પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.58

વ્યાસ ઉવાચ-
એવં ગૃહાશ્રમે સ્થિત્વા દ્વિતીયં ભાગમાયુષઃ ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમં ગચ્છેત્સદારઃ સાગ્નિરેવ ચ

નિક્ષિપ્ય ભાર્યાં પુત્રેષુ ગચ્છેદ્વનમથાપિ વા ।
દૃષ્ટ્વાપત્યસ્ય વાપત્યં જર્જરીકૃતવિગ્રહઃ

શુક્લપક્ષસ્ય પૂર્વાહ્ણે પ્રશસ્તે ચોત્તરાયણે ।
ગત્વારણ્યં નિયમવાંસ્તપઃ કુર્યાત્સમાહિતઃ

ફલમૂલાનિ પૂતાનિ નિત્યમાહારમાહરેત્ ।
યદાહારો ભવેત્તેન પૂજયેત્પિતૃદેવતાઃ

પૂજયેદતિથિં નિત્યં સ્નાત્વા ચાભ્યર્ચયેત્સુરાન્ ।
ગૃહાદાદાય ચાશ્નીયાદષ્ટૌ ગ્રાસાન્સમાહિતઃ

જટાશ્ચ બિભૃયાન્નિત્યં નખરોમાણિ નોત્સૃજેત્ ।
સ્વાધ્યાયં સર્વથા કુર્યાન્નિયચ્છેદ્વાચમન્યતઃ

અગ્નિહોત્રં ચ જુહુયાત્પંચયજ્ઞાન્સમાચરેત્ ।
ઉત્પન્નૈર્વિવિધૈર્મેધ્યૈઃ શાકમૂલફલેન વા

ચીરવાસા ભવેન્નિત્યં સ્નાયાત્ત્રિષવણં શુચિઃ ।
સર્વભૂતાનુકંપશ્ચ પ્રતિગ્રહવિવર્જિતઃ

દર્શેન પૌર્ણમાસેન યજેત નિયતં દ્વિજઃ ।
ઋત્વિષ્ટ્યાગ્રયણે ચૈવ ચાતુર્માસ્યાનિ કારયેત્

ઉત્તરાયણં ચ ક્રમશો દક્ષિણાયનમેવ ચ ।
વાસંતશારદૈર્મેદ્ધ્યૈરુત્પન્નૈઃ સ્વયમાહૃતૈઃ

પુરોડાશાંશ્ચરૂંશ્ચૈવ વિધિવન્નિર્વપેત્પૃથક્ ।
દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ દત્ત્વા મેધ્યતરં હવિઃ

શેષં સમુપભુંજીત લવણં ચ સ્વયંકૃતમ્ ।
વર્જ્જયેન્મદ્યમાંસાનિ ભૌમાનિ કવકાનિ ચ

ભૂસ્તૃણં શષ્પકં ચૈવ શ્લેષ્માતક ફલાનિ ચ ।
ન ફાલકૃષ્ટમશ્નીયાદુત્સૃષ્ટમપિ કેનચિત્

ન ગ્રામજાતાન્યાર્તોપિ પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ।
શ્રાવણેનૈવ વિધિના વહ્નિં પરિચરેત્સદા

ન દ્રુહ્યેત્સર્વભૂતાનિ નિર્દ્વંદ્વો નિર્ભયો ભવેત્ ।
ન નક્તં કિંચિદશ્નીયાદ્રાત્રૌ ધ્યાનપરો ભવેત્

જિતેંદ્રિયો જિતક્રોધસ્તત્ત્વજ્ઞાનવિચિંતકઃ ।
બ્રહ્મચારી ભવેન્નિત્યં ન પત્નીમપિ સંશ્રયેત્

યસ્તુ પત્ન્યા વનં ગત્વા મૈથુનં કામતશ્ચરેત્ ।
તદ્વ્રતં તસ્ય લુપ્યેત પ્રાયશ્ચિત્તીયતે દ્વિજઃ

તત્ર યો જાયતે ગર્ભો ન સ સ્પૃશ્યો દ્વિજાતિભિઃ ।
ન હિ વેદેધિકારોસ્ય તદ્વંશેપ્યેવમેવ હિ

