પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.57

વ્યાસ ઉવાચ-
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ દાનધર્મ્મમનુત્તમમ્ ।
બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વમૃષીણાં બ્રહ્મવાદિનામ્

અર્થાનામુચિતં પાત્રે શ્રદ્ધયા પ્રતિપાદનમ્ ।
દાનમિત્યભિનિર્દિષ્ટં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

યો દદાતિ વિશિષ્ટેભ્યઃ શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ ।
તદ્વૈ દત્તમહં મન્યે શેષં કસ્યાપિ રક્ષતિ

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં દાનમુચ્યતે ।
ચતુર્થં વિમલં પ્રોક્તં સર્વદાનોત્તમોત્તમમ્

અહન્યહનિ યત્કિંચિદ્દીયતે નુપકારિણે ।
અનુદ્દિશ્યફલં તસ્માદ્બ્રાહ્મણાય તુ નિત્યકમ્

યત્તુ પાપોપશાંત્યર્થં દીયતે વિદુષાં કરે ।
નૈમિત્તિકં તદુદ્દિષ્ટં દાનં સદ્ભિરનુત્તમમ્

અપત્યવિજયૈશ્વર્ય સુખાર્થં યત્પ્રદીયતે ।
દાનં તત્કામ્યમાખ્યાતમૃષિભિર્ધર્મચિંતકૈઃ

યદીશ્વરસ્ય પ્રીત્યર્થં બ્રહ્મવિત્સુ પ્રદીયતે ।
ચેતસા ધર્મયુક્તેન દાનં તદ્વિમલં શિવમ્

દાનધર્મં નિષેવેત પાત્રમાસાદ્ય શક્તિતઃ ।
ઉપાસ્યતે તુ તત્પાત્રં યત્તારયતિ સર્વતઃ

કુટુંબભુક્તિવસનાદ્દેયં યદતિરિચ્યતે ।
અન્યથા દીયતે યદ્વૈ ન તદ્દાનં ફલપ્રદમ્

શ્રોત્રિયાય કુલીનાય વિનીતાય તપસ્વિને ।
વ્રતસ્થાય દરિદ્રાય પ્રદેયં ભક્તિપૂર્વકમ્

યસ્તુ દદ્યાન્મહીં ભક્ત્યા બ્રાહ્મણાયાહિતાગ્નયે ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

ઇક્ષુભિઃ સંયુતાં ભૂમિં યવગોધૂમશાલિનીમ્ ।
દદાતિ વેદવિદુષે યઃ સ ભૂયો ન જાયતે

ગોચર્મમાત્રામપિ વા યો ભૂમિં સંપ્રયચ્છતિ ।
બ્રાહ્મણાય દરિદ્રાય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ભૂમિદાનાત્પરં દાનં વિદ્યતે નેહ કિંચન ।
અન્નદાનં તેન તુલ્યં વિદ્યાદાનં તતોધિકમ્

યો બ્રાહ્મણાય શાંતાય શુચયે ધર્મશીલિને ।
દદાતિ વિદ્યાં વિધિના બ્રહ્મલોકે મહીયતે

દદ્યાદહરહઃ સ્વર્ણં શ્રદ્ધયા બ્રહ્મચારિણે ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મણઃ સ્થાનમાપ્નુયાત્

ગૃહસ્થાયાન્નદાનેન ફલમાપ્નોતિ માનવઃ ।
અન્નમેવાસ્ય દાતવ્યં દત્વાપ્નોતિ પરાં ગતિમ્

વૈશાખ્યાં પૂર્ણમાસ્યાં તુ બ્રાહ્મણાન્સપ્ત પંચ વા ।
ઉપોષ્ય વિધિના શાંતઃ શુચિઃ પ્રયતમાનસઃ

પૂજયિત્વા તિલૈઃ કૃષ્ણૈર્મધુના ચ વિશેષતઃ ।
પ્રીયતાં ધર્મરાજેતિ યદા મનસિ વર્ત્તતે

યાવજ્જીવં તુ યત્પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ ।
કૃષ્ણાજિને તિલાન્કૃત્વા હિરણ્યં મધુસર્પિષી

દદાતિ યસ્તુ વિપ્રાય સર્વં તરતિ દુષ્કૃતમ્ ।
ઘૃતાન્નમુદકુંભં ચ વૈશાખ્યાં તુ વિશેષતઃ

