કુમારમાદાય વૈરાટ્યભિમુખંયયૌ

યમુનાજલસંપૂર્ણા તત્પથે મધ્યવર્ત્મનિ ।
આસીદ્ઘોરા મહાદીર્ઘા ગમ્ભીરોદકપૂરભાક્

એવં દૃષ્ટ્વા તટે સ્થિત્વા યમુનામવલોકયન્ ।
વસુદેવોઽપિ દુઃખાર્તો વિલલાપાતિચિંતયા

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ વિધિનાપિ હિ વંચિતઃ ।
કથમત્ર ગમિષ્યામિ વૈરાટીં નંદમંદિરમ્

હરિણા તત્ર સાનંદં માયયા વંચિતઃ પિતા ।
ક્ષણમાત્રં તટે સ્થિત્વા યમુનામવલોકયન્

તેન દૃષ્ટા પુનઃ સાપિ ક્ષણાજ્જાનુવહાભવત્ ।
તાં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટ ઉત્તસ્થૌ પ્રસ્થાનમકરોદ્યથા

માયાં કૃત્વા જગન્નાથઃ પિતુરંકાજ્જલેઽપતત્ ।
તં પુત્રં પતિતં દૃષ્ટ્વા હાહાકૃત્વા સુદુઃખિતઃ

મહોપાયં પુનઃ કર્તું વિધિના તેન વંચિતઃ ।
ત્રાહિ માં જગતાં નાથ સુતં રક્ષ સુરોત્તમ

જનકક્રંદિતં દૃષ્ટ્વા કંસારિઃ કૃપયા મુહુઃ ।
જલક્રીડાં સમાચર્ય પિતુઃક્રોડમગાત્પુનઃ

યથા તેન યદુશ્રેષ્ઠો જગામ નંદમંદિરમ્ ।
સુતં દત્ત્વા યશોદાયૈ સુતાં તસ્યાઃ સમાનયત્

નિજાગારં તતઃ પ્રાપ્ય પત્ન્યૈ પ્રત્યર્પિતા સુતા ।
દેવકી ચ પ્રસૂતેતિ વાર્તા પ્રાપ્તા સુરારિણા

આનેતું પ્રસ્થિતા દૂતાઃ સુતં દુહિતરં તદા ।
આગત્ય કંસદૂતાસ્તે સુતાં નેતું પ્રચક્રમુઃ

બલાદેનાં સમાકૃષ્ય દેવકી વસુદેવયોઃ ।
કંસદૂતૈર્ગૃહીત્વા સા અર્પિતા તુ સુરારયે

સ ધૃત્વા તાં મહારાજઃ સભયોઽભૂદ્દુરાસદઃ ।
શુદ્ધકાંચનવર્ણાભાં પૂર્ણેંદુસદૃશાનનામ્

કંસો હસંતીં તાં દૃષ્ટ્વા વિદ્યુત્સ્ફુરિતલોચનામ્ ।
આદિદેશાસુરશ્રેષ્ઠો જહિ નીત્વા શિલોપરિ

આજ્ઞાં લબ્ધ્વાઽસુરાસ્તે વૈ નિષ્પેષ્ટું તાં પ્રવર્તિતાઃ ।
વિદ્યુચ્છીઘ્રતયા ગૌરી જગામ શંકરાંતિકમ્

ગૌર્યુવાચ-
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ યત્રાસ્તે શત્રુરુત્તમઃ ।
નંદસ્ય નિલયે ગુપ્તસ્તવ હંતાઽસુરોત્તમ

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
એવમુક્ત્વા તુ સા દેવી જગામ નિજમંદિરમ્ ।
શ્રુત્વા વાક્યં તતો દેવ્યાઃ કંસો રાજા સુદુઃખિતઃ

ભગિનીં પૂતનામાહ ગચ્છ ત્વં નંદમંદિરમ્ ।
છદ્મના તં સુતં હત્વા ગચ્છ તે વાંચ્છિતં બહુ

