પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 4.11

શૌનક ઉવાચ-
ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ યથાર્થતઃ ।
હરિસ્વરૂપિણા સાક્ષાદ્વેદવ્યાસેન શાસિત

નિરહંકાર હે સૂત લોકાનુગ્રહકારક ।
કેન સ્યાત્સુભગા નારી પાપિની ચ સુદુર્ભગા

પતિપ્રિયાંગ કેન સ્યાદ્રૂપિતા ચક્ષુષોઃ સુધા ।
કેન વા જાયતે લક્ષ્મીસ્તન્મે બ્રૂહિ તપોધન

સૂત ઉવાચ-
યદિ પુણ્યમિદં વિપ્ર વૃત્તં પરમદુર્લભમ્ ।
શૃણુષ્વ ભોઃ સમાસેન કથયામિ વિધાનતઃ

આસીદ્ભદ્રશ્રવા રાજા યુગે દ્વાપરસંજ્ઞકે ।
સૌરાષ્ટ્રદેશવાસી ચ વેદવેદાંગપારગઃ

ભાર્યા તસ્ય ચ સંજાતા નામ્ના સુરતિચંદ્રિકા ।
તસ્યાં બભૂવુઃ શ્રીરાજ્ઞઃ સપ્તપુત્રા મનોરમાઃ

તતોઽભિજાતા દુહિતા સુંદરી સત્યવાદિની ।
શ્યામબાલા ચ વિપ્રેંદ્ર નામ્ના પ્રીતિકરી પિતુઃ

અથૈકદા શ્યામબાલા સુવર્ણસિકતાસુ ચ ।
ગૂઢૈર્મનોહરૈ રત્નૈઃ સખિભિઃ ક્રીડિતું મુદા

જગામ નીપવૃક્ષસ્ય તલં પરમદુર્લભમ્ ।
એતસ્મિન્નંતરે વિપ્ર લક્ષ્મીઃ સંસારતારિણી

લોકાનાં નીતિદા સાથ સમાયાતા સ્વયં પુરઃ ।
ધૃત્વા ચ બ્રાહ્મણીરૂપં પલિતાંગી ચ ભૂસુર

અખિલાનાં ચ લોકાનાં શાસ્તૂ રાજ્ઞઃ ક્ષયં વિના ।
કેષાં ક્ષુદ્રતરાણાં હિ ગૃહે ગચ્છામિ સાંપ્રતમ્

ઇતિ સંચિંત્ય મનસા ગતા રાજનિકેતનમ્ ।
સુવર્ણભિત્તિભિર્યુક્તં પતાકાભિરલંકૃતમ્

સિંહદ્વારમતિક્રમ્ય પ્રાહ દૌવારિકીં તતઃ ।
દ્વારં જહિ હિ ભો દ્વારિ નિયુક્તે શુભલક્ષણે

યામિ વેગેન પશ્યામિ રાજ્ઞીં સુરતિચંદ્રિકામ્ ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા રત્નદંડકરા ચ સા ।
કોકિલાવાક્યવન્મુક્તં પરમં હર્ષમાયયૌ

દ્વારનિયુક્તોવાચ-
કિં નામ વહસે વૃદ્ધે કઃ પતિસ્તાવકઃ પુનઃ ।
આગતાસિ કથં કિં તે કાર્ય્યં રાજ્ઞ્યાશ્ચ દર્શને ।
કસ્માત્કિં બ્રૂહિ વિપ્રે ત્વં શ્રોતું કૌતુહલં હિ મે

વૃદ્ધોવાચ-
શૃણુ પોષ્યે મહારાજ પત્ન્યા દંડકરે યદા ।
શ્રોતું કૌતૂહલં તેઽસ્તિ મદાગમનકારણમ્

પ્રસિદ્ધા કમલા નામ્ના ચાહં પ્રાણેશ્વરો મમ ।
ભુવનેશ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના દ્વારવતીપુરી

