પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.61

સૂત ઉવાચ-
એવમુક્તા પુરા વિપ્રા વ્યાસેનામિતતેજસા ।
એતાવદુક્ત્વા ભગવાન્વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ

સમાશ્વાસ્ય મુનીન્સર્વાન્જગામ ચ યથાગતમ્ ।
ભવદ્ભ્યસ્તુ મયા પ્રોક્તં વર્ણાશ્રમવિધાનકમ્

એવં કૃત્વા પ્રિયો વિષ્ણોર્ભવત્યેવ ન ચાન્યથા ।
રહસ્યં તત્ર વક્ષ્યામિ શૃણુત દ્વિજસત્તમાઃ

યે ચાત્ર કથિતા ધર્મા વર્ણાશ્રમનિબંધનાઃ ।
હરિભક્તિકલાંશાંશ સમાના ન હિ તે દ્વિજાઃ

પુંસામેકેહ વૈ સાધ્યા હરિભક્તિઃ કલૌ યુગે ।
યુગાંતરેણ ધર્મા હિ સેવિતવ્યા નરેણ હિ

કલૌ નારાયણં દેવં યજતે યઃ સ ધર્મ્મભાક્ ।
દામોદરં હૃષીકેશં પુરુહૂતં સનાતનમ્

હૃદિ કૃત્વા પરં શાંતં જિતમેવ જગત્ત્રયમ્ ।
કલિકાલોરગાદંશાત્કિલ્બિષાત્કાલકૂટતઃ

હરિભક્તિસુધાં પીત્વા ઉલ્લંઘ્યો ભવતિ દ્વિજઃ ।
કિં જપૈઃ શ્રીહરેર્નામ ગૃહીતં યદિ માનુષૈઃ

કિં સ્નાનૈર્વિષ્ણુપાદાંબુ મસ્તકે યેન ધાર્યતે ।
કિં યજ્ઞેન હરેઃ પાદપદ્મં યેન ધૃતં હૃદિ

કિં દાનેન હરેઃ કર્મ સભાયાં વૈ પ્રકાશિતમ્ ।
હરેર્ગુણગણાન્શ્રુત્વા યઃ પ્રહૃષ્યેત્પુનઃ પુનઃ

સમાધિના પ્રહૃષ્ટસ્ય સા ગતિઃ કૃષ્ણચેતસઃ ।
તત્ર વિઘ્નકરાઃ પ્રોક્તાઃ પાખંડાલાપપેશલાઃ

નાર્યસ્તત્સંગિનશ્ચાપિ હરિભક્તિવિઘાતકાઃ ।
નારીણાં નયનાદેશઃ સુરાણામપિ દુર્જયઃ

સ યેન વિજિતો લોકે હરિભક્તઃ સ ઉચ્યતે ।
માદ્યંતિ મુનયોપ્યત્ર નારીચરિતલોલુપાઃ

હરિભક્તિઃ કુતઃ પુંસાં નારીભક્તિજુષાં દ્વિજાઃ ।
રાક્ષસ્યઃ કામિનીવેષાશ્ચરંતિ જગતિ દ્વિજાઃ ।
નરાણાં બુદ્ધિકવલં કુર્વંતિ સતતં હિતાઃ

તાવદ્વિદ્યા પ્રભવતિ તાવજ્જ્ઞાનં પ્રવર્તતે ।
તાવત્સુનિર્મલા મેધા સર્વશાસ્ત્રવિધારિણી

તાવજ્જપસ્તપસ્તાવત્તાવતીર્થનિષેવણમ્ ।
તાવચ્ચ ગુરુશુશ્રૂષા તાવદ્ધિ તરણે મતિઃ

તાવત્પ્રબોધો ભવતિ વિવેકસ્તાવદેવ હિ ।
તાવત્સતાં સંગરુચિસ્તાવત્પૌરાણલાલસા

યાવત્સીમંતિની લોલનયનાંદોલનં નહિ ।
જનોપરિ પતેદ્વિપ્રાઃ સર્વધર્મવિલોપનમ્

તત્ર યે હરિપાદાબ્જમધુલેશપ્રસાદિતાઃ ।
તેષાં ન નારીલોલાક્ષિક્ષેપણં હિ પ્રભુર્ભવેત્

જન્મજન્મ હૃષીકેશ સેવનં યૈઃ કૃતં દ્વિજાઃ ।
દ્વિજે દત્તં હુતં વહ્નૌ વિરતિસ્તત્ર તત્ર હિ