નિર્દ્દિશ્ય ધર્મરાજાય વિપ્રેભ્યો મુચ્યતે ભયાત્ ।
સુવર્ણતિલયુક્તૈસ્તુ બ્રાહ્મણાન્સપ્ત પંચ વા

તર્પયેદુદપાત્રૈસ્તુ બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ ।
માઘમાસે તમિસ્રે તુ દ્વાદશ્યાં સમુપોષિતઃ

શુક્લાંબરધરઃ કૃષ્ણૈસ્તિલૈર્હુત્વા હુતાશનમ્ ।
પ્રદદ્યાદ્બ્રાહ્મણેભ્યસ્તુ તિલાનેવ સમાહિતઃ

જન્મપ્રભૃતિ યત્પાપં સર્વં તરતિ વૈ દ્વિજઃ ।
અમાવાસ્યામનુપ્રાપ્ય બ્રાહ્મણાય તપસ્વિને

યત્કિંચિદ્દેવદેવેશં દદ્યાચ્ચોદ્દિશ્ય કેશવમ્ ।
પ્રીયતામીશ્વરો વિષ્ણુર્હૃષીકેશઃ સનાતનઃ

સપ્તજન્મકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ ।
યસ્તુ કૃષ્ણચતુર્દશ્યાં સ્નાત્વા દેવં પિનાકિનમ્

આરાધયેદ્દ્વિજમુખેન તસ્યાસ્તિ પુનર્ભવઃ ।
કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં વિશેષેણ ધાર્મિકાય દ્વિજાતયે

સ્નાત્વાભ્યર્ચ્ય યથાન્યાયં પાદપ્રક્ષાલનાદિભિઃ ।
પ્રીયતાં મે મહાદેવો દદ્યાદ્દ્રવ્યં સ્વકીયકમ્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ।
દ્વિજૈઃ કૃષ્ણચતુર્દશ્યાં કૃષ્ણાષ્ટમ્યાં વિશેષતઃ

અમાવાસ્યાં તથા ભક્તૈઃ પૂજનીયસ્ત્રિવિક્રમઃ ।
એકાદશ્યાં નિરાહારો દ્વાદશ્યાં પુરુષોત્તમમ્

અર્ચયેદ્બ્રાહ્મણમુખે સ ગચ્છેત્પરમં પદમ્ ।
એષા તિથિર્વૈષ્ણવી સ્યાદ્દ્વાદશી શુક્લપક્ષતઃ

તસ્યામારાધયેદ્દેવં પ્રયત્નેન જનાર્દનમ્ ।
યત્કિંચિદ્દેવમીશાનમુદ્દિશ્ય બ્રાહ્મણે શુચૌ

દીયતે વિષ્ણુમેવાપિ તદનંતફલં સ્મૃતમ્ ।
યો હિ યાં દેવતામિચ્છેત્સમારાધયિતું નરઃ

બ્રાહ્મણાન્પૂજયેદ્યત્નાત્સ તસ્યાસ્તોષયેત્તતઃ ।
દ્વિજાનાં વપુરાસ્થાય નિત્યં તિષ્ઠંતિ દેવતાઃ

પૂજ્યંતે બ્રાહ્મણા લાભે પ્રતિમાદિષુ તૈઃ ક્વચિત્ ।
પ્રતિમાદિષુ યત્નેન તસ્માત્ફલમભીપ્સતા

દ્વિજેષુ દેવતા નિત્યં પૂજનીયા વિશેષતઃ ।
વિભૂતિકામઃ સતતં પૂજયેદ્ધિ પુરંદરમ્

બ્રહ્મવર્ચસકામસ્તુ બ્રહ્માણં જ્ઞાનકામુકઃ ।
આરોગ્યકામોથ રવિં ધનકામો હુતાશનમ્

કર્મ્મણાં સિદ્ધિકામસ્તુ પૂજયેદ્વૈ વિનાયકમ્ ।
ભોગકામસ્તુ શશિનં બલકામઃ સમીરણમ્

મુમુક્ષુઃ સર્વસંસારાત્પ્રયત્નેનાર્ચયેદ્ધરિમ્ ।
યસ્તુ યોગં તથા મોક્ષમન્વિચ્છેઽજ્જ્ઞાનમૈશ્વરમ્