દાસ્યામિ શત્રું હંતું મે વ્રજ શીઘ્રતરં શુભે ।
આજ્ઞાં પ્રાપ્ય રાક્ષસી સા ગોકુલાભિમુખં ગતા

માયયા સુંદરી રૂપા પ્રવિષ્ટા તત્ર ગોકુલે ।
પયોધરે ગરં સા તુ ધૃત્વા હંતુમુપાગતા

પશુપાનાં ગૃહદ્વારિ પ્રવિષ્ટાલક્ષિતેતિ ચ ।
ગત્વાંતરુત્થાપ્ય શિશું સ્તનં દત્વાપસદ્ગતિમ્

તતસ્તુ શકટં ક્ષિપ્ત્વા તૃણાવર્તાદિમર્દનમ્ ।
કાલીયદમનં કૃત્વા ગતો મધુપુરીં તતઃ

ગત્વા કંસો હતઃ ક્રૂરઃ કંસમલ્લાનજીજયત્ ।
એતત્તે કથિતં રાજન્વિષ્ણોર્જન્મદિનવ્રતમ્

શ્રુત્વા પાપાનિ નશ્યંતિ કુર્યાત્કિં વા ભવિષ્યતિ ।
ય ઇદં કુરુતે મર્ત્યો યા ચ નારી હરેર્વ્રતમ્

ઐશ્વર્યમતુલં પ્રાપ્ય જન્મન્યત્ર યથેપ્સિતમ્ ।
પૂર્વવિદ્ધા ન કર્ત્તવ્યા તૃતીયાષષ્ઠિરેવ ચ

અષ્ટમ્યેકાદશીભૂતા ધર્મકામાર્થવાંચ્છુભિઃ ।
વર્જયિત્વા પ્રયત્નેન સપ્તમીસંયુતાષ્ટમી

વિના ઋક્ષેઽપિ કર્તવ્યા નવમીસંયુતાષ્ટમી ।
ઉદયે ચાષ્ટમી કિંચિત્સકલા નવમી યદિ

મુહૂર્તરોહિણીયુક્તા સંપૂર્ણા ચાષ્ટમી ભવેત્ ।
અષ્ટમી બુધવારેણ રોહિણીસહિતા યદિ

સોમેનૈવ ભવેદ્રાજન્કિંકૃતૈર્વ્રતકોટિભિઃ ।
નવમ્યામુદયાત્કિંચિત્સોમે સાપિ બુધેઽપિ ચ

અપિ વર્ષશતેનાપિ લભ્યતે વા ન લભ્યતે ।
વિના ઋક્ષં ન કર્તવ્યા નવમીસંયુતાષ્ટમી

કાર્યાવિદ્ધાપિ સપ્તમ્યાં રોહિણીસંયુતાષ્ટમી ।
કલાકાષ્ઠામુહૂર્તેઽપિ યદા કૃષ્ણાષ્ટમીતિથિઃ

નવમ્યાં સૈવ વા ગ્રાહ્યા સપ્તમીસંયુતા ન હિ ।
કિં પુનર્બુધવારેણ સોમેનાપિ વિશેષતઃ

કિં પુર્નર્નવમીયુક્તા કુલકોટ્યાસ્તુ મુક્તિદા ।
પલવેધેન રાજેંદ્ર સપ્તમ્યા અષ્ટમીં ત્યજેત્

સુરાયાબિંદુનાસ્પૃષ્ટં ગંગાંભઃ કલશં યથા ।
દિલીપ ઉવાચ-
કેન ચાદૌ કૃતં ચેદં કેન વા તત્પ્રકાશિતમ્ ।
કિં પુણ્યં કિં ફલં દેવ કથયસ્વ મહામુને

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
ચિત્રસેનો મહારાજા મહાપાપપરો મહાન્ ।
અગમ્યાગમનં કૃત્વા સ્વર્ણસ્તેયં દ્વિજસ્ય ચ

