પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.60

વ્યાસ ઉવાચ-
એવં ત્વાશ્રમનિષ્ઠાનાં યતીનાં નિયતાત્મનામ્ ।
ભૈક્ષ્યેણ વર્તનં પ્રોક્તં ફલમૂલૈરથાપિ વા

એકકાલં ચરેદ્ભૈક્ષ્યં ન પ્રસજ્યેત વિસ્તરમ્ ।
ભૈક્ષ્યે પ્રસક્તો હિ યતિર્વિષયેષ્વપિ સજ્જતિ

સપ્તાગારં ચરેદ્ભૈક્ષ્યમલાભે ન પુનશ્ચરેત્ ।
ગોદોહમાત્રં તિષ્ઠેત કાલં ભિક્ષુરધોમુખઃ

ભિક્ષેત્યુક્ત્વા સકૃત્તૂષ્ણીમાદદ્યાદ્વાગ્યતઃ શુચિઃ ।
પ્રક્ષ્યાલ્ય પાણી પાદૌ ચ સમાચમ્ય યથાવિધિ

આદિત્યં દર્શયિત્વાન્નં ભુંજીત પ્રાઙ્મુખો નરઃ ।
હુત્વા પ્રાણાહુતીઃ પંચ ગ્રાસાનષ્ટૌ સમાહિતઃ

આચમ્ય દેવં બ્રહ્માણં ધ્યાયેત પરમેશ્વરમ્ ।
આલાબુદારુપાત્રે ચ મૃણ્મયં વૈણવં તથા

ચત્વારિ યતિપાત્રાણિ મનુરાહ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રાગ્રાત્રે મધ્યરાત્રે ચ પરરાત્રે તથૈવ ચ

સંધ્યાસૂક્તિવિશેષેણ ચિંતયેન્નિત્યમીશ્વરમ્ ।
કૃત્વા હૃત્પદ્મનિલયે વિશ્વાખ્યં વિશ્વસંભવમ્

આત્માનં સર્વભૂતાનાં પરસ્તાત્તમસઃ સ્થિતમ્ ।
સર્વસ્યાધારમવ્યક્તમાનંદં જ્યોતિરવ્યયમ્

પ્રધાનપુરુષાતીતમાકાશં દહનં શિવમ્ ।
તદંતં સર્વભાવાનામીશ્વરં બ્રહ્મરૂપિણમ્

ૐકારાંતેથવાત્માનં સમાપ્ય પરમાત્મનિ ।
આકાશે દેવમીશાનં ધ્યાયીતાકાશમધ્યગમ્

કારણં સર્વભાવાનામાનંદૈકસમાશ્રયમ્ ।
પુરાણપુરુષં વિષ્ણું ધ્યાયન્મુચ્યેત બંધનાત્

યદ્વા ગુહાદૌ પ્રકૃતૌ જગત્સંમોહનાલયે ।
વિચિંત્ય પરમં વ્યોમ સર્વભૂતૈકકારણમ્

જીવનં સર્વભૂતાનાં યત્ર લોકઃ પ્રલીયતે ।
આનંદં બ્રહ્મણઃ સૂક્ષ્મં યત્પશ્યંતિ મુમુક્ષવઃ

તન્મધ્યે નિહિતં બ્રહ્મ કેવલં જ્ઞાનલક્ષણમ્ ।
અનંતં સત્યમીશાનં વિચિંત્યાસીત વાગ્યતઃ

ગુહ્યાદ્ગુહ્યતમં જ્ઞાનં યતીનામેતદીરિતમ્ ।
યોવતિષ્ઠેત્સદાનેન સોશ્નુતે યોગમૈશ્વરમ્

તસ્માજ્જ્ઞાનરતો નિત્યમાત્મવિદ્યાપરાયણઃ ।
જ્ઞાનં સમભ્યસેદ્બ્રહ્મ યેન મુચ્યેત બંધનાત્

મત્વા પૃથક્ત્વમાત્માનં સર્વસ્માદેવ કેવલમ્ ।
આનંદમક્ષરં જ્ઞાનં ધ્યાયેત ચ તતઃ પરમ્

યસ્માદ્ભવંતિ ભૂતાનિ યજ્જ્ઞાત્વા નેહ જાયતે ।
સ તસ્માદીશ્વરો દેવઃ પરસ્તાદ્યોધિતિષ્ઠતિ

યદંતરે તદ્ગમનં શાશ્વતં શિવમવ્યયમ્ ।
ય ઇદં સ્વપરોક્ષસ્તુ સ દેવઃ સ્યાન્મહેશ્વરઃ

વ્રતાનિ યાનિ ભિક્ષૂણાં તથૈવાયં વ્રતાનિ ચ ।
એકૈકાતિક્રમેણૈવ પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતે

ઉપેત્ય ચ સ્ત્રિયં કામાત્પ્રાયશ્ચિત્તં સમાહિતઃ ।
પ્રાણાયામસમાયુક્તં કુર્ય્યાત્સાંતપનં શુચિઃ

તતશ્ચરેત નિયમાત્કૃચ્છ્રં સંયતમાનસઃ ।
પુનરાશ્રમમાગમ્ય ચરેદ્ભિક્ષુરતંદ્રિતઃ

ન ધર્મયુક્તમનૃતં હિનસ્તીતિ મનીષિણઃ ।
તથાપિ ચ ન કર્તવ્યઃ પ્રસંગો હ્યેષ દારુણઃ

એકરાત્રોપવાસશ્ચ પ્રાણાયામશતં તથા ।
ઉક્ત્વાનૃતં પ્રકર્તવ્યં યતિના ધર્મલિપ્સુના

પરમાપદ્ગતેનાપિ ન કાર્યં સ્તેયમન્યતઃ ।
સ્તેયાદભ્યધિકઃ કશ્ચિન્નાસ્ત્યધર્મ ઇતિ સ્મૃતિઃ

હિંસા ચૈવાપરા તૃષ્ણા યાચ્ઞાત્મજ્ઞાનનાશિકા ।
યદેતદ્દ્રવિણં નામ પ્રાણા હ્યેતે બહિશ્ચરાઃ ૨૭ દ્રવિણ।
સ તસ્ય હરતે પ્રાણાન્યો યસ્ય હરતે ધનમ્ ।
એવં કૃત્વા સ દુષ્ટાત્મા ભિન્નવૃત્તો વ્રતચ્યુતઃ

ભૂયો નિર્વેદમાપન્નશ્ચરેદ્ભિક્ષુરતંદ્રિતઃ ।
અકસ્માદેવ હિંસાં તુ યદિ ભિક્ષુઃ સમાચરેત્

કુર્યાત્કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રં તુ ચાંદ્રાયણમથાપિ વા ।
સ્કંદેતેંદ્રિયદૌર્બલ્યાત્સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા યતિર્યદિ

તેન ધારયિતવ્યા વૈ પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ ।
દિવાસ્કંદે ત્રિરાત્રં સ્યાત્પ્રાણાયામશતં બુધાઃ

એકાન્ને મધુમાંસે ચ નવશ્રાદ્ધે તથૈવ ચ ।
પ્રત્યક્ષલવણે ચોક્તં પ્રાજાપત્યં વિશોધનમ્

ધ્યાનનિષ્ઠસ્ય સતતં નશ્યતે સર્વપાતકમ્ ।
તસ્માન્નારાયણં ધ્યાત્વા તસ્ય ધ્યાનપરો ભવેત્

યદ્બ્રહ્મણઃ પરં જ્યોતિઃ પ્રવિષ્ટાક્ષરમવ્યયમ્ ।
યોંતરાત્મા પરં બ્રહ્મ સ વિજ્ઞેયો મહેશ્વરઃ

એષ દેવો મહાદેવઃ કેવલઃ પરમં શિવઃ ।
તદેવાક્ષરમદ્વૈતં તદા નિત્યં પરં પદમ્

તસ્માન્મહીયતે દેવે સ્વધામ્નિ જ્ઞાનસંજ્ઞિતે ।
આત્મયોગાત્પરે તત્વે મહાદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ

નાન્યં દેવં મહાદેવાદ્વ્યતિરિક્તં પ્રપશ્યતિ ।
તમેવાત્માનમન્વેતિ યઃ સ યાતિ પરં પદમ્

મન્યંતે યે સ્વમાત્માનં વિભિન્નં પરમેશ્વરાત્ ।
ન તે પશ્યંતિ તં દેવં વૃથા તેષાં પરિશ્રમઃ

એકમેવ પરં બ્રહ્મ વિજ્ઞેયં તત્ત્વમવ્યયમ્ ।
સ દેવસ્તુ મહાદેવો નૈતદ્વિજ્ઞાય બધ્યતે

તસ્માદ્યતેત નિયતં યતિઃ સંયતમાનસઃ ।
જ્ઞાનયોગરતઃ શાંતો મહાદેવપરાયણઃ

એષ વઃ કથિતો વિપ્રા યતીનામાશ્રમઃ શુભઃ ।
પિતામહેન મુનિના વિભુના પૂર્વમીરિતઃ

નાપુત્રશિષ્યયોગિભ્યો દદ્યાદેવમનુત્તમમ્ ।
જ્ઞાનં સ્વયંભુવા પ્રોક્તં યતિધર્મ્માશ્રયં શિવમ્

ઇતિ યતિનિયમાનામેતદુક્તં વિધાનં સુરવરપરિતોષે યદ્ભવેદેકહેતુઃ ।
ન ભવતિ પુનરેષામુદ્ભવો વા વિનાશઃ પ્રતિહિતમનસો યે નિત્યમેવાચરંતિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