તસ્યાં વૈ વર્ત્તતે પોષ્યે મમ પ્રાણેશ્વરસ્તતઃ ।
આગતાહં રત્નવેત્રકરે શૃણુ સકૌતુકમ્

મમાગમનકાર્યં હિ વચ્મીદાનીં તવાગ્રતઃ ।
પુરાસીદ્વૈશ્યકુલજા રાજ્ઞી તવ ચ દુઃખિની

એકસ્મિન્દિવસે પોષ્યે પતિના કલહઃ કૃતઃ ।
તયા નાર્યા ચ દુઃખિન્યા તતો વૈ ભર્તૃપીડિતા

બહિર્ભૂય દ્રુતં ગેહાદ્રુદંતી ચ પુનઃ પુનઃ ।
તસ્યાશ્ચ રોદનં શ્રુત્વા ચાગતાહં સમીપતઃ

અપૃચ્છં સર્વવૃત્તાંતં કથિતો વૈ યથાર્થતઃ ।
તયા તતો વ્રતવરમુપદેશં દદામ્યહમ્

મમોપદેશતઃ સા વૈ ચક્રે વ્રતવરં મુદા ।
તસ્ય પ્રસાદાદ્ભો દ્વાઃસ્થે સંજાતા સુખિતા ચ સા

કદાચિદ્વૈશ્યકુલજા પત્યા મૃત્યોર્વશં ગતા ।
સમાનેતું તતસ્તૌ તુ વિહિતાખિલઘાતકૌ

કિંકરાન્પ્રેષયામાસ ચંડાદ્યાન્ધર્મરાટ્પ્રભુઃ ।
યમાજ્ઞયા સમાયાતા યમદૂતા ભયંકરાઃ

બદ્ધ્વા તૌ ચર્મપાશેન લોહમુદ્ગરપાણયઃ ।
ઉદ્યમં ચક્રિરે ગંતું યમસ્ય શરણં પ્રતિ

અત્રાંતરે ચ લક્ષ્મ્યાસ્તે દૂતા વિષ્ણુપરાયણાઃ ।
સમાનેતું સમાયાતાઃ શંખચક્રગદાધરાઃ

દૃષ્ટ્વા તથાવિધાંસ્તાંશ્ચ યમદૂતાઃ પલાયિતાઃ ।
લક્ષ્મીદૂતા મહાત્માનઃ સ્વપ્રકાશાદયસ્તથા

પાશં છિત્ત્વા સમારોપ્ય રાજહંસયુતે રથે ।
જગ્મુર્લક્ષ્મીપુરં સર્વે સહસાકાશવર્ત્મના

યાવદ્વારં વ્રતવરં કૃત્વા વૈશ્યા ચ સા તદા ।
તાવત્કલ્પસહસ્રાણિ તસ્થતુઃ કમલાપુરે

પુણ્યશેષસ્ય ભોગાર્થં જાતૌ રાજાન્વયેઽધુના ।
વ્રતં ચ વિસ્મૃતૌ દ્વાઃસ્થે રાજસંપત્તિગર્વિતૌ ।
તસ્માચ્ચ તવ તસ્યાપિ ચોપદેશાર્થમાગતા

દ્વાઃસ્થોવાચ-
કેનૈવ તુ વિધાનેન વૃદ્ધે વ્રતવરં કૃતમ્ ।
કસ્મિન્માસે વ્રતં શ્રેષ્ઠં દેવતા કા ચ પૂજ્યતે

એતન્મે પૃચ્છતો માતર્યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ।
કમલોવાચ-
કાર્ત્તિકે ચ વ્યતિક્રાંતે માર્ગશીર્ષે સમાગતે ।
તસ્મિન્માસે ચ ભો પોષ્યે વાસરે ગુરુસંજ્ઞકે

તતઃ પૂર્વાહ્ણસમયે સકલૈર્વ્રતિભિર્વૃતા ।
નારાયણેન સહિતાં લક્ષ્મીં સંપૂજયેત્તતઃ

મિષ્ટૈઃ પાયસયુક્તૈશ્ચ ભુક્તૈશ્ચ ખંડમિશ્રિતૈઃ ।
લક્ષ્મીં સંતોષયેત્પ્રેષ્યે તતઃ સંપ્રાર્થયેદિદમ્

