પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 4.12

શૌનક ઉવાચ-
કેન પુણ્યેન ભો સૂત ચાન્યેન ગતપાતકઃ ।
નરો યાતિ હરેઃ સ્થાનં તદ્વદસ્વાનુકંપયા

સૂત ઉવાચ-
બ્રાહ્મણસ્ય ધનૈઃ પ્રાણાન્પ્રાણૈર્વાપિ દ્વિજોત્તમ ।
રક્ષાં કરોતિ યો મર્ત્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

પુરા રાજા દીનનાથો દ્વાપરે સંજ્ઞકે યુગે ।
આસીદપુત્રો બલવાન્વૈષ્ણવઃ સ તુ યાજકઃ

એકદા ગાલવં રાજા પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ ।
કેન પુણ્યેન જાયેત પુત્રો વૈ કરુણાર્ણવ

વદસ્વ મુનિશાર્દૂલ કરિષ્યામિ તવાજ્ઞયા ।
યેષાં નૃણાં નાસ્તિ સુતો જીવનં હિ નિરર્થકમ્

ગાલવ ઉવાચ-
રાજન્શૃણુષ્વાવહિતો યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ તવાગ્રતઃ ।
કથયામિ સમાસેન પુત્રસ્યોદ્ભવકારણમ્

ક્રતું ચ નરમેધાખ્યં કુરુષ્વ રાજસત્તમ ।
તદા તે સંતતિઃ સ્યાદ્વૈ સર્વલક્ષણસંયુતા

રાજોવાચ-
નરમેધં મહાયજ્ઞં યજ્ઞાનાં પ્રવરં દ્વિજ ।
કીદૃશં નરમાનીય કરિષ્યામિ ગુરો વદ

ગાલવ ઉવાચ-
સુંદરાંગઃ સુવદનઃ સમસ્તશાસ્ત્રવિદ્ભવેત્ ।
સત્કુલે યદિ જાતઃ સ તદા યજ્ઞાય કલ્પતે

અંગહીનઃ કૃષ્ણવર્ણો મૂર્ખો યોગ્યો ભવેન્નહિ ।
ઇત્યુક્તે ગાલવે વિપ્ર સ રાજા મનુજેશ્વરઃ

પ્રેષયામાસ દૂતાંશ્ચ કથયિત્વા મુનેર્વચઃ ।
દ્રવિણં બહુ દત્વા ચ ગાલવપ્રમુખાન્દ્વિજાન્

યજ્ઞાર્થે વરયામાસ સમસ્તશાસ્ત્રપારગાન્ ।
તતો રાજાજ્ઞયા દૂતાઃ દેશં દેશં મુદા ગતાઃ

ગ્રામે ગ્રામે દ્વિજશ્રેષ્ઠ પત્તનેઽપિ સમાહિતાઃ ।
કુત્રાપિ ન પ્રાપ્તવંતો ગતા જનપદં તતઃ

નામ્ના દશપુરં વિપ્ર પ્રકીર્ણં ગુણિભિર્દ્વિજૈઃ ।
યત્ર નારીઃ સુકેશીશ્ચ મૃગશાવક ચક્ષુષઃ

દૃષ્ટ્વા મુહ્યંતિ પુરુષાશ્ચંદ્રમુખ્યશ્ચ તા યતઃ ।
તસ્મિન્પુરે મનોરમ્યે કૃષ્ણદેવ ઇતિ દ્વિજઃ

આસીત્પુત્રૈસ્ત્રિભિઃ સાર્દ્ધં ભાર્યયા ચ સુશીલયા ।
વૈષ્ણવઃ પ્રિયવાદી ચ વિષ્ણુપૂજારતઃ સદા

સાગ્નિકઃ પિતૃભક્તશ્ચ વૈષ્ણવાનાં પ્રિયંકરઃ ।
પ્રાર્થનાં ચક્રુરથ તે રાજ્ઞો દૂતા દ્વિજોત્તમમ્

પુત્રં દેહીતિ દેહીતિ વદ બ્રાહ્મણસત્તમ ।
નાસ્તિ રાજ્ઞો દ્વિજશ્રેષ્ઠ પુત્રઃ સંતાપનાશનઃ

તદર્થં નરમેધાખ્યે યજ્ઞેભવ સ દીક્ષિતઃ ।
નેષ્યામસ્તવ પુત્રં વૈ બલિં દાતું મહાક્રતૌ

સુવર્ણાનાં ચતુર્લક્ષં બ્રહ્મન્નય સમાહિતઃ ।
સુખેન યદિ દાતવ્યો નો પુત્રઃ પુત્રલાલસાત્

તદા બલેન નેષ્યામો રાજાજ્ઞાકારિણો વયમ્ ।
દૂતાનાં વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણૌ શોકવિહ્વલૌ