અર્ચયેત વિરૂપાક્ષં પ્રયત્નેન સુરેશ્વરમ્ ।
યે વાંચ્છંતિ મહાભોગાન્જ્ઞાનાનિ ચ મહેશ્વરમ્

તે પૂજયંતિ ભૂતેશં કેશવં ચાપિ ભોગિનઃ ।
વારિદસ્તૃપ્તિમાપ્નોતિ જલદાનં તતોધિકમ્

તૈલપ્રદઃ પ્રજામિષ્ટાં દીપદશ્ચક્ષુરુત્તમમ્ ।
ભૂમિદઃ સર્વમાપ્નોતિ દીર્ઘમાયુર્હિરણ્યદઃ

ગૃહદાતાગ્ર્યવેશ્માનિ રૂપ્યદો રૂપમુત્તમમ્ ।
વાસોદશ્ચંદ્રસાલોક્યમશ્વદો યાનમુત્તમમ્

અન્નદાતા શ્રિયં સ્વેષ્ટાં ગોદો બ્રાહ્મણવિષ્ટપમ્ ।
યાનશય્યાપ્રદો ભાર્ય્યામૈશ્વર્યમભયપ્રદઃ

ધાન્યદઃ શાશ્વતં સૌખ્યં બ્રહ્મદો બ્રહ્મશાશ્વતમ્ ।
ધાન્યાન્યપિ યથાશક્તિ વિપ્રેષુ પ્રતિપાદયેત્

વેદવિદ્યાવિશિષ્ટેષુ પ્રેત્ય સ્વર્ગં સમશ્નુતે ।
ગવાં ચાન્નપ્રદાનેન સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇંધનાનાં પ્રદાનેન દીપ્તાગ્નિર્જાયતે નરઃ ।
ફલમૂલાનિ પાનાનિ શાકાનિ વિવિધાનિ ચ

પ્રદદ્યાદ્બ્રાહ્મણેભ્યસ્તુ મુદાયુક્તઃ સદા ભવેત્ ।
ઔષધં સ્નેહમાહારં રોગિણો રોગશાંતયે

દદાનો રોગરહિતઃ સુખી દીર્ઘાયુરેવ ચ ।
અસિપત્રવનં માર્ગં ક્ષુરધારાસમન્વિતમ્

તીક્ષ્ણતાપં ચ તરતિ છત્રોપાનત્પ્રદો નરઃ ।
યદ્યદિષ્ટતમં લોકે યચ્ચાસ્યાપેક્ષિતં ગૃહે

તત્તદ્ગુણવતે દેયં તદેવાક્ષયમિચ્છતા ।
અયને વિષુવે ચૈવ ગ્રહણે ચંદ્રસૂર્યયોઃ

સંક્રાંત્યાદિષુ કાલેષુ દત્તં ભવતિ ચાક્ષયમ્ ।
પ્રયાગાદિષુ તીર્થેષુ પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ

દત્વા ચાક્ષયમાપ્નોતિ નદીપ્રસ્રવણેષુ ચ ।
દાનધર્માત્પરો ધર્મો ભૂતાનાં નેહ વિદ્યતે

તસ્માદ્વિપ્રાય દાતવ્યં શ્રોત્રિયાય દ્વિજાતિભિઃ ।
સ્વર્ગાય ભૂતિકામેન તથા પાપોપશાંતયે

મુમુક્ષુણા તુ દાતવ્યં બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથાન્વહમ્ ।
દીયમાનં તુ યો મોહાદ્ગોવિપ્રાગ્નિસુરેષુ ચ

નિવારયત્યધર્માત્મા તિર્યગ્યોનિં વ્રજેત સઃ ।
યસ્તુ દ્રવ્યાર્જનં કૃત્વા નાર્ચયેદ્બ્રાહ્મણાન્સુરાન્

સર્વસ્વમપહૃત્યૈનં રાજા રાષ્ટ્રાત્પ્રવાસયેત્ ।
યસ્તુ દુર્ભિક્ષવેલાયામન્નાદ્યં ન પ્રયચ્છતિ

મ્રિયમાણેષુ વિપ્રેષુ બ્રાહ્મણઃ સ તુ ગર્હિતઃ ।
ન તસ્માત્પ્રતિગૃહ્ણીયુઃ ન વસેયુશ્ચ તેન હિ