નારીણાં કિલ કિં નામ સૌંદર્ય્યં પરિચક્ષતે ।
ભૂષણાનાં ચ વસ્ત્રાણાં ચાકચક્યં તદુચ્યતે

સ્નેહાત્મજ્ઞાનરહિતં નારીરૂપં કુતઃ સ્મૃતમ્ ।
પૂયમૂત્રપુરીષાસૃક્ત્વઙ્મેદોસ્થિવસાન્વિતમ્

કલેવરં હિ તન્નામ કુતઃ સૌંદર્ય્યમત્ર હિ ।
તદેવં પૃથગાચિંત્ય સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાત્વા શુચિર્ભવેત્

તૈઃ સંહિતં શંરીરં હિ દૃશ્યતે સુંદરં જનૈઃ ।
અહોતિદુર્દશા નૄણાં દુર્દૈવ ઘટિતા દ્વિજાઃ

કુચાવૃતેંગે પુરુષો નારી બુદ્ધ્વા પ્રવર્ત્તતે ।
કા નારી વા પુમાન્કો વા વિચારે સતિ કિંચન

તસ્માત્સર્વાત્મના સાધુર્નારીસંગં વિવર્જયેત્ ।
કો નામ નારીમાસાદ્ય સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ ભૂતલે

કામિની કામિનીસંગિ સંગમિત્યપિ સંત્યજેત્ ।
તત્સંગાદ્રૌરવમિતિ સાક્ષાદેવ પ્રતીયતે

અજ્ઞાનાલ્લોલુપા લોકાસ્તત્ર દૈવેન વંચિતાઃ ।
સાક્ષાન્નરકકુંડેસ્મિન્નારીયોનૌ પચેન્નરઃ

યત એવાગતઃ પૃથ્વ્યાં તસ્મિન્નેવ પુના રમેત્ ।
યતઃ પ્રસરતે નિત્યં મૂત્રં રેતો મલોત્થિતમ્

તત્રૈવ રમતે લોકઃ કસ્તસ્માદશુચિર્ભવેત્ ।
તત્રાતિકષ્ટં લોકેસ્મિન્નહો દૈવવિડંબના

પુનઃ પુના રમેત્તત્ર અહો નિસ્ત્રપતા નૃણામ્ ।
તસ્માદ્વિચારયેદ્ધીમાન્નારીદોષગણાન્બહૂન્

મૈથુનાદ્બલહાનિઃ સ્યાન્નિદ્રાતિ તરુણાયતે ।
નિદ્રયાપહૃતજ્ઞાનઃ સ્વલ્પાયુર્જાયતે નરઃ

તસ્માત્પ્રયત્નતો ધીમાન્નારીં મૃત્યુમિવાત્મનઃ ।
પશ્યેદ્ગોવિંદપાદાબ્જે મનો વૈ રમયેદ્બુધઃ

ઇહામુત્ર સુખં તદ્ધિ ગોવિંદપદસેવનમ્ ।
વિહાય કો મહામૂઢો નારીપાદં હિ સેવતે

જનાર્દ્દનાંઘ્રિસેવા હિ હ્યપુનર્ભવદાયિની ।
નારીણાં યોનિસેવા હિ યોનિસંકટકારિણી

પુનઃપુનઃ પતેદ્યોનૌ યંત્રનિષ્પાચિતો યથા ।
પુનસ્તામેવાભિલષેદ્વિદ્યાદસ્ય વિડંબનમ્

ઊર્ધ્વબાહુરહં વચ્મિ શૃણુ મે પરમં વચઃ ।
ગોવિંદે ધેહિ હૃદયં ન યોનૌ યાતનાજુષિ

નારીસંગં પરિત્યજ્ય યશ્ચાપિ પરિવર્ત્તતે ।
પદેપદેશ્વમેધસ્ય ફલમાપ્નોતિ માનવઃ

કુલાંગના દૈવયોગાદૂઢા યદિ નૃણાં સતી ।
પુત્રમુત્પાદ્ય યસ્તત્ર તત્સંગં પરિવર્જયેત્

તસ્ય તુષ્ટો જગન્નાથો ભવત્યેવ ન સંશયઃ ।
નારીસંગો હિ ધર્મજ્ઞૈરસત્સંગઃ પ્રકીર્ત્યતે

તસ્મિન્સતિ હરૌ ભક્તિઃ સુદૃઢા નૈવ જાયતે ।
સર્વસંગં પરિત્યજ્ય હરૌ ભક્તિં સમાચરેત્

હરિભક્તિશ્ચ લોકેત્ર દુર્લ્લભા હિ મતા મમ ।
હરૌ યસ્ય ભવેદ્ભક્તિઃ સ કૃતાર્થો ન સંશયઃ