ત્રૈલોક્યપૂજિતે દેવિ કમલે વિષ્ણુવલ્લભે ।
યથા ત્વમચલા કૃષ્ણે તથા ભવ મયિ સ્થિતા

ઈશ્વરી કમલે દેવિ શરણં ચ ભવાનઘે ।
નાનોપહારદ્રવ્યૈશ્ચ લક્ષ્મીમાજ્ઞાપ્ય તોષયેત્

શાસ્ત્રૈશ્ચ પૂજયેદ્દેવીં મહોત્સવસમન્વિતામ્ ।
તતો નૈવેદ્યશેષાંશ્ચ દત્વા બ્રાહ્મણસત્તમમ્

આત્માનં સ્વપતિં પુત્રાન્પોષ્યેઽન્યાનપિ સેવકાન્ ।
દ્વિતીયે તુ ગુરોર્વારે વિશેષં શૃણુ સુંદરિ

ચિત્રધૂલીપ્રશસ્તૈશ્ચ ભ્રાષ્ટ્રૈર્ગોધૂમનિર્મિતૈઃ ।
તોષયેત્કમલાદેવ્યાઃ કુર્ય્યાદ્વૈ ભક્તિભાવતઃ

તૃતીયે ખંડસંયુક્તં દધ્યોદનનિવેદનમ્ ।
શામાક શાલિ કાસારૈશ્ચતુર્થે પૂજયેન્મુદા

લક્ષ્મીદેવીં પ્રયત્નેન રત્નદંડકરે તતઃ ।
લક્ષ્મીદેવી પ્રીતયે તુ બ્રાહ્મણાન્પૂજયેદ્ધનૈઃ

વસ્ત્રાલંકારભોજ્યૈશ્ચ ફલૈર્નાનાવિધૈસ્તથા ।
પોષ્યોવાચ-
અત્રૈવ તિષ્ઠ ભો વૃદ્ધે રાજ્ઞીં સુરતિચંદ્રિકામ્

વિજ્ઞાપ્ય ત્વાં નયિષ્યામિ મા ક્રોધં કુરુ સત્તમે ।
ઇત્યુક્ત્વા સા તુ ચાર્વંગી ગતા રાજ્ઞીસમીપતઃ

શિરસ્યંજલિમાધાય પોષ્યા બ્રહ્મન્સમૂલતઃ ।
આરભ્ય સાંગપર્યંતં યદૂચે કમલાલયા

તત્સર્વં કથયામાસ રાજ્ઞીં સુરતિચંદ્રિકામ્ ।
દ્વારપાલીવચઃ શ્રુત્વા રાજ્ઞી સુરતિચંદ્રિકા

જગામ બ્રાહ્મણીપાર્શ્વં સગર્વા પ્રાહ સુંદર ।
રાજ્ઞ્યુવાચ-
વૃદ્ધે બ્રાહ્મણિ કિં વૃત્તં ચોપદેશાર્થમાગતા

કથયસ્વ ચિરં મહ્યં ભયં ત્યક્ત્વા યથાસુખમ્ ।
બ્રાહ્મણ્યુવાચ-
તવાનીતિમહં દૃષ્ટ્વા ગંતુમિચ્છામિ ચંચલા

કથયિષ્યામિ કિં દુષ્ટે વ્રતં પરમદુર્લભમ્ ।
ઇંદિરાવાસરે ચાદ્ય ચાંડાલેન કરોષિ યત્

તદ્દૃષ્ટં મયિ કા દુષ્ટે તદ્ગેહે ગર્વિતેઽધુના ।
તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણીવાક્યં ક્રોધસંરક્તલોચના

જરંતીં બ્રાહ્મણીં ચૈવ પ્રહારં ચ ચકાર સા ।
તતઃ સા કમલા વૃદ્ધા ક્રંદમાના પલાયિતા

ક્રીડમાના તતઃ શ્યામા બ્રાહ્મણીક્રન્દનધ્વનિમ્ ।
આગતાસ્યાઃ સમીપં તુ શ્રુત્વા બાલા તપોધના