ભૂમૌ શયીત સતતં સાવિત્રીજપ્યતત્પરઃ ।
શરણ્યઃ સર્વભૂતાનાં સદ્વિભાગપરઃ સદા

પરિવાદં મૃષાવાદં નિદ્રાલસ્યે ચ વર્જયેત્ ।
એકાગ્નિરનિકેતઃ સ્યાત્પ્રોક્ષિતાં ભૂમિમાશ્રયેત્

મૃગૈઃ સહ ચરેદ્દાંતસ્તૈઃ સહૈવ ચ સંવસેત્ ।
શિલાયાં શર્કરાયાં વા શયીત સુસમાહિતઃ

સદ્યઃ પ્રક્ષાલકો વા સ્યાન્માસસંચયિકોપિ વા ।
ષણ્માસનિચયો વાપિ સમાનિચય એવ વા

નક્તં ચાન્નં સમશ્નીયાદ્દિવા ચાહૃત્ય શક્તિતઃ ।
ચતુર્થકાલકો વા સ્યાત્કિં વાપ્યષ્ટમકાલિકઃ

ચાંદ્રાયણવિધાનૈર્વા શુક્લેકૃષ્ણે ચ વર્જયેત્ ।
પક્ષેપક્ષે સમશ્નીયાદ્યવાગૂં ક્વથિતાં સકૃત્

પુષ્પમૂલફલૈર્વાપિ કેવલૈર્વર્તયેત્સદા ।
સ્વાભાવિકૈઃ સ્વયંશીર્ણૈર્વૈખાનસમતે સ્થિતઃ

ભૂમૌ વા પરિવર્તેત તિષ્ઠેદ્વા પ્રપદૈર્દિનમ્ ।
સ્થાનાસનાભ્યાં વિહરેન્ન ક્વચિદ્ધૈર્ય્યમુત્સૃજેત્

ગ્રીષ્મે પંચતપાશ્ચ સ્યાદ્વર્ષાસ્વભ્રાવકાશિકઃ ।
આર્દ્રવાસાશ્ચ હેમંતે ક્રમશો વર્દ્ધયેત્તપઃ

ઉપસ્પૃશેત્ત્રિષવણં પિતૃદેવાંશ્ચ તર્પયેત્ ।
એકપાદેન તિષ્ઠેત મરીચિં વા પિબેત્સદા

પંચાગ્નિધૂમગો વા સ્યાદૂષ્મગઃ સોમપોપિ વા ।
પયઃ પિબેચ્છુક્લપક્ષે કૃષ્ણપક્ષે તુ ગોમયમ્

શીર્ણપર્ણાશનો વા સ્યાત્કૃચ્છ્રૈર્વા વર્તયેત્સદા ।
યોગાભ્યાસરતશ્ચ સ્યાદ્રુદ્રાધ્યાયી ભવેત્સદા

અથર્વશિરસોધ્યેતા વેદાંતાભ્યાસતત્પરઃ ।
યમાન્સેવેત સતતં નિયમાંશ્ચાપ્યતંદ્રિતઃ

અથ ચાગ્નીન્સમારોપ્ય સ્વાત્મનિ ધ્યાનતત્પરઃ

અનગ્નિરનિકેતો વા મુનિર્મોક્ષપરો ભવેત્ ।
તાપસેષ્વેવ વિપ્રેષુ યાત્રિકં ભૈક્ષમાહરેત્

ગૃહમેધિષુ ચાન્યેષુ દ્વિજેષુ વનચારિષુ ।
ગ્રામાદાહૃત્ય ચાશ્નીયાદષ્ટૌ ગ્રાસાન્વને વસન્

પ્રતિગૃહ્ય પુટેનૈવ પાણિના શકલેન વા ।
વિવિધાશ્ચોપનિષદ આત્મસંસિદ્ધયે જપેત્

વિદ્યાવિશેષાન્સાવિત્રીં રુદ્રાધ્યાયં તથૈવ ચ ।
મહાપ્રસ્થાનિકં વાસૌ કુર્ય્યાદનશનં તથા ।
અગ્નિપ્રવેશમન્યદ્વા બ્રહ્માર્પણવિધૌ સ્થિતઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે વાનપ્રસ્થાશ્રમાચારધર્મો નામાષ્ટપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