તત્તદેવાચરેત્કર્મ હરિઃ પ્રીણાતિ યેન હિ ।
તસ્મિંસ્તુષ્ટે જગત્તુષ્ટં પ્રીણિતે પ્રીણિતં જગત્

હરૌ ભક્તિં વિના નૄણાં વૃથા જન્મ પ્રકીર્તિતમ્ ।
બ્રહ્મેશાદિ સુરા યસ્ય યજંતે પ્રીતિહેતવે

નારાયણમનાવ્યક્તં ન તં સેવેત કો જનઃ ।
તસ્ય માતા મહાભાગા પિતા તસ્ય મહાકૃતી

જનાર્દ્દનપદદ્વંદ્વં હૃદયે યેન ધાર્યતે ।
જનાર્દનજગદ્વંદ્ય શરણાગતવત્સલ

ઇતીરયંતિ યે મર્ત્યા ન તેષાં નિરયે ગતિઃ ।
બ્રાહ્મણા હિ વિશેષેણ પ્રત્યક્ષં હરિરૂપિણઃ

પૂજયેયુર્યથાયોગં હરિસ્તેષાં પ્રસીદતિ ।
વિષ્ણુર્બ્રાહ્મણરૂપેણ વિચરેત્પૃથિવીમિમામ્

બ્રાહ્મણેન વિના કર્મ્મ સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ નૈવ હિ ।
દ્વિજપાદાંબુભક્ત્યા યૈઃ પીત્વા શિરસિ ચાર્પિતમ્

તર્પિતા પિતરસ્તેન આત્માપિ કિલ તારિતઃ ।
બ્રાહ્મણાનાં મુખે યેન દત્તં મધુરમર્ચિતમ્

સાક્ષાત્કૃષ્ણમુખે દત્તં તદ્વૈ ભુંક્તે હરિઃ સ્વયમ્ ।
અહોતિદુર્લ્લભા લોકા પ્રત્યક્ષે કેશવે દ્વિજે

પ્રતિમાદિષુ સેવંતે તદભાવે હિ તત્ક્રિયા ।
બ્રાહ્મણાનામધિષ્ઠાનાત્પૃથ્વી ધન્યેતિ ગીયતે

તેષાં પાણૌ ચ યદ્દત્તં હરિપાણૌ તદર્પિતમ્ ।
તેભ્યઃ કૃતાન્નમસ્કારાત્તિરસ્કારો હિ પાપ્મતામ્

મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યાદિ પાપેભ્યો વિપ્રવંદનાત્ ।
તસ્માત્સતાં સમારાધ્યો બ્રાહ્મણો વિષ્ણુબુદ્ધિતઃ

ક્ષુધિતસ્ય દ્વિજસ્યાસ્યે યત્કિંચિદ્દીયતે યદિ ।
પ્રેત્ય પીપૂષધારાભિઃ સિંચતે કલ્પકોટિકમ્

દ્વિજતુંડં મહાક્ષેત્રમનૂષરમકંટકમ્ ।
તત્ર ચેદુપ્યતે કિંચિત્કોટિકોટિફલં લભેત્

સઘૃતં ભોજનં ચાસ્મૈ દત્ત્વા કલ્પં સ મોદતે ।
નાનાસુમિષ્ટમન્નં યો દદાતિ દ્વિજતુષ્ટયે

તસ્ય લોકા મહાભોગાઃ કોટિકલ્પાંતમુક્તિદાઃ ।
બ્રાહ્મણં ચ પુરસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણેનાનુકીર્તિતમ્

પુરાણં શૃણુયાન્નિત્યં મહાપાપદવાનલમ્ ।
પુરાણં સર્વતીર્થેષુ તીર્થં ચાધિકમુચ્યતે

યસ્યૈકપાદશ્રવણાદ્ધરિરેવ પ્રસીદતિ ।
યથા સૂર્યવપુર્ભૂત્વા પ્રકાશાય ચરેદ્ધરિઃ

સર્વેષાં જગતામેવ હરિરાલોકહેતવે ।
તથૈવાંતઃપ્રકાશાય પુરાણાવયવો હરિઃ

વિચરેદિહ ભૂતેષુ પુરાણં પાવનં પરમ્ ।
તસ્માદ્યદિ હરેઃ પ્રીતેરુત્પાદે ધીયતે મતિઃ

શ્રોતવ્યમનિશં પુંભિઃ પુરાણં કૃષ્ણરૂપિણમ્ ।
વિષ્ણુભક્તેન શાંતેન શ્રોતવ્યમપિ દુર્લભમ્