શ્યામાબાલોવાચ-
વૃદ્ધે વ્યથેદૃશી કેન દત્તા તુભ્યં વદસ્વ મે ।
તસ્યા વચનમાકર્ણ્ય શોકગદ્ગદયા ગિરા

કમલા કથિતં સર્વં વૃત્તાંતં દ્વિજસત્તમ ।
શ્યામાબાલા તતઃ શ્રુત્વા વ્રતં પરમદુર્લ્લભમ્

શાસ્ત્રોક્તવિધિના ચક્રે સશ્રદ્ધં ચ સભક્તિતઃ ।
ત્રિવારે પરિપૂર્ણે તુ તુર્યવારે સમાગતે

વિવાહકર્મસંસિદ્ધં દ્વિજલક્ષ્મીપ્રસાદતઃ ।
શ્રીસિદ્ધેશ્વરદેવસ્ય નૃપતેર્ભૂપતેજસઃ

માલાધરો નામ સુતો ગૃહીત્વા તાં ગૃહં ગતઃ ।
અથ તસ્યાં ગતાયાં તુ બ્રહ્મન્શૃણુષ્વ કૌતુકમ્

રાજ્ઞીગૃહે ચ સર્વાણિ સ્થિતાનિ સુબહૂનિ ચ ।
દ્રવ્યાણિ કેન નીતાનિ ન જ્ઞાતાન્યપિ ભૂસુર

નિર્વિત્તા બુદ્ધિહીના સા ચાન્નવસ્ત્રવિવર્જિતા ।
ઉપવિષ્ટા ચ કેનાપિ ગંતું ચ દુહિતુર્ગૃહમ્

પ્રેષયામાસ ભર્ત્તારં કિંચિત્પ્રાર્થનહેતવે ।
તસ્ય માલાધરસ્યાપિ ગ્રામે ચ સરસીતટે

કાલેન કિયતા વિપ્ર પ્રવિવેશ ચ કષ્ટતઃ ।
તસ્માજ્જલં સમાનેતું તસ્યા દાસ્યઃ સમાગતાઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા દુઃખિનાં શ્રેષ્ઠં પપ્રચ્છુઃ સાનુકંપિતાઃ

દાસ્ય ઊચુઃ-
કસ્ત્વં કુતઃ સમાયાતો માંસરક્તવિવર્જ્જિતઃ ।
રૂક્ષાંગો રૂક્ષકેશશ્ચ તત્સર્વં કથયસ્વ નઃ

દરિદ્ર ઉવાચ-
શ્યામાબાલાપિતા ચાહં સૌરાષ્ટ્રનગરાગતઃ ।
કથયધ્વં ચ ભો દાસ્યઃ શ્યામાબાલાસમીપતઃ

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કૌતૂહલસમન્વિતાઃ ।
પરસ્પરમુખાઃ સર્વા જહસુઃ સ્વપુરં ગતાઃ

શ્યામાબાલા ચ કથિતં સર્વં વૃત્તં ચ ભો દ્વિજ ।
શ્રુત્વૈતદ્વચનં તાસાં પ્રેષયામાસ સેવકાન્

પુષ્પતૈલં દિવ્યવસ્ત્રં ચંદનં પર્ણવીટિકામ્ ।
ઘોટકં ચ તથા દત્વા પિતરં પ્રતિ સુંદરી

ગત્વાથ સર્વે તે ભૃત્યાઃ કૃત્વા સુવેષમુત્તમમ્ ।
શ્યામાબાલાગૃહં નિન્યુર્દેવરાજગૃહોપમમ્