અભૂતાં વિગતપ્રાણાવિવ સંશયમાનસૌ ।
કિં ધનેન સુવર્ણેન જીવનેનાપિ સદ્મના ।
પ્રોવાચેદં વચઃ સોઽપિ બ્રાહ્મણો રાજપૂરુષાન્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ-
યદિ દૂતાઃ સમાનેતું પુત્રં શોકતમોપહમ્ ।
આગતા નિશ્ચિતં યૂયં શૃણુધ્વં વચનં મમ

સ્થિત્વા પૃથિવ્યાં કો ભ્રષ્ટાં રાજાજ્ઞાં કર્તુમિચ્છતિ ।
પુત્રં હિત્વા કિંતુ યૂયં વૃદ્ધં માં નયત દ્વિજમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દૂતાઃ ક્રોધસમન્વિતાઃ ।
બલાત્કારેણ તદ્ગેહે સુવર્ણાનિ ચ તત્યજુઃ

યદા નેતું મનશ્ચક્રુસ્તત્પુત્રં કિલ તે ક્રુધા ।
બદ્ધાંજલિપુટોભૂત્વા રુદન્પ્રોવોચ સ દ્વિજઃ

પુત્રાણાં જ્યેષ્ઠપુત્રં મે હિત્વાન્યં પુત્રમુત્તમમ્ ।
નયતેતિ વચો વક્તું વક્ત્રેનાયાતિ હે જનાઃ

દ્વિજસ્ય વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણીં રુદતીં સતીમ્ ।
પ્રોચુર્દૂતાઃ કનીયાંસં પુત્રં દેહીતિ સત્તમ

તેષામિતિ વચઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણી ભૂમિતસ્તદા ।
પપાત વાત્યયા સાર્દ્ધં રંભેવ ભૃશદુઃખિની

મુદ્ગરં સા સમાદાય મૌલૌ ચાતાડયદ્બલાત્ ।
કનિષ્ઠં મત્સુતં દૂતા નાપિ દાસ્યામિ સર્વથા

એતસ્મિન્સમયે વિપ્ર વિપ્રસ્ય મધ્યમઃ સુતઃ ।
પ્રોવાચ વિનયાવિષ્ટઃ પ્રણમ્ય પિતરૌ રુદન્

માતા યદિ વિષં દદ્યાત્પિત્રા વિક્રીયતે સુતઃ ।
રાજા હરતિ સર્વસ્વં કસ્તત્ર પાલકો ભવેત્

ઇત્યુક્ત્વા તત્સુતો મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય પિતરૌ સહ ।
દૂતૈર્જગામ ત્વરિતૈ રાજ્ઞોઽસ્ય દીક્ષિતસ્ય ચ

અથ તૌ બ્રાહ્મણૌ પુત્રવિચ્છેદક્લિષ્ટમાનસૌ ।
રુદિત્વા ચ રુદિત્વા ચ અંધભાવં પ્રજગ્મતુઃ

અથ તે પથ્યગચ્છંત વિશ્વામિત્રમુનેઃ કિલ ।
આશ્રમં શિષ્યયુક્તં ચ સેવિતં મૃગશાવકૈઃ

સ મુની રાજપુરુષાન્દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ સાદરમ્ ।
કે યૂયં હો કુત્ર ગતા યથાકા વૃત્તિરુચ્યતામ્

રાજદૂતા ઊચુઃ-
શૃણુષ્વાવહિતો વિપ્ર રાજ્ઞઃ પુત્રો ન જાયતે ।
તદર્થં નરમેધાખ્યે યજ્ઞે રાજા સુદીક્ષિતઃ

નયામસ્તત્ર બલ્યર્થમિમં બ્રાહ્મણપુત્રકમ્ ।
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા સ વિપ્રઃ સદયોઽભવત્

પ્રાણા મમાપિ ગચ્છંતુ સુખી ભવતુ બાલકઃ ।
બાલકાર્થે દ્વિજાર્થે ચ સ્વામ્યર્થે યે જના ઇહ

ત્યજન્તિ તૃણવત્પ્રાણાંસ્તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ ।
વિમૃશ્યેતિ મુનિઃ સ્વાંતે સ પ્રોવાચ દ્વિજર્ષભઃ

યજ્ઞે બલિં સમાદાતુમિમં બ્રાહ્મણબાલકમ્ ।
હિત્વા માં નયથાથાશુ હ્યયં બાલક ઉત્તમઃ

સંસારે જન્મસંપ્રાપ્ય ન લબ્ધં સુખમત્ર ચ ।
અનેન બાલકેનાપિ મરિષ્યતિ કથં ત્વયમ્

આગતેઽસ્મિન્ગૃહાદ્દૂતાઃ પિતરાવસ્ય દુઃખિતૌ ।
હતભાગ્યૌ ગતો નૂનં યમસ્યેવ ગૃહં પ્રતિ

એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દૂતાઃ પ્રોચુરથ દ્વિજમ્ ।
ભૂપાલસ્ય વિનાજ્ઞાં વૈ દીનનાથસ્ય ભૂસુર