પુરાણાખ્યાનમમલમમલીકરણં પરમ્ ।
યસ્મિન્વેદાર્થમાહૃત્ય હરિણા વ્યાસરૂપિણા

પુરાણં નિર્મિતં વિપ્ર તસ્માત્તત્પરમો ભવેત્ ।
પુરાણે નિશ્ચિતો ધર્મો ધર્મશ્ચ કેશવઃ સ્વયમ્

તસ્માત્કૃતે પુરાણે હિ શ્રુતે વિષ્ણુર્ભવેદિતિ ।
સાક્ષાત્સ્વયં હરિર્વિપ્રઃ પુરાણં ચ તથાવિધમ્

એતયોઃ સંગમાસાદ્ય હરિરેવ ભેવન્નરઃ ।
તથા ગંગાંબુસેકેન નાશયેત્કિલ્બિષં સ્વકમ્

કેશવો દ્રવરૂપેણ પાપાત્તારયતે મહીમ્ ।
વૈષ્ણવો વિષ્ણુભજનસ્યાકાંક્ષી યદિ વર્તતે

ગંગાંબુસેકમમલમમલીકરણં ચરેત્ ।
વિષ્ણુભક્તિપ્રદા દેવી ગંગા ભુવિ ચ ગીયતે

વિષ્ણુરૂપા હિ સા ગંગા લોકવિસ્તારકારિણી

બ્રાહ્મણેષુ પુરાણેષુ ગંગાયાં ગોષુ પિપ્પલે ।
નારાયણધિયા પુંભિર્ભક્તિઃ કાર્યા હ્યહૈતુકી

પ્રત્યક્ષવિષ્ણુરૂપા હિ તત્વજ્ઞૈર્નિશ્ચિતા અમી ।
તસ્માત્સતતમભ્યર્ચ્યા વિષ્ણુભક્ત્યભિલાષિણા

વિષ્ણૌ ભક્તિં વિના નૄણાં નિષ્ફલં જન્મ ઉચ્યતે ।
કલિકાલપયોરાશિં પાપગ્રાહસમાકુલમ્

વિષયામજ્જનાવર્તં દુર્બોધફેનિલં પરમ્ ।
મહાદુષ્ટજનવ્યાલ મહાભીમં ભયાનકમ્

દુસ્તરં ચ તરંત્યેવ હરિભક્તિતરિ સ્થિતાઃ ।
તસ્માદ્યતેત વૈ લોકો વિષ્ણુભક્તિપ્રસાધને

કિં સુખં લભતે જંતુરસદ્વાર્તાવધારણે ।
હરેરદ્ભુતલીલસ્ય લીલાખ્યાનેન સજ્જતે

તદ્વિચિત્રકથાલોકે નાનાવિષયમિશ્રિતાઃ ।
શ્રોતવ્યા યદિ વૈ નૄણાં વિષયે સજ્જતે મનઃ

નિર્વાણે યદિ વા ચિત્તં શ્રોતવ્યા તદપિ દ્વિજાઃ ।
હેલયા શ્રવણાચ્ચાપિ તસ્ય તુષ્ટો ભવેદ્ધરિઃ

નિષ્ક્રિયોપિ હૃષીકેશો નાનાકર્મ ચકાર સઃ ।
શુશ્રૂષૂણાં હિતાર્થાય ભક્તાનાં ભક્તવત્સલઃ