શ્યામાબાલા તતશ્ચૈવ પિતરં દુખિનાં વરમ્ ।
શ્યાલ્યન્નં સઘૃતં ચૈવ ભોજયામાસ યત્નતઃ

તુર્યેષુ સમતીતેષુ દિવસેષુ તપોધન ।
પ્રેષયામાસ તં દત્વા ગુપ્તપાત્રસ્થિતં ધનમ્

તતઃ પ્રવિશ્ય સ્વગૃહે ધનં પાત્રાન્તરસ્થિતમ્ ।
દદર્શાંગારનિચયં રુરોદ ભૃશદુઃખિતઃ

દુહિતુઃ સદનં યાતું નિઃસસાર ગૃહાગતઃ ।
તત્રૈવ સરસીકૂલે પ્રવિવેશ ચ દુઃખિની

તથૈનાં ચ સમાનીતાં યથા સ્યાઃ પ્રાણવલ્લભામ્ ।
તથૈવ પૂજયામાસ માતૃસ્નેહાત્પતિવ્રતા

એતસ્મિન્સમયે વિપ્ર લક્ષ્મીવાસરમુત્તમમ્ ।
શ્યામાબાલા કારયિતું મનશ્ચક્રે ચ માતરમ્

તસ્યા માતા દરિદ્રાણિ ભુક્ત્વા વૈકાંતિકેપિ ચ ।
શાવકાનાં તુ ચોચ્છિષ્ટં લક્ષ્મીકોપસમન્વિતા

ઇંદિરાયાસ્તૃતીયાનિ વાસરાણિ ગતાન્યપિ ।
ચતુર્થવાસરે તાં તત્કારયામાસ સા દૃઢમ્

આગતા નગરં સા વૈ રાજ્ઞી સુરતિચંદ્રિકા ।
દૃષ્ટ્વા ગૃહં તથા દિવ્યમિંદિરાયાઃ પ્રસાદતઃ

શ્યામાબાલા ચ વિપ્રેંદ્ર કદાચિત્સમયે પુનઃ ।
માતુર્ગૃહં ગતા ચાથ ઐશ્વર્યસ્ય દિદૃક્ષયા

શ્યામાબાલાં તતો દૂરાદ્દૃષ્ટ્વા સંકુપિતા ચ સા ।
ન પશ્યામિ મુખં તસ્યા ઇત્યુક્ત્વાલક્ષિતા સ્થિતા

ગત્વા ગૃહાંતરાલં ચ ગૃહીત્વા સૈંધવં ચ સા ।
આગતા સ્વગૃહં કિંચિત્તૂષ્ણીં લક્ષ્મીસમાશ્રિતમ્

રાજા સ્વામી ચ પપ્રચ્છ તાં સાધ્વીં પતિદેવતામ્ ।
કિમાનીતં ત્વયા કાંતે કથયસ્વ મમાગ્રતઃ

કાંતોવાચ-
રાજ્યસારં સમાનીતં દર્શયિષ્યામિ ભોજને ।
ઇત્યુક્ત્વા સા તદા પાકં કૃત્વા ચ લવણં વિના

અન્નાદિકં તતો દત્વા માલાધરાય ભૂભુજે ।
તતો માલાધરો રાજા વ્યંજનં લવણવર્જિતમ્

ભુક્ત્વા વૈગુણ્યતાં પ્રાપ્તો રાજ્યસારં દદૌ ચ સા ।
તદા હૃષ્ટમના રાજા ભોજનં કૃતવાન્દ્વિજ

પ્રશશંસ ચ તાં નારીં ધન્યાધન્યા ઇતિ બ્રુવન્ ।
એતદ્વ્રતં ચ યા નારી ન કરોતિ મહાદરાત્

જન્મજન્મનિ સા નારી દરિદ્રા દુર્ભગા ભવેત્ ।
ઇદં યા શૃણુયાદ્ભક્ત્યા પઠેદ્યો વા સમાહિતઃ

સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તો લક્ષ્મીલોકં લભેચ્ચ સઃ ।
ઇમાં વ્રતકથાં યા તુ ન શ્રુત્વા ક્રિયતે વ્રતમ્ ।
તસ્યા વ્રતફલં ચૈવ નશ્યત્યેવ ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે બ્રહ્મખંડે સૂતશૌનકસંવાદે એકાદશોઽધ્યાયઃ