સુરાયાં ચ સદા તૃપ્તો વૃથામાંસે સદા રતઃ ।
એવં પાપસમાયુક્તો નિત્યં પ્રાણિવધે રતઃ

ચાંડાલૈઃ પતિતૈઃ સાર્દ્ધમાલાપં સર્વદાકરોત્ ।
એતદેવં વિધો રાજા મૃગયાયાં મનો દધે

અરણ્યે દ્વીપિનં જ્ઞાત્વા વેષ્ટયિત્વા ચ સર્વતઃ ।
સાવધાનં ભટાન્સર્વાન્વાક્યમેતદુવાચ હ

અહમેવ નિહન્મ્યેનં યોઽન્યોસ્મિન્પ્રહરિષ્યતિ ।
સ વધ્યો નાત્ર સંદેહો વ્યાઘ્રો રાજ્ઞઃ પથા યયૌ

સલજ્જોઽપિ તતો રાજા વ્યાઘ્રં પશ્ચાજ્જગામ હ ।
અનેકક્લેશદુઃખેન વ્યાઘ્રં હંતું સમાહિતઃ

ક્ષુત્પિપાસાકુલક્લેશઃ સંધ્યાયાં યમુનાતટે ।
અષ્ટમીરોહિણીયુક્તા તદ્દિનં જન્મવાસરમ્

શ્વઃકન્યા યમુનાયાં વૈ વ્રતં ચક્રુર્નરાધિપ ।
નાનોપહારૈર્દ્રવ્યૈશ્ચ ધૂપદીપૈઃ સુશોભનૈઃ

ગંધપુષ્પં તથા દ્રવ્યં કુંકુમાદિમનોહરમ્ ।
અન્નં બહુગુણં દૃષ્ટ્વા ભોક્તું તન્માનસંકુલમ્

રાજોવાચ-
અન્નાભાવાન્મમાદ્યાશુ પ્રાણા યાસ્યંતિ નિશ્ચિતમ્ ।
સ્ત્રિય ઊચુઃ-
જન્માષ્ટમ્યાં હરે રાજન્ન ભોક્તવ્યં ત્વયાનઘ

ગૃધ્રમાંસં ખરં કાકં ગોમાંસમન્નમેવ ચ ।
ભુક્તવાન્નાત્ર સંદેહો યો ભુંક્તે કૃષ્ણજન્મનિ

કિં કિં છિદ્રં ન સંજાતં સંસારે વસતાં નૃણામ્ ।
યેન દેહેસ્થિતે પ્રાણે જયંતી ન કૃતા નૃપ

તત્રાકૃતોપવાસસ્ય શાસનં યમમંદિરમ્ ।
યદ્દત્તં પિતરો નિત્યં ન ગૃહ્ણંતિ યથાવિધિ

પિતરઃ પાતિતાઃ સર્વે જયંત્યાં ભોજને કૃતે ।
ઇતિ શ્રુત્વા તતો રાજા વ્રતં ચક્રે નરાધિપ

કિંચિત્પુષ્પં કિયદ્ગંધં વસ્ત્રં ચાનીય હર્ષિતઃ ।
એતદ્વ્રતં સમાયુક્તં તિથિભાંતે ચ પારણમ્ ।
વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ ચિત્રસેનો હરેર્ગૃહમ્

દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય ગતવાન્પિતૃભિઃ સહ ।
યત્ફલં મથુરાં ગત્વા દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણમુખાંબુજમ્

તત્ફલં પ્રાપ્યતે પુંસાકૃષ્ણજન્માષ્ટમીવ્રતાત્ ।
યત્ફલં દ્વારકાં ગત્વા દૃષ્ટે વિશ્વેશ્વરે હરૌ ।
તત્ફલં પ્રાપ્યતે દીનૈઃ કૃત્વા જન્માષ્ટમીવ્રતમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે બ્રહ્મખંડે હરિજન્માષ્ટમીવ્રતમાહાત્મ્યંનામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