ન લભ્યતે કર્મણાપિ વાજપેયશતાદિના ।
રાજસૂયાયુતેનાપિ યથા ભક્ત્યા સ લભ્યતે

યત્પદં ચેતસા સેવ્યં સદ્ભિરાચરિતં મુહુઃ ।
ભવાબ્ધિતરણે સારમાશ્રયધ્વં હરેઃ પદમ્

રે રે વિષયસંલુબ્ધાઃ પામરા નિષ્ઠુરા નરાઃ ।
રૌરવે હિ કિમાત્માનમાત્મના પાતયિષ્યથ

વિના ગોવિંદસૌમ્યાંઘ્રિસેવનં મા ગમિષ્યતિ ।
અનાયાસેન દુઃખાનાં તરણં યદિ વાંછથ

ભજધ્વં કૃષ્ણચરણાવપુનર્ભવકારણે ।
કુત એવાગતો મર્ત્યઃ કુત એવ પુનર્વ્રજેત્

એતદ્વિચાર્ય મતિમાનાશ્રયેદ્ધર્મસંગ્રહમ્ ।
નાનાનરકસંપાતાદુત્થિતો યદિ પૂરુષઃ

સ્થાવરાદિ તનું લબ્ધ્વા યદિ ભાગ્યવશાત્પુનઃ ।
માનુષ્યં લભતે તત્ર ગર્ભવાસોતિદુઃખદઃ

તતઃ કર્મવશાજ્જંતુર્યદિ વા જાયતે ભુવિ ।
બાલ્યાદિબહુદોષેણ પીડિતો ભવતિ દ્વિજાઃ

પુનર્યૌવનમાસાદ્ય દારિદ્ર્યેણ પ્રપીડ્યતે ।
રોગેણ ગુરુણા વાપિ અનાવૃષ્ટ્યાદિના તથા

વાર્દ્ધકેન લભેત્પીડામનિર્વાચ્યામિતસ્તતઃ ।
મનસશ્ચલનાદ્વ્યાધેસ્તતો મરણમાપ્નુયાત્

ન તસ્માદધિકં દુઃખં સંસારેપ્યનુભૂયતે ।
તતઃ કર્મ્મવશાજ્જંતુર્યમલોકે પ્રપીડ્યતે

તત્રાતિયાતનાં ભુક્ત્વા પુનરેવ પ્રજાયતે ।
જાયતે મ્રિયતે જંતુ મ્રિયતે જાયતે પુનઃ

અનારાધિત ગોવિંદચરણે ત્વીદૃશી દશા ।
અનાયાસેન મરણં વિનાયાસેન જીવનમ્

અનારાધિતગોવિંદચરણસ્ય ન જાયતે ।
ધનં યદિ ભવેદ્ગેહે રક્ષણાત્તસ્ય કિં ફલમ્

યદાસૌ કૃષ્યતે યામ્યૈર્દૂતૈઃ કિં ધનમન્વિયાત્ ।
તસ્માદ્દ્વિજાતિસત્કાર્યં દ્રવિણં સર્વસૌખ્યદમ્

દાનં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં દાનં કિલ્બિષનાશનમ્ ।
ગોવિંદભક્તિભજનં મહાપુણ્યવિવર્દ્ધનમ્

બલં યદિ ભવેન્મર્ત્યે ન વૃથા તદ્વ્યયં ચરેત્ ।
હરેરગ્રે નૃત્યગીતં કુર્યાદેવમતંદ્રિતઃ

યત્કિંચિદ્વિદ્યતે પુંસાં તચ્ચ કૃષ્ણે સમર્પયેત્ ।
કૃષ્ણાર્પિતં કુશલદમન્યાર્પિતમસૌખ્યદમ્

ચક્ષુર્ભ્યાં શ્રીહરેરેવ પ્રતિમાદિનિરૂપણમ્ ।
શ્રોત્રાભ્યાં કલયેત્કૃષ્ણ ગુણનામાન્યહર્નિશમ્

જિહ્વયા હરિપાદાંબુ સ્વાદિતવ્યં વિચક્ષણૈઃ ।
ઘ્રાણેનાઘ્રાય ગોવિંદપાદાબ્જતુલસીદલમ્

ત્વચા સ્પૃષ્ટ્વા હરેર્ભક્તં મનસાધ્યાય તત્પદમ્ ।
કૃતાર્થો જાયતે જંતુર્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તન્મના હિ ભવેત્પ્રાજ્ઞસ્તથા સ્યાત્તદ્ગતાશયઃ ।
તમેવાંતેભ્યેતિ લોકો નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ચેતસા ચાપ્યનુધ્યાતઃ સ્વપદં યઃ પ્રયચ્છતિ ।
નારાયણમનાદ્યંતં ન તં સેવેત કો જનઃ

સતત નિયતચિત્તો વિષ્ણુપાદારવિંદે વિતરણમનુશક્તિ પ્રીતયે તસ્ય કુર્યાત્ ।
નતિમતિરતિમસ્યાંઘ્રિદ્વયે સંવિદધ્યાત્સ હિ ખલુ નરલોકે પૂજ્યતામાપ્નુયાચ્ચ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે એકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