આજ્ઞાયિત્વા સ્વકાદ્રાષ્ટ્રાદ્રાજા તં વિપ્રવાસયેત્ ।
પશ્ચાત્સદ્ભ્યો દદાતીહ સ્વદ્રવ્યં ધર્મસાધનમ્

સપૂર્વાભ્યધિકઃ પાપી નરકે પચ્યતે નરઃ ।
સ્વાધ્યાયવંતો યે વિપ્રા વિદ્યાવંતો જિતેંદ્રિયાઃ

સત્યસંયમસંયુક્તાસ્તેભ્યો દદ્યાદ્દ્વિજોત્તમાઃ ।
પ્રભુક્તમપિ વિદ્વાંસં ધાર્મિકં ભોજયેદ્દ્વિજમ્

ન ચ મૂર્ખમવૃત્તસ્થં દશરાત્રમુપોષિતમ્ ।
સન્નિકૃષ્ટમતિક્રમ્ય શ્રોત્રિયં યઃ પ્રયચ્છતિ

સ તેન કર્મણા પાપી દહત્યાસપ્તમં કુલમ્ ।
યદિ સ્યાદધિકો વિપ્રઃ શીલવિદ્યાદિભિઃ સ્વયમ્

તસ્મૈ યત્નેન દાતવ્યમતિક્રમ્ય ચ સન્નિધિમ્ ।
યોર્ચિતં પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્દદ્યાદર્ચિતમેવ ચ

તાવુભૌ ગચ્છતઃ સ્વર્ગં નરકં તુ વિપર્યયે ।
ન વાર્યપિ પ્રયચ્છેત નાસ્તિકે હૈતુકેપિ ચ

ન પાખંડેષુ સર્વેષુ નાવેદવિદિધર્મવિત્ ।
રૂપ્યં ચૈવ હિરણ્યં ચ ગામશ્વં પૃથિવીં તિલાન્

અવિદ્વાન્પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ભસ્મી ભવતિ કાષ્ઠવત્ ।
દ્વિજાતિભ્યો ધનં લિપ્સેત્પ્રશસ્તેભ્યો દ્વિજોતમઃ

અપિ રાજન્યવૈશ્યાભ્યાં ન તુ શૂદ્રાત્કથંચન ।
વૃત્તિસંકોચમન્વિચ્છેન્નેહેત ધનવિસ્તરમ્

ધનલોભે પ્રસક્તસ્તુ બ્રાહ્મણ્યાદેવ હીયતે ।
વેદાનધીત્ય સકલાન્યજ્ઞાંશ્ચાવાપ્ય સર્વશઃ

ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ સંતોષાદ્યામવાપ્નુયાત્ ।
પ્રતિગ્રહરુચિર્ન સ્યાચ્છૂદ્રાન્ન તુ સમાહરેત્

સ્થિત્યર્થાદધિકં ગૃહ્ણન્બ્રાહ્મણો યાત્યધોગતિમ્ ।
યસ્તુ યાતિ ન સંતોષં ન સ સ્વર્ગસ્ય ભાજનમ્

ઉદ્વેજયતિ ભૂતાનિ યથા ચૌરસ્તથૈવ સઃ ।
ગુરું ભૃત્યાંશ્ચોજ્જિહીર્ષુસ્તર્પયન્દેવતાતિથીન્

સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન તુ તૃપ્યેત્સ્વયં તતઃ ।
એવં ગૃહસ્થો યુક્તાત્મા દેવતાતિથિપૂજકઃ

વર્તમાનઃ સંયતાત્મા યાતિ તત્પરમં પદમ્ ।
પુત્રેષુ ભાર્યાં નિક્ષિપ્ય ગત્વારણ્યં તુ તત્ત્વવિત્

એકાકી વિચરેન્નિત્યમુદાસીનઃ સમાહિતઃ ।
એષ વઃ કથિતો ધર્મ્મો ગૃહસ્થાનાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
જ્ઞાત્વા તુ તિષ્ઠેન્નિયતં તથાનુષ્ઠાપયેદ્દ્વિજાન્

ઇતિ દેવમનાદિમેકમીશં ગૃહધર્મેણ સમર્ચયેદજસ્રમ્ ।
સમતીત્ય સ સર્વભૂતયોનિં પ્રકૃતિં યાતિ પરં ન યાતિ જન્મ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે ગૃહસ્થધર્મનિર્ણયો નામ સપ્તપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