નેતું ત્વાં પલિતં પ્રાજ્ઞ નેષ્યામો હિ કથં વયમ્ ।
એવમુક્ત્વા ચ તે દૂતા જગ્મૂ રાજ્ઞઃ પુરીં તદા

સ મુનિર્દૂતસંઘૈશ્ચ ગતવાન્યજ્ઞમંદિરમ્ ।
રાજાનં કથયામાસુર્દૂતા વિપ્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્

તચ્છ્રુત્વાશંકિતમનાઃ પ્રોવાચેદં વચઃ સ તમ્ ।
મુને યદ્યપિ મે યજ્ઞે કૃતે પુત્રો ભવિષ્યતિ

બલિં વિનાપિ ભો બ્રહ્મન્તદા વિપ્રસુતં નય

મુનિરુવાચ-
યજ્ઞે ત્વયા કૃતે રાજન્મહાપુત્રો ભવિષ્યતિ ।
અત્ર તે સંશયો મા ભૂદમોઘમપિ દર્શનમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજાત્યંતસહર્ષકઃ ।
ચક્રે પૂર્ણાહુતિં યજ્ઞે સમસ્તૈર્મુનિભિઃ સહ

અથાતઃ સ મુનિઃ શ્રેષ્ઠો બ્રાહ્મણસ્ય સુતં ચ તમ્ ।
ગૃહ્ય દશપુરં નામ નગરં ગતવાંસ્તદા

ભવનં તસ્ય ગત્વા ચ ઉક્તવાન્વચનં મુનિઃ ।
ગૃહે ત્વં તિષ્ઠસે વિપ્ર તિષ્ઠામિ મૃતવન્મુને

રાજા બલેન મે પુત્રં નીતવાન્કિં કરોમ્યહમ્ ।
પુત્રે ગતે ચ ભો વિપ્ર દંપત્યોરાવયોઃ પુનઃ

ગતાનિ ચાંધભાવં વૈ ક્રંદનૈર્લોચનાન્યપિ ।
અથાસૌ મુનિશાર્દૂલઃ પુત્રં પશ્ય નયેતિ ચ

ઉક્તવાંસ્તૌ યદા વિપ્ર બ્રાહ્મણૌ જાતહર્ષકૌ ।
પુત્રાયાકારણં કૃત્વા ગતાવેતૌ બહિઃ ક્ષણાત્

મુનેર્વચનસિદ્ધિત્વાત્તત્ક્ષણં લોચનં તયોઃ ।
આલોકં તુ ગતં તૂર્ણં પુત્રસ્ય દર્શનાદપિ

પુત્રસ્ય મુખપદ્મં તૌ લોચનૈરલિસંનિભૈઃ ।
પીત્વા મુનિં ચિરંતં ચ નમસ્કૃત્ય પુનઃ પુનઃ

પ્રોચતુર્વચનં વિપ્રા બ્રાહ્મણૌ પ્રિયવાદિનૌ ।
અહો મુને જીવદાનમાવયોઃ સુકૃતં કિલ

તયોરેવ વચઃ શ્રુત્વા સ મુનિઃ કરુણાર્ણવઃ ।
દત્વાશિષં ચ તૌ વિપ્ર જગામ નિજમાશ્રમમ્

મુનિઃ કરગતં ચૈવ કૃત્વા વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ।
તપસ્તેપે મહાભાગો દૈવતૈરપિ દુર્લ્લભમ્

કિંચિત્કાલે ગતે વિપ્ર તસ્ય રાજ્ઞોઽભવત્સુતઃ ।
સુંદરો રાજયોગ્યશ્ચ ઇંદુઃક્ષીરનિધાવિવ ।
પુત્રોત્સવે સોઽપિ વિપ્ર રાજા દત્વા ધનાનિ વૈ

બુભુજે દેવવદ્ભૂમ્યાં વિશોકો જાતકૌતુકઃ ।
વિપ્રાન્પાલયતે યસ્તુ પ્રાણાન્દત્વા ધનાન્યપિ

સ યાતિ વિષ્ણુભવનં પુનરાવૃત્તિદુર્લ્લભમ્ ।
પઠંતિ યેઽત્ર ભક્ત્યા ચ શૃણ્વંતિ વિપ્રતઃ કથામ્

આખ્યાનં શ્લોકમેકં વા ગચ્છંતિ વિષ્ણુમંદિરમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સૂતશૌનકસંવાદે બ્રહ્મખંડે બ્રાહ્મણપાલનંનામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